پاکدینی ـ احمد کسروی
7.53K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 داستان بیرون آمدن من از عدلیه
🔸 تکه‌ی ۴

روزي آقاي بهرامي معاون وزارت عدليه تلفن كرده مرا خواسته بود. رفتم گفت : «حيدرآقا شكايت مي‌كند كه دو سالست از دست زنش چند شكايت كرده كه هيچ کدام بنتيجه نرسيده. ولي زن او سه ماه پيش شكايت كرده كه در سه ماه بمرحله‌ي اجرا رسيده. پس اين اندازه تفاوت از كجاست؟!». گفتم : بايد بازجويم و نتيجه را آگاهي دهم. چون از آنجا بازگشتم و بجستجو پرداختم دانسته شد اين بانو چون باسواد و زباندار است و پياپي مي‌آيد و مي‌رود كارش زودتر پيش رفته و به هر حال زن بودن او نيز كارگر افتاده.

براي آنكه باينگونه شكايتها زمينه نماند من ابلاغي بدفتر شعبه‌ي يكم فرستادم كه از اين پس هر عرضحالي كه يك طرف آن زن باشد بشعبه‌هاي يكم و چهارم و هفتم فرستاده نشود. در شعبه‌هاي چهارم و هفتم آقايان احمد امامي و دكتر جوان مي‌بودند كه جوان مي‌بودند. در شعبه‌ي يكم خود من مي‌بودم كه هنوز از جواني بيرون نيامده بودم. از اين فزونتر مي‌خواستم خودم هم باشم كه بآن دو تن برنخورد.

چند روز پس از اين ابلاغ بود كه ديدم يكي از پرونده‌هاي حيدرآقا و زنش بشعبه‌ي يكم آمده. دانسته شد كه پيش از آن ابلاغ بوده. با اينحال من نخواستم از سر انديشه‌ي خود برخيزم و در آن ساعت ببهانه‌ي رفتن بوزارتخانه پرونده را بآقاي حاجي‌سيد محمد سعادت كه اكنون در وزارت خارجه است واگزاردم كه او محاكمه كند. اينها چون دليل و گواه مي‌دارد مي‌گويم.

به هر حال همين ابلاغ بود كه آقاي ميراحمديان به رخ بازجوي بدخواه كشيده او را شرمنده گردانيده بود. با اينحال همان بازجو پياپي مي‌دويد و جستجوي چيزهايي مي‌كرد كه مرا گناهكار تواند ساخت. شريف‌العلماء خراساني (كه اكنون هم سردفتر رسميست) و طلاق را او داده بود ، آقاشيخ محمدتقي (كه او هم اكنون سردفتر رسميست) و عقد دوم را او خوانده بود ، بازجو بنزد هر يكي از ايشان رفته و فشارها آورده بود كه شايد چيزي بزيان من بدست آورد و كاري نتوانسته بود. آن سه تن كارشناس را بآن اداره‌ي ويژه خواسته فشار آورده بودند كه از سوي احمدي در آن روز بشما سپارش شده. آنان گفته بودند : «نشده». يكي از آنها (آقاي پيكرنگار) كه اكنون هم در كارگزيني وزارت عدليه است چندي پيش خودش بآقاي نوربخش داستان را گفته. گفته بود : «مفتّش مرا تهديد مي‌كرد كه بايد بگويي احمدي بمن توصيه كرد حضرت اشرف (1) گفته شما را بيكار گردانند و من زير بار تهديد نرفتم و گفتم كسي آن روز بما سفارشي نكرد».

از اين كوششها نتيجه‌اي كه مي‌خواستند بدست نيامد. آقاي مجدالعلي بوستان كه اكنون سردفتر ديوان كشور است در آن روزها اتاق كارش در پهلوي اين اداره‌ي ويژه مي‌بوده و رفتار اين بازجويان را كه چهل روز بيشتر اين سختگيريها را مي‌كرده‌اند و بپرونده‌سازي مي‌كوشيده‌اند همه روزه با چشم مي‌ديده است كه سپس روزي خودش با من گفت.

پابرگی (از ویراینده) :
1ـ در نسخه‌ای از این گفتار که ما در دست داریم «والاحضرت اشرف» آمده که بیگمان نادرست است. در دو سات پستر ، رویه‌ی درست آن (حضرت اشرف) آمده.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 12

کوتاه‌سخن آنکه بنیادگزاران دینها دین را بهمین معنی که ما بآن می‌دهیم می‌شناخته‌اند و هر یکی از آنان باقتضای زمان خود در همین زمینه که ما می‌کوشیم کوشیده است و این جهت دیگر بوده که ما را ببردن نام دین ناچار گردانیده. خواسته‌ایم بگوییم این رشته کوشش از نخست بوده است و پس از این هم خواهد بود. خواسته‌ایم بگوییم دینها نیز جز در همین زمینه نبوده و آنها نیز جز نیکی جهان و زندگانی جهانیان را نخواسته‌اند.

اما اینکه نام دین بردنِ ما ، ملایان را بعداوت تحریک کرده که مردم پستِ عامی را برمی‌آغالانند [=بهایهوی و دشمنی برانگیزند] و شما افسوس می‌خورید که در برابر کوششهای بسیار ارجدار ما چنین رفتار پستی را مشاهده کرده‌اید ، ما اگرهم نام دین نبرده بودیم آنها این رفتار را کردندی. در جایی که ما می‌کوشیم این کیشهای گوناگون را از میان برداشته مردم را از پراکندگی بازرهانیم ناچاریست که آنها بدشمنی پردازند و چون راه دیگری نمی‌شناسند از این راه پیش آیند.

مگر تنها در زمینه‌ی دینست. ما درباره‌ی شعر و ادبیّات سخنانی می‌گوییم که همه حقایقست و می‌بینیم در آنجا نیز کسانی همین رفتار پست را می‌نمایند و بسخنان بیفرهنگانه می‌پردازند. این نمونه‌ای از آلودگی این توده است.
ج ـ اجازه دهید سئوالی هم من بکنم. بگفته‌ی آقای «الف» این معنایی که شما به دین می‌دهید چیز تازه‌ایست. با آن بیانی که کردید من جای ایراد نمی‌بینم. ولی می‌خواهم بپرسم : آیا اعتقاد بخدا و اعتقاد به آخرت جزو دین نیست؟!.

ب ـ من هم می‌خواستم همین سئوال را کنم.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 بیماریها تکه‌ی 6

از خودنمایی که امروز دسته‌ی انبوهی بآن گرفتارند سخن راندم ولی زیانهای آن را بازننمودم و اینک در اینجا بآن می‌پردازم :

1ـ زیان خودنمایی بیش از همه بخود گرفتاران آن بیماریست. آنان که امروز گفتار می‌نویسند و کتاب می‌پردازند و سخن می‌رانند و شعر می‌سرایند و پند می‌آموزند ، از پیر و جوان چنان سرگرم هوسبازیهای خود هستند که پروای هیچ چیز دیگری نمی‌کنند و دیوانه‌وار همه چیز را لگدمال نادانیهای خود می‌گردانند و این از دشوارترین کارهاست که کسی یکی از آنان را براه آورد.

چنین انگارید جوانی از آشنایان شما نویسنده است و گفتارها نویسد و شما با او بسخن درآمده می‌گویید : «از این کار تو چه سودی تواند بود؟! از سخنان پراکنده‌ای که تو و دیگران بنویسند چه بدست آید؟!. تاکنون چه نتیجه پیدا شده که پس از این پیدا شود؟!. یک جوان باید پیش از همه بخود پردازد و خود را درست گرداند ...» کمتر خواهد بود که این گفته‌های شما درو اثر کند و او را از آن نادانی بازگرداند.

من بارها آزموده‌ام با کسی که از اینان گفتگو می‌کنم و زشتی کارشان را می‌فهمانم از پاسخ درمی‌ماند و باز بآسانی نمی‌تواند از هوسبازی دست بردارد و چون سخن درمیان گفت و شنید بهتر روشن گردد در اینجا برخی از آنها را یاد می‌کنم :

پارسال ملایی نزد من آمد و چون نشست کاغذی از جیب خود بیرون آورد و رو بمن کرده چنین گفت : «گفتاری نوشته‌ام و آوردم شما آن را چاپ کنید چون پیمان یک نامه‌ی دینی است ...» گفتم : در چه زمینه نوشته‌ای؟. گفت : «زمینه‌ی ارجداریست. نشان داده‌ام که امامان ما از بودن میکروب آگاه بوده‌اند و در سخنان خود آن را یاد کرده‌اند. امام علی‌بن‌الحسین دشمنان خود را نفرین می‌کند و می‌فرماید : خدایا وبا را در آبهای ایشان درآمیز». گفتم : این سخنان را بیست سال پیش از این در تبریز می‌شنیدم. ولی اکنون دیگر کهنه شده و بهتر است شما نیز رها کنید.

اینها ارزشی در پیش دانش و خرد ندارد و جز مایه‌ی ریشخند و سرکوفت نتواند بود. باید چیزهای دانشی را بدانشمندانش واگزاشت. وانگاه یکی از ملایان کتابی در این باره نوشته که چاپ شده و به فارسی نیز ترجمه یافته باری به همان بسنده کنید. و چون دیدم پافشاری می‌نماید و از این سخن من دلگیر شده بدلیل‌آوری پرداخت گفتم : ترا آن بهتر که نخست معنی دین را بدانی و خود را درست کنی. گفت : مگر من معنی دین را نمی‌دانم. گفتم : بیگمان نمی‌دانی ، نه تنها تو هزاران دیگران آن را نمی‌دانند. من نیز نمی‌خواهم از تو معنی دین را بپرسم. از تو پرسش دیگری دارم : آن امامان را که می‌گویی مگر از نادیده (غیب) آگاه می‌بودند؟!.. گفت : «آری اجتماع علماء است» گفتم : اگر قرآن خوانده بودی می‌دیدی که خود پیغمبر اسلام آشکاره می‌گوید : «نمی‌گویم بشما گنجینه‌های خدا نزد من است و نادیده را نمی‌دانم» (1) در جای دیگری می‌گوید : «اگر نادیده را دانستمی سود بسیاری داشتمی». (2) اگر تاریخ خوانده بودی این می‌دانستی که در یکی از سفرها که عایشه همسرِ پاک پیغمبر همراهش بود او را در بیابان گزارده و کوچیدند و پیغمبر آن را ندانست تا در فرودگاه دیگری از آن آگاه شدند. این درباره‌ی پیغمبر اسلام است چه رسد به نوادگان او. پس ببین چه اندازه از راستیها بدورید و همچون عامیان یک رشته پندارهای گزافه‌آمیزی را گرفته‌اید و آن را دین می‌نامید.

چون باین گفته‌های من هیچ پاسخی نتوانست شرمنده گردید و اندکی نرم شد. گفتم امام علی‌بن‌الحسین می‌بایست یا از نادیده آگاه باشد و یا میکروب را از راه دانش جستجو کرده و بدست آورد ، و چون هیچ یک نیست پس پیداست که این سخنان بیکبار بیپاست. گذشته از بیپایی این زیان را هم با خود دارد که مردم را با این سخنان سرگرم می‌سازید و نمی‌گزارید در اندیشه‌ی امروز خود باشند و بچاره‌ی بدبختیها کوشند. گرفتم که امام علی‌بن‌الحسین از نادیده آگاه بوده و از بودن میکروب آگاهی داده امروز چه سودی از آن مردم را تواند بود؟!.. چاره‌ی کدام درد را تواند کرد؟!.. آیا مَثَل شما مثل آن خاندان تیره‌روز نادانی نخواهد بود که از نداری بسخت‌ترین حالی افتند و شبها را گرسنه بسر آرند ، با اینحال همواره گفتگو از دارایی و توانگری پدران هزارساله‌ی خود سرایند و دلهای خود را با آن خوش گردانند و بجای آنکه دست بهم دهند و بچاره‌ی درماندگی خود کوشند سرگرم این داستانها باشند و بآنها بنازند و بهمسایگان برتری فروشند که ما چنان پدرانی داشته‌ایم ، و بدینسان زبان سرکوفت و ریشخند همسایگان را بخود باز کنند؟!..
👇
وانگاه شما یک «خبری» را پیدا کرده و یک جمله‌ی آن را گرفته و بگمان خود با دانشهای نوین سازگار یافته بدینسان بخود می‌بالید و آن را گفتاری کرده به رخ فرنگیان می‌کشید و هیچ نمی‌اندیشید که بسیاری از فرنگیان زبان عربی را می‌دانند و این کتابها در دست آنان نیز هست ، کنون اگر یکی از ایشان همان کتابها را جستجو کند و هزاران خبرهای سراپا رسوایی را بیرون آورد و به رختان بکشد آیا چه پاسخی خواهید داد؟!.. اگر یک فرنگی بپرسد : این داستان جابُلقا و جابُلسا چیست؟!.. یا اگر بگوید : چگونه خضر سه‌هزار سال زنده مانده؟!. یا بگوید اژدها در آسمان چهارم چه کار می‌کند؟!.. یا بگوید : داستان قطارهای شتر با بار کتاب در آسمان چه معنی دارد؟!.. آیا چه پاسخی باو دارید؟!.. این چه هنریست که شما از میان هزاران خبر یکی را گیرید و از آن هم آغاز و انجامش بیندازید و تنها یک جمله را عنوان کرده بدانشمندان بنازید؟!.. دوباره می‌گویم : اینها مایه‌ی ریشخند است. وانگاه شما را امروز آن بهتر که از گذشته بیکبار چشم پوشید و در اندیشه‌ی دردهای امروز باشید. امروز این پراکندگی که گریبانگیر مردم شده بچاره‌ی آن کوشید.

اینها را که باو سرودم و پاسخی در برابر اینها نداشت برخاست و رفت ، با اینهمه دست از هوس خودنمایی برنداشت و چنانکه دانستم گفتار خود را بچندین جای دیگر نیز برد که شاید بچاپش رسانند. و آنگاه در پیش یکی از آشنایان گله از من آغاز نمود.

این نمونه‌ایست که چگونه اینان آلوده می‌شوند و نمی‌توانند دست از هوسبازی بردارند و همه چیز را فدای آن می‌سازند. آن سخنانی که من باین مرد گفتم اگر روانش بیمار نبودی همه را پذیرفتی و پی کارهای خود رفتی.

پابرگیها :
1ـ «قُل لَّا أَقُولُ لَکمْ عِندِی خَزَائِنُ اللَّهِ وَلَا أَعْلَمُ الْغَیبَ» در دو جا تکرار یافته است.
2ـ «وَلَوْ کنتُ أَعْلَمُ الْغَیبَ لَاسْتَکثَرْتُ مِنَ الْخَیرِ وَمَا مَسَّنِی السُّوءُ»
🔶 داستان بیرون آمدن من از عدلیه
🔸 تکه‌ی 5

مایه‌ی سرفرازی منست که از آنهمه وکلای عدلیه که برای شکایت از من دعوت کرده بودند تنها یک تن بشکایت رفت و آن هم میرزا جواد نام شاگرد فاضل‌الملک می‌بود که داستانهایی می‌داشت. از چهل‌ودو پرونده که بمحکمه‌ی انتظامی فرستاده شده بود با آن کینه و دشمنی که رئیس محکمه‌ی انتظامی با من می‌داشت تنها در یک پرونده ، بگمان خودشان تخلفی یافته و مرا محکوم به «توبیخ» گردانیده بودند که آن حکم بمن ابلاغ شد. من درشتی نشان داده در زیرش نوشتم : «توبیخ» بکسانیست که این رأی را داده‌اند.

چون از این راهها بنتیجه‌ای نرسیدند این بار بکوششهای دیگری برخاستند که داستانش دراز است ولی از آنها نیز چیزی بدست نیامد.

من در همه‌ی این کوششها و بدخواهیها بیکبار خاموش ایستاده کمترین پروایی نمی‌نمودم. یک روز رفتم پیش میرزا رضای نائینی مدعی‌العموم دیوان کشور که خود او با من نیک نمی‌بود. گفتم : بآقای وزیر بگویید من باک ندارم که برای من پرونده سازند. زیرا سرانجام این پرونده‌ها بدادگاه خواهد رفت و من آنچه گفتنیست در آنجا خواهم گفت. تنها یک خواهش از آقای وزیر و از شما دارم و آن اینکه جلو این هایهو را بگیرید و این دروغها که می‌پراکنید بپایان رسانید.

گفتم : یکی از شکایتها اینست که من زنی را که شوهرِ پیش او می‌گوید پس از طلاق رجوع کرده بوده گرفته‌ام. این یک دعوی حقوقیست که باید در دادگاه رسیدگی شود. چرا شاکی را بدادگاه نمی‌فرستید و بجای آن کار این هایهوی را برانگیخته‌اید؟!.

پس از این گفتگو ، آن اداره را برچیدند. داور نیز «مادّه واحده‌ی» خود را دنبال نکرد. پرونده هم خوابید.

این بوده داستان بیرون آمدن من از عدلیه و گفتگوی زن که درمیان می‌بوده. این داستانست که بدخواهانی شنیده‌اند و آن را باین رنگ انداخته‌اند که من بناموس زن شاطر حبیب تجاوز کرده‌ام که دوباره می‌گویم درست داستان «خسن و خسین دختران معاویه» می‌باشد.

من ننگم می‌آید که در برابر چنین دروغسازیها بپاسخ پردازم. در آن هنگام نیز که آنهمه هوچیگری کردند من خاموشی را بهتر دانستم. بدوستان نزدیک خود نیز سخنی نگفتم. آقای باقر طلیعه را بیشتری از شماها می‌شناسید. این مرد در زمان جوانی از دوستان نزدیک من بوده و اکنون هم در تهرانست. چند سال پیش روزی دیدم می‌گوید : «من باید از شما حلیت بخواهم زیرا آن قضیه‌ی زن را که بزبانها انداخته بودند من هم باور کرده بودم. می‌گفتم : جوانی کرده‌اید و به زنی دل بسته‌اید. ولی چندی پیش یک هفته رفتم به قزوین. شبی رئیس عدلیه مرا مهمان خوانده بود. سخن از شما پیش آمد و آن قضیه را گفتند. مدعی‌العموم آنجا آقای میراحمدیان عصبانی شد و گفت : «موضوعی را که نمی‌دانید چرا صحبت می‌کنید. من خودم مدیر دفتر شعبه‌ی یکم بدایت بودم و قضیه را از نزدیک مطلع هستم» ، و آن وقت آغاز کرد و موضوع را از اول تا بآخر گفت. من حقیقتاً متأثر شدم که آن رفتار نامردانه را کرده‌اند».

آقای طلیعه این را می‌گفت و خواستش گله‌ی دوستانه می‌بود که چرا من در آن چند سال چگونگی را بدوستان خود نگفته‌ام.

گفتم : چون داستانش دراز بوده من بهتر می‌دانستم که با خاموشی بگذرد. به هر حال جای خشنودیست که در آن پیشامد کسان پاکدلی همچون آقای میراحمدیان و دیگران پا درمیان می‌داشتند که می‌توانند راستی را بگویند.
adliye 11-15.pdf
500.9 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)

🔹 بندهای 11 تا 15 یکجا در یک فایل

11ـ رفتاری که با گردن‌ستبران داشتم
١٢ـ داستان نیکی که رخ داد
١٣ـ مدعی‌العمومی که به زنجان فرستاده شد
14ـ نبردهایی که با ملایان رفت
15ـ سرگرمیها که در زنجان می‌داشتم
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 13

د ـ اعتقاد بخدا و اعتقاد به آخرت هر دو از دین است. ما در شناختن جهان ناچاریم به هستی خدا اقرار کنیم. بخش بزرگی از شناختن جهان همینست که ما بدانیم این دستگاه بیهوده نیست و درو نظم و سامانی هست و دست آفریدگاری درمیان می‌باشد.

یکی از کشاکشهای ما با فلسفه‌ی مادّی در همین زمینه است. شما اگر کتاب «ورجاوندْبنیاد» را بخوانید در آنجا در این زمینه استوارترین دلیل ذکر شده است.

همچنان درباره‌ی آخرت ، ما چون بگوهر آدمی پی ببریم خواهیم دید آدمی همین کالبد مادّی نیست و درو دستگاه دیگری بنام روان می‌باشد و مانعی نیست که این دستگاه پس از نابودیِ کالبدِ مادّی بازماند و در جهان دیگری زندگی بسر برد ، در این باره هم ما کتابهایی نوشته کوششهای بسیار بکار برده‌ایم.

ولی در این زمینه نکته‌های مهمی هست. خداشناسی آن نیست که خدایی تصور کنند و هرچه دلشان خواست باو نسبت دهند. در ایران یکی از گمراهیها همینست. خدایی تصور کرده‌اند و هرچه دلشان خواست باو نسبت می‌دهند. خدا افزارهای هوسهای آنهاست.

سه سال پیش از این که در نتیجه‌ی جنگ آلمان و روس در ایران گرانی و نایابی پدید آمد و مردم دچار گرسنگی گردیدند ملایان که از داستان برداشته شدن چادر و چاقچور دلتنگ می‌بودند فرصت یافتند و در بالای منبرها رو بزنان گردانیده چنین می‌گفتند : «خانمها دیدید روتان باز کردید و خدا بخشم آمد و بلا فرستاد». این را در همه‌ جا می‌گفتند.

ببینید بخدا چه نسبت می‌دادند. ببینید خدا در اندیشه‌ی آنها چه چیز است. آنان خدایی تصور کرده‌اند و چنین می‌پندارند که در آسمان یا در عرش نشسته تنها نگران ایرانست که همانکه یک گناه از مردم اینجا دید بخشم آمده بلا بر ایشان می‌فرستد ، و هرگاه که پشیمانی نمودند و به لابه و زاری پرداختند خشمش فرونشسته بلا از آنان برمی‌گرداند. آنگاه عدالت در دستگاه خدا نیست. زنهای تهران رو باز می‌کنند و خدا بگناه آنان بلایی می‌فرستد که بیش از همه دامنگیر خانواده‌های بینوای بوشهر و بندرعباس می‌گردد. اینست نمونه‌ای از خداشناسی این مردم. با این گمراهیها و نادانیهاست که می‌آیند و با من می‌نشینند و سخن از دین می‌رانند.

بعقیده‌ی اینان خدا از یکسو پیغمبری فرستاده و احکامی پدید آورده و بگناهکاران مجازاتها قرار داده و برای تأکید «وَ مَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ» (1) فرموده و از یکسو چون امام‌حسین کشته شده بیکبار احکام خود را بهم‌زده و دستور فرستاده که هر که باو گریه کرد گناهانش همه آمرزیده شود ، اگرچه بشماره‌ی ریگهای بیابان باشد (2). یک روز آن را کرده و یک روز این را.

پابرگیها (از ویراینده) :
1ـ معنی : هر که باندازه‌ی ذره‌ای بدی کند سزایش بیند. (سوره‌ی زلزال ، آیه‌ی 8)
2ـ درباره‌ی آمرزش گناهان با گریه بر حسین حدیثها هست. برای مثال : «کسی که بیاد امام‌حسین باندازه‌ی بال مگسی اشک از چشمانش روان گردد ثوابش بر خداست و خدا به کمتر از بهشت برای او خشنود نمی‌گردد». بحارالانوار ، ج44 ، ص291 ؛ یا «اگر گریه کنی بر حسین که اشک روان گردد خدا همه‌ی گناهان کوچک و بزرگ ترا بیامرزد ، چه کم باشد چه بسیار» وسائل الشیعة ، ج14 ، ص502
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 بیماریها تکه‌ی 7

یک مرد دیگری چند ماه پیش گفتاری آورده و از من خواهش می‌کند که آن را بخوانم و اگر غلطی دارد درست گردانم. می‌پرسم در چه زمینه است؟ می‌گوید درباره‌ی مدرسه‌ی مستنصریه‌ی بغداد. گفتم : یک مدرسه چه ارجی دارد که تو در پیرامون آن گفتار نگاری و من نیز غلطهای آن را درست گردانم؟!.. گفت : «چه می‌فرمایید؟!.. یک بنیاد بس بزرگی بوده که پانصد طلبه در آن جا می‌گرفته‌اند. در پهلویش خانقاهی بوده که پانصد صوفی در آن نشیمن داشته‌اند و همگی اینان روزی خود را از مدرسه می‌گرفته‌اند. یک دانشکده‌ی تاریخی بس ارجداری بوده است. شما که خودتان بتاریخ ارج می‌گزارید و آن را می‌پسندید ...» دیدم خواست مرا درنیافته گفتم : بهتر است که کمی با شما سخن رانم. داستان این مدرسه را بارها خوانده‌ام و چون یک بنیاد بس شومی بوده اینست از شنیدن نامش آزرده می‌شوم.

هنگامی که چنگیزخان به ایران آمد و در ماوراءالنهر و خراسان آن کشتارها را کرد خلیفه‌ی بغداد الناصر لدین‌الله تکانی بخود نداد. مردم بغداد نیز همه خاموش نشستند. با آنکه آن زمان همگی اینها یک کشور شمرده می‌شد. سپس چون ناصر لدین‌الله مرد و پسرش ظاهر نیز پس از اندکی باو پیوست و مستنصر خلیفه گردید و در این میان مغولان نیز بسراسر ایران دست یافتند و بخود عراق بیم سختی می‌رفت مستنصر در جایی که می‌بایست هرچه در گنجینه می‌داشت به شمشیر و نیزه و افزار جنگ دهد و لشکر آراید و آماده‌ی پیکار گردد و همه‌ی مردم از فقیه و صوفی و دیگران از درس و سختی‌کشی و دیگر کارها دست برداشته جنگجویی یاد گیرند و برای نگهداری زنان و فرزندان خود آماده ایستند ـ بجای اینهاست که خلیفه مستنصر بساختن آن مدرسه پرداخته و پول بس هنگفتی در راه آن بیرون ریخته است که بگفته‌ی ابن‌عبری بنیاد بیمانندی بود و سیصد فقیه در آن درس می‌گفتند.

این خود نمونه است که چگونه مردم معنی دین را نمی‌فهمیده‌اند و چگونه غیرت و مردانگی را پایمال نادانیهای خود می‌ساخته‌اند. چند سال پس از آن هنگامی که هلاکو به بغداد دست یافت کوچکترین سودی از آن مدرسه و از فقیهان و طالبانش دیده نشد و خود نتوانستی دیده شود. چنین بنیاد شومی است که تو تاریخچه‌ی آن را نوشته‌ای و می‌خواهی من نیز آن را درست گردانم و من نمی‌دانم چه نتیجه‌ای را از این کار خود می‌خواهی؟!.. پاسخی که داد این بود : «اینها درست است ولی من هم رنجی برده‌ام و ناچارم این را چاپ کنم.».

از این گفت و شنیدها فراوان است. یک زشتی دیگر آنان اینست که چون خود سرگرم این بیهوده‌کاریها هستند همه را نیز از رده‌ی خود می‌شمارند. بارها این گله را کرده‌ام که در نگارش پیمان یکی از ناآسودگیهای ما همینست که کسانی این نامه را نیز از شمار دیگر نامه‌ها می‌گیرند و مرا که دارنده و نگارنده‌ی آن می‌باشم نویسنده‌ای همچون یکی از خودشان می‌پندارند و نتیجه‌ی این نادانیشان آنست که دسته‌ای از در رشک و همچشمی درمی‌آیند و دسته‌ای بآرزوی همدستی می‌افتند. در این چند سال هر کس که اندک‌بهره از خرد داشته این فهمیده که ما به باز کردن یک راهی بروی شرق برخاسته‌ایم و این نگارشها سراسر کوششهاییست که در آن راه می‌نماییم. در این پنج سال ما یک جمله را بهوس و دلخواه ننگاشته‌ایم و هرچه گفته‌ایم بر روی آن ایستادگی نموده و پروای نیرومندترین کسان را نکرده‌ایم و چندین زمینه را که دنبال کرده‌ایم در همگی دیگران بهیاهو برخاسته‌اند و در همگی گفته‌های ما راست بوده و پس از دیری همان هیاهوکنندگان خودشان آنها را پذیرفته‌اند. آیا اینها نویسندگیست؟!.. کدام نویسنده تاکنون چنین بوده است؟!..
🔶 داستان بیرون آمدن من از عدلیه
🔸 تکه‌ی 6

اما آمدیم بر سر حکم محکمه‌ی انتظامی که می‌گویند مرا سه رتبه تنزیل داده ، آن دو سال و نیم پس از این کارها بوده و داستانش اینست :

روزی که از عدلیه بیرون آمدم دو چیز مرا می‌آزرد : یکی بیکاری خودم که جواز وکالت نیز نمی‌دادند. دیگری بیکاری آقای ابوالقاسم احمدی که بگناه مهرورزی با من از عدلیه بیرون رانده شده بود.
دو سه ماه بدینسان گذشت و چون داستان لغو امتیاز دارسی پیش آمد داور باروپا رفت ، و آقای بهرامی که از چندی پیش بوزارت دارایی رفته بود بوزارت عدلیه بازگشته کفیل گردید. من روزی بدیدنشان رفتم. گفتگو از پیشامد رفت و او دلسوزیها نمود. سپس گفت : «شما را بعدلیه نتوانم آورد. جز آن هر خواهشی دارید انجام دهم». گفتم : من هم نمی‌خواهم بعدلیه بازگردم. شما بمن جواز وکالت دهید. یکی هم احمدی را بعدلیه بازخوانید. گفت : «جواز می‌دهیم. احمدی را هم می‌خوانیم. ولی باید تا داور بازنگشته دست و پایی کند و خود را بوزارتخانه‌ی دیگری انتقال دهد».

این کارها انجام گرفت. من بوکالت پرداختم احمدی نیز خود را بوزارت خارجه انتقال داد که اکنون هم در آنجاست. پس از چند ماه که داور بازگشت روزی مرا بوزارتخانه خواندند و آقای زرین‌کفش که معاون می‌بود چنین گفت : «حضرت اشرف راضی نیست شما وکالت کنید. می‌فرمایند او قاضی است و باید در تحت اختیار وزارت عدلیه باشد. می‌خواهند بشما کار بدهند به دو شرط : یکی آنکه بخارج بروید. شما را رئیس استیناف فارس خواهیم کرد. دوم آنکه خودتان بدربار رفته از آقای تیمورتاش استرضای خاطر بعمل آورید».

گفتم : بحضرت اشرف سلام برسانید. من کاری از عدلیه نخواهم پذیرفت. اگر بوکالت راهم ندهید بکار دیگری در بازار خواهم پرداخت.

همه‌ی این پیشامدها در سال 1309 بود که شد و پایان پذیرفت و دو سال و نیم از رویش گذشت. در زمستان سال 1311 روزی کربلایی حسین‌آقا فشنگچی (مدیر روزنامه‌ی تبریز) که با من از سالها دوستی داشته و آن روزها در پیش رضاشاه از نزدیکان بشمار می‌رفت بخانه‌ی من آمد و گفت : «امروز که نمایندگان مجلس به پیش اعلیحضرت آمدند اعلیحضرت بایشان فرمودند : من می‌خواهم عیبهای مملکت را بدانم و اصلاح کنم ولی شماها نمی‌خواهید عیبها را بمن خبر دهید ... در این زمینه گله‌ها کردند. من آمدم از شما خواهش کنم که اطلاعات و نظر خود را درباره‌ی عدلیه باعلیحضرت بنویسید».

چون در خواهش خود پافشاری نشان می‌داد گفتم : چیزی نوشته می‌فرستم. فردای آن روز نامه‌ای بشاه نوشتم در این زمینه که «عدلیه یک دستگاه بیهوده‌ای بیش نیست. مردم سودی از آن نمی‌برند از یکسو قانونها بیخردانه است از یکسو داور و دوستان او عدلیه را دکانی برای خود می‌دانند و سود و دلخواه خود را بهمه چیز برتری می‌نهند ...» در این زمینه سخنانی نوشتم.

چون می‌خواستم نامه بدست خود شاه برسد ، خودم بدفتر مخصوص رفته با معاون دفتر (آقای میرزا رحیمخان) گفتگو کرده نامه را باو سپاردم و جای شگفت بود که همان نامه یا رونویسش بنزد داور فرستاده شده بود.
دردها و درمانها ب4 دنباله.pdf
334.1 KB
🔶 دردها و درمانها (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

(بخش 4) ـ تکه‌ی دو از دو

گفتارهای زیر همه در یک فایل :

🔹 اندیشه راه فهم است
🔹 به پیمان چه یاری توانید کرد؟..
🔹 کسانی نیکی را تنها با گفتن می‌دانند
🔹 نیکویی و نیکرفتاری برای خود تکیه‌گاه یا پشتیبان خواهد
🔹 امروز پایه‌ای برای نیک و بد درمیان نیست
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 14

یک گمراهی بزرگ دیگر نکوهشهاییست که از جهان می‌کنند. چنین وامی‌نمایند که خدا اینجهان را دشمن داشته است و مرد خداشناس و نیکوکار کسیست که باینجهان و زندگانی آن ارج نگزارد و دامن از خوشیهایش درچیند.

جای حیرت است که چنین نسبتی را بخدا می‌دهند. تو گویی اینجهان را خدا نیافریده و یا او آفریده و پشیمان گردیده. وگرنه بهر چه آن را دشمن می‌دارد؟!.

این گمراهی چندان بزرگ است که من اگر بخواهم زیان آن را شرح دهم باید دو ساعت بیشتر سخن رانم. این نتیجه‌ی همانست که ما می‌بینیم ایرانیان بجهان با دیده‌ی تحقیر می‌نگرند. نمی‌گویم آن را ترک می‌کنند و یا از خوشیهایش دامن می‌چینند. خیر ، این کار نشدنیست. می‌گویم آن را خوار می‌دارند و بی‌پروایی می‌نمایند و بکارهای بزرگ برنمی‌خیزند. داستان آنان داستان کسی است که در خانه‌ای عاریتی نشیند که بآبادی آنجا نپردازد و به روز گذرانیدن قناعت نماید.

در این چند روزه سخنی شنیده‌ام که چون مثل نیکی باین گفتگوی ماست می‌خواهم آن را یاد کنم :

در هفته‌ی گذشته که من در بیمارستان دکتر رضانور بودم و سه روز در آنجا ماندم در آن سه روز ، دیدن بیمارستان و کارهای آن برای من مایه‌ی دلخوشی و شادمانی بود و می‌توانم گفت که از رنج و دردم می‌کاست. جوانی باروپا رفته و ١٥ سال درس خوانده و دانش اندوخته و چون خواسته بازگردد یک رشته ماشینها و افزارها که ما نداشته و یا کم داشته‌ایم با خود آورده و سرمایه ریخته و چنین دستگاهی برپا گردانیده که می‌توانیم ما نیز از پیشرفتهایی که در زمینه‌ی پزشکی و چاره‌ی بیماریها رخ داده استفاده کنیم. می‌توانیم از معجزه‌های دانش بهره یابیم. می‌توانیم بهنگام گرفتاری رو به بیمارستان آورده پس از چند روزی آسوده و تندرست بخانه‌های خود بازگردیم.

در آن چند روز با آشنایانی که بدیدنم می‌آمدند بارها باین گفتگو پرداختیم و به بلندی اندیشه و روشنی فهم پدر دکتر که او را برای درس خواندن باروپا فرستاده و سپس با فروش املاک خود سرمایه برای تأسیس بیمارستان داده آفرین خواندیم.

بارها بجوانان می‌گفتم : کارهای نیک اینهاست ، آن کارهایی که مایه‌ی خشنودی خدا تواند بود این کارهاست.

می‌گفتم : مادری که با دلی لرزان و هراسان ، دست فرزند ناتندرست خود را گرفته باین بیمارستان می‌آورد و پس از چند روزی که فرزندش بهبود می‌یابد با دلی پر از شادی و خشنودی دست او را گرفته از بیمارستان بیرون می‌رود ، من در جهان لذّتی بالاتر و بهتر از دیدن این شادی و خشنودی آن مادر نمی‌شناسم. زهی مردی که از دانش خود چنین دستگیریهایی بمردم تواند کرد.

این بود سَهِشهای[=احساسات] من در آن چند روز. پس از بازگشتن از بیمارستان که دو روز پیش از این برای گرفتن دستور دوباره بآنجا رفتم چون نشستم دوباره آن سخنان بمیان آمد. یکی از پزشکان بیمارستان (آقای دکتر تقوی) چنین گفت :

«اینها احساسات شماست. دیگران می‌آیند و این دستگاه را می‌بینند و بجای تشویق بدلسرد گردانیدن ما می‌کوشند. می‌آیند و استفاده‌هاشان می‌کنند و هنگام رفتن بگفته‌ی عوام یک چیز هم طلبکار می‌شوند. همین امروز در اینجا داستانی رخ داده. یک حاجی آخوندی از تبریز آمده بود. در اینجا خوابید و معالجه شد و شفا یافت و امروز که می‌خواست برود با من بسخن پرداخته چنین گفت : اینها شکوه و جلال مجازیست. شکوه و جلال حقیقی در آن دنیا در بهشت است.

سپس آغاز کرد بتوصیف بهشت. از جمله چنین می‌گفت : آدم روی تخت می‌لمد و استراحت می‌کند ، از درختها و دیوارها آواز موسیقی می‌شنود ، شیر و عسل از نهرها جاریست ، دست می‌اندازی چند تا حوری می‌گیری و به بغل خود می‌چسبانی. این دنیا برای کفار است ، برای ماها نیست ، «اَلدُّنیا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکافِرِ». (1)

معنی این حرفهای حاجی آخوند آن بود که ما که درس خوانده‌ایم و پزشک شده‌ایم و در اینجا به بیماران معالجه می‌کنیم و با امراض مبارزه می‌نماییم اینها کارهای دنیاییست و پیش خدا ارزشی ندارد و ما در آخرت بی‌بهره خواهیم بود.

این بود بیانات آقای دکتر تقوی که من از شنیدن آن نزد خود شرمنده گردیدم. ببینید بخدا چه نسبتهایی می‌دهند. ببینید تا چه اندازه از حقایق زندگانی بی‌بهره‌اند. «اینجهان برای کافرانست برای ما نیست». یکی نمی‌پرسد چرا؟!. شما این را از کجا می‌گویید؟!.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ معنی : این جهان زندان دیندار (مؤمن) و بهشت بیدین (کافر) است.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 بیماریها تکه‌ی 8

در سال نخست پیمان چون از اروپاییگری سخن می‌راندیم کسان بسیاری گفتار در آن باره فرستادند و سخنان شگفتی بقالب زدند. جوانی از گیلان شعرهای بس درازی در نکوهش اروپاییان سرود و آن را «اروپانامه» نامیده پیش ما فرستاد که چاپ نماییم. پاسخ دادیم که خواست ما نکوهش اروپاییان نیست ما از آیین زندگانی گفتگو می‌داریم و به هر حال این سخن نه چنانست که شاعر نیز بآن پردازد. جوان بلهوس تا چندین بار پاسخ نشنید مگر دست برداشت؟!..

بارها یادآوری کردیم که راستی‌پرستی گُهریترین[=اصیل‌ترین] خوی آدمیست. اینکه یکی براهنمایی جهان برخیزد و دیگران پاکدلانه و جوانمردانه باو یاری نمایند و پشتیبانی دریغ نگویند این پاکدلی و جوانمردی خود جایگاه بس بلندی دارد و بهترین دلیل بر بزرگی روان و خرد آن کسان باشد. شما نیز از این در بیایید و پاکی گهر خود را نشان دهید. در همه جا راه این بوده و تنها از این راهست که یک توده پیش رود.

این چیست که بسخنانی که ما برخاسته‌ایم شما هنوز نیک‌نخوانده و نفهمیده بآرزوی همچشمی افتید و یک رشته سخنان پوچی را بقالب زده پا پیش گزارید؟!.. چه سودی از این تواند بود؟!.. آخر چه شده که شما تا این اندازه از خوی و دریافت مردمی دور شده‌اید؟!. چه شده که در راه آدمیگری بدانسان پیاده و پا شکسته و در راه پستی و نادانی بدینسان چابکسوار می‌باشید؟!.

بارها این یادآوریها را کردیم و کمتر سودی دیدیم. یک دسته نیز چنین پنداشتند که چون نویسنده‌اند باید بنگارشهای ما پاسخ نگارند و بی‌آنکه نوشته‌های ما را نیک بخوانند و بفهمند به یک رشته سخنان بسیار پست رسوایی برخاستند. گفته‌هایی را که خود اروپاییان می‌پذیرفتند (1) اینان نافهمیده هیاهو در پیرامون آن برانگیختند.

اینها نمونه‌ایست که چگونه اینان در سایه‌ی آلودگی بهیچ راستی سر فرود نیاورند و پروای هیچ چیز را نکنند. بگفته‌ی عامیان : از بهر یک دستمال ، قیصریه را آتش زنند.

اینکه ما از سرگذشتهای خود مثل می‌آوریم از بهر آنست که اینها را نیک آگاهیم و بهتر و آسانتر توانیم نگاشت. خوانندگان نپندارند که از راه دلتنگی و کینه‌جویی اینها را می‌نگاریم.

پابرگی از ویراینده :
1ـ اشاره به بخشهای از کتاب «آیین» است که ترجمه شده بوده و کسانی از اروپاییان خود آنها را خوانده می‌پذیرفتند.
🔶 داستان بیرون آمدن من از عدلیه
🔸 تکه‌ی 7

این را از درون وزارتخانه بمن آگاهی دادند و دانستم که باز کینه‌جوییها درمیان خواهد بود. ولی پروا ننمودم. چندی پس از آن روزی آقای علی هیئت که مدعی‌العموم استیناف می‌بود پیام داده مرا خواسته بود. رفتم اتاق را خلوت کرد و گفت : «دیروز رفته بودم بدیوان تمیز ، رفتم باتاق آقای سلطان احمد راد وکیل عمومی دیوان تمیز ، دیدم دوسیه‌ای در جلوش باز کرده ، مرا که دید با حال عصبانی گفت : وزارت عدلیه برای قضات خود پاپوش می‌دوزد. این دوسیه را داده‌اند بمن که از روی آن ادعانامه تنظیم کرده بمحکمه‌ی انتظامی فرستم و من چون می‌خوانم می‌بینم مقصودشان لکه‌دار کردن یک قاضی زبردستیست که این دوسیه را برایش تشکیل داده‌اند. ولی من زیر بار نخواهم رفت. پرسیدم درباره‌ی کیست؟!. گفت : درباره‌ی کسرویست که رئیس کل بدایت بوده. گفتم او از دوستان قدیم ماست. من موضوع دوسیه را از زبانها شنیده بودم. ولی باین بی‌اساسی که شما می‌فرمایید نمی‌دانستم. گفت کاملاً بی‌اساس است».

آقای هیئت این را که گفت پرسید : «دوباره چه شده که باز دوسیه‌ی کهنه را بمیان انداخته‌اند؟...». من داستان نامه نوشتن بشاه را بازگفتم. گفت : «آقای راد می‌گفت شما بآن پرونده هم نامه‌های درشت و سخت نوشته‌اید. من عقیده دارم که حالا برای آنها نامه‌ای با زبان عذرخواهی به داور بنویسید که من خودم ببرم و ایشان را ببینم و از خشم پایین آورم».

گفتم : این نشدنیست. زیرا من کار [بد]ی نکرده‌ام که از کسی آمرزش بخواهم. کار بد من آن خواهد بود که از داور آمرزش طلبم. آنگاه داور یا محکمه‌ی انتظامی چه زیانی بمن توانند رسانید؟!. من که در عدلیه نیستم بیکارم گردانند. محکمه‌ی انتظامی اگر همه‌ی هشت رتبه را که می‌داشتم از من بگیرد کمترین اثری در زندگانی من نخواهد داشت.

پس از سخنان بسیاری برخاستم. آقای راد را من تا آن روز نمی‌شناختم و سپس هم شنیدم او پرونده را از خود بازگردانیده و در پای پرونده جمله‌هایی نوشته که بداور و بوزارتخانه برخورده. این آقای راد اکنون زنده است همانست که سفیر ایران در مصر می‌بود و چندی پیش گفتگوی معاون بودنش در وزارت فرهنگ می‌رفت. این نامها را می‌برم تا دانسته شود که سخنانی که می‌نویسم گواهان بسیار می‌دارد.

به هر حال پرونده بمحکمه‌ی انتظامی رفت. ادعانامه‌ای بمن فرستاده بودند که پاسخی ندادم. زیرا گذشته از آنکه درخور پاسخ نمی‌بود می‌دانستم که با آن کینه‌ی داور و همچنین کینه‌ی رئیس محکمه‌ی انتظامی ، پاسخ سودی نخواهد داشت.

پس از چندی دیدم حکمی آوردند که مرا بسه رتبه‌ تنزیل محکوم گردانیده‌اند. من باز می‌خواستم همچنان بی‌پروایی کنم. ولی با فشار برخی دوستان تجدید نظر خواستم. در تجدید نظر چون از یکسو پرونده بسیار پوچ می‌بود و از یکسو از داور می‌ترسیدند سه رتبه را یک رتبه گردانیدند. باینمعنی یک رتبه تنزیل را تنفیذ گردانیدند. این هم داستان محکمه‌ی انتظامی و تنزیل رتبه است که بمن داده‌اند.

چیزی که در پایان باید بگویم آنست که من بآن یک رتبه نیز گردن نگزاردم و اکنون که بمن حقوق تَقاعُد[=بازنشستگی] می‌دهند از روی همان رتبه‌ی هشت است.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 15

ب ـ مگر «اَلدُّنیا سِجْنُ الْمُؤْمِنِ وَ جَنَّةُ الْکافِرِ» حدیث نیست؟ پیغمبر نفرموده؟

د ـ بیگمان پیغمبر چنین سخنی نفرموده. پیغمبر اگر دنیا را برای کافران می‌دانسته پس آن کوششها برای نیکی زندگانی مسلمانان و آسایش آنان بهر چه بوده؟!. پس آن جنگها و کشورگیریها چه معنایی داشته؟!.

ج ـ مذمّت دنیا در قرآن هم آمده است.

د ـ آنچه در قرآن آمده نکوهش از آزمندیست. مقصود آنست که مردم درپی پول‌اندوزی نباشند و جلو آز خود را گیرند. همین امروز آزمندان بسیاری هستند که کارخانه دارند و یا ببازرگانی می‌پردازند و یا دهداری می‌کنند و آرزوشان جز پول‌اندوزی نیست. بجای آنکه از کار و پیشه‌ی خود پیشرفت زندگانی توده‌ای را بخواهند و دربند آسایش مردم باشند جز دربند پول انباشتن نمی‌باشند و در راه آز ، هزارها خاندان را لگدمال می‌گردانند. اینها آسیبی برای زندگانی هستند و درخور نکوهش می‌باشند. در قرآن و دیگر کتابهای دینی نیز از آنها نکوهش رفته است.

ولی این جز از نکوهش جهان و زندگانیست که بزبان ملاها افتاده است. این جز از آنست که کسی به بیمارستان و پزشکی و کارهای بسیار ارجدار پزشکان ارج نگزارد و بدانسان سخن‌پردازی و زباندرازی کند.

اینها چون خودشان بکارهای نیک نمی‌پردازند و جز مفتخواری و شکم‌پروری هنری ندارند می‌خواهند دیگران را هم از نیکوکاری بازدارند.

آمدیم بر سر اعتقاد بآخرت ، در آن زمینه هم ایرانیان دچار گمراهیهای بسیارند که اگر من بخواهم در آن باره سخن رانم دو سه ساعت خواهد کشید. یک موضوع را برای نمونه یاد می‌کنم :

در زمانهای باستان که دینی در جهان نبود و مردم گرفتار بت‌پرستی بودند یکی از گمراهیهای ایشان این بود که می‌پنداشتند کسی که مرد و او را بگور سپاردند در زیر خاک با همان تنش زنده گردد و در همان گور بزندگانی پردازد. آخرت یا جهان دیگر را در زیر خاک می‌پنداشتند.

در نتیجه‌ی این گمراهی بود که چون کسی می‌مرد ظروف و دیگر افزارها با او بخاک می‌سپردند ، خوردنیها جا می‌دادند ، با پادشاهان جواهرات و زینت‌افزارهای آنان را همراه می‌گردانیدند. اکنون که کاوشهایی می‌شود گاهی از برخی گورها چندان جواهر و افزار بدست می‌آید که باید آن را گنجینه نامید.

در برخی توده‌ها گمراهی شکل بدتری داشت. زیرا چون پادشاهی می‌مرد زنها و کنیزان و غلامانش را کشته با او بزیر خاک می‌سپردند و با اسبهایش همان رفتار را می‌کردند ، چرا که پادشاه در آنجهان زیر خاکی تنها نباشد و پیاده نماند و اسب و خدم و حشم داشته باشد.

مغولان این رفتار زشت را داشتند که چون به ایران آمدند همین رفتار بسیار زشت را در اینجا نیز بهنگام مرگ یکی از پادشاهانشان (گویا هُلاکو باشد) بکار بستند و زنان و مردان بیگناهی را در دخمه‌ی او جا داده زنده بگور گردانیدند.

هنگامی که کلمبوس آمریکا را کشف کرد این عادت درمیان برخی از بومیان آنجا رواج داشت. هواناقاپاق (1) پادشاه نیمه‌وحشی پرو که مرده بود بیش از هزار تن را کشته با او زیر خاک سپرده بودند.

همچنان هشتاد سال پیش از این که اروپاییها تازه به آفریقا چیره می‌شدند این عادت را درمیان برخی از قبایل وحشی آنجا با شکل بسیار فجیعی در جریان یافتند.

پیداست که اینها جز نتیجه‌ی نادانی و گمراهی نیست. زیرا بیگفتگوست که کسی که زندگانیش در اینجهان پایان یافته می‌میرد تن او لاشه می‌گردد که چه در زیر خاک باشد و چه در روی خاک عفونت پیدا کرده از هم پاشیده می‌شود. آنچه زنده تواند ماند روان اوست و هر کاری که ـ از پاداش یا کیفر ـ تواند بود روان را تواند بود. روان هم در اینجهان مادّی نیست. از خوردنیها و پوشیدنیهای اینجهان مادّی بیکبار دور است. دینها که از روان گفتگو کرده‌اند از خوشیهای او در جهان دیگر گفتگو کرده‌اند.

پابرگی از ویراینده :
1- Wayna Qhapaq (Huayna Capac)