پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 1

«شجره‌ی سیادت» شیخ‌صفی

چنانکه گفتیم خانواده‌ی صفوی از شناخته‌ترین خانواده‌های سیدی می‌بوده ، و تبارنامه یا «شجره‌ی نسب» ایشان ، که تبار شیخ را به موسی‌الکاظم می‌رساند ، در بسیاری از کتابها نوشته گردیده. تا آنجا که ما دانسته‌ایم ، نخست این تبارنامه در کتاب ابن‌ُبَزّاز نوشته شده سپس دیگر کتابنویسان ـ از میرخواند در حبیب‌السیر ، و میریحیی قزوینی در لب‌التواریخ ، و اسکندربیک در عالم‌آرا ، و میرابوالفتح در تنقیح صفوة‌الصفا ، و شیخ‌حسین گیلانی در سلسلة‌النسب ـ از آنجا برداشته‌اند.

اما کتاب ابن‌ُبَزّاز ، در نسخه‌ی چاپی و در بیشتری از نسخه‌های خطی «فصل اول» از «باب اول» بدینسان می‌آغازد :

جمعی که به تحقیق انساب اشتهار دارند ، نسب شریفش را به امام همام ، موسی‌الکاظم علیه‌السلام ، منتهی ساخته‌اند به بیست واسطه باین ترتیب : شیخ صفی‌الدین ابی‌الفتح اسحق ابن الشیخ امین‌الدین جبرئیل ابن الصالح بن قطب‌الدین احمد ابن صلاح‌الدین رشید بن محمدالحافظ کلام‌الله (1) بن عوض بن فیروزشاه زرین‌کلاه بن محمد بن شرفشاه بن محمد بن حسن بن محمد بن ابراهیم بن جعفر بن محمد بن اسماعیل بن محمد بن احمد الاعرابی بن ابومحمد القاسم بن ابی‌القاسم حمزة بن الامام الهمام ... (2)

در برخی نسخه‌ها ، از جمله در نسخه‌ی کتابخانه‌ی مسجد [؟!]سپهسالار ، جمله‌هایی که پیش از «شجره‌ی نسب» است آورده نشده و شجره نیز برویه‌ی[=بصورت] دیگر است. زیرا شیخ را با پانزده پشت بامام موسا می‌رساند و فیروزشاه را پسر «محمد بن ابراهیم بن جعفر بن اسماعیل ابن احمد الاعرابی ...» می‌شمارد (3).

هرچه هست این شناخته‌ترین تبارنامه‌ی سیدی آن خاندانست. ولی جز این هم در کتابها هست (4) و چون سودی از یاد کردن آنها نیست در اینجا نمی‌آوریم.

اسکندربیک در عالم‌آرا «اتفاق جمهور علمای انساب» را براست بودن این تبار دعوی می‌کند. میرابوالفتح می‌نویسد : «در کتب معتبره‌ی انساب به تفصیل سمت تقریر و تحریر یافته»

ولی این دعویها بیکبار دروغ و بیپاست و این تبار جز ساخته نمی‌باشد. آنچه ما دانسته‌ایم باید این شجره را بسه بخش گردانید :

1ـ از شیخ‌صفی تا فیروزشاه زرین‌کلاه. در این بخش سخنی نیست و بآسانی توان پذیرفت که فیروزشاه پدر هفتم شیخ‌صفی می‌بوده.

2ـ از اسماعیل ابن محمد تا موسی‌الکاظم. در این بخش اندک‌غلطی هست. زیرا چنانکه از کتاب عمدة‌الطالب برمی‌آید «اسماعیل بن احمد بن محمد بن قاسم بن حمزه» راست است و «الاعرابی» لقب قاسم می‌بوده ـ هرچه هست در این بخش نیز ما را سخنی نیست.

3ـ آنچه درمیان این دو بخش است و هفت نام را ـ از محمد بن شرفشاه تا محمد بن اسماعیل ـ دربر میدارد ، این بخش ناروشنست و ما هیچ نمی‌دانیم آیا کسانی با این نامها می‌بوده‌اند و یا خود نامهای ساخته می‌باشد ، و از جستجو چیزی بدست نیامده. آنچه گمان می‌بریم ، از پدران شیخ‌صفی بیش از هفت تن شناخته نمی‌بوده (تا فیروزشاه) ، در کتاب ابن‌ُبَزّاز هم بیش از هفت تن یاد نشده بوده.

به هر حال این بیگمانست که میانه‌ی پدران شیخ‌صفی و پسران موسی‌الکاظم پیوستگی نمی‌بوده. زیرا چنانکه خواهیم دید شیخ تبار سیدی نمی‌داشته و این شجره را پس از مرگ شیخ و پس از آنکه جانشینان او بدعوی سیدی برخاسته بودند ساخته بکتاب ابن‌ُبَزّاز افزوده‌اند.
👇
پابرگیها :
1ـ غلطهایی که در واژه‌ها می‌باشد ، بحال خود گزارده شد.
2ـ در نسخه‌ی چاپی به بیشتر این نامها لقب «سید» افزوده‌اند.
3ـ در تبارها رویهم‌رفته برای هر صد سال بیش از سه تن نباید بود و اینست شیخ‌صفی که پانصد سال دوری از موسی‌الکاظم می‌داشته ، اگر راستی را از پسران او بودی درمیانه بیش از پانزده تن نبایستی بود. حمزه‌ی دفتردار ، که در زمان شیخ‌صفی می‌زیسته و تبار او را در «عمدةالطالب» آورده ، درمیانه بیش از سیزده تن نبوده ، این خود ایراد دیگری به «شجره‌ی نسب» شیخ‌صفی است. از اینرو دانسته نیست این کاستن از شماره‌ی پدران که در نسخه‌هاست ، آیا از روی نابهوشی رونویس بوده که برخی نامها را انداخته ، و یا کسی باین نکته که در اینجا یاد کردیم پی برده و دانسته به برخی نامها خط زده است.
اما برداشتن جمله‌هایی که پیش از «شجره‌ی نسب» است ، بیگمان از روی فهم و هوش بوده. چه آن جمله‌ها از استواری تبارنامه می‌کاهد و از اینرو برخی پیروان نبودنش را بهتر دانسته‌اند. ولی شگفتست که این رفتار را با سه حکایت نکرده‌اند.
4ـ از جمله در کتاب تاریخی که در زمان شاه‌عباس دوم و بنام او نوشته شده ولی نام نویسنده و همچنین نام کتاب دانسته نیست و من نسخه‌ای از آن را دیدم ، تبار شیخ را چنین می‌نویسد : «شیخ صفی‌الدین اسحق بن قطب الاولیا سید جبرئیل بن قطب‌الدین صالح بن حسن بن محمد بن عوض بن شاه‌فیروز بن مهدی بن علی بن ابوالقاسم بن بابر بن حسین بن احمد بن داوود بن علی بن موسی بن ابراهیم بن امام همام موسی‌الکاظم علیه‌السلام» پیداست که چه تبارنامه‌ی شگفتی می‌باشد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

روزی دو تن جوانی آمدند و با بودن کسانی دیگر پرسشهایی کردند و پاسخهایی داده شد که چون یادداشت کرده‌ام در اینجا بچاپ می‌رسانیم. برای آنکه نامها برده نشود یکی از پرسندگان را «الف» و دیگری را «ج» و خود را «د» نامیده‌ام. کسروی

🔸 تکه‌ی 1

الف ـ ما کتابهای شما را خوانده‌ایم. حرفهای شما اساسیست. ولی اشکالهایی بنظر ما رسیده که می‌خواستیم از خودتان بپرسیم.

د ـ بپرسید.

الف ـ یکی از ایرادها که بشما می‌گیرند آنست که شما می‌گویید ایرانیها گرفتار اختلافاتند. آنها می‌گویند این هم اختلاف دیگری خواهد بود. بگفته‌ی خودتان در ایران چهارده مذهب هست. آنها می‌گویند این هم مذهب پانزدهم خواهد بود.

د ـ مقصودشان چیست؟.. از این ایراد چه نتیجه می‌خواهند؟.. گرفتم که سخنشان راستست و چنان خواهد بود که آنان می‌گویند ، چه کار باید کرد؟. آیا باید بخاموشی گرایید و بهیچ کوشش برنخاست؟!. آیا باید این اختلافها را بحال خود گزاشت و درپی چاره نبود چرا که آن هم اختلاف دیگری خواهد بود؟!.

آنگاه این ایراد بدیگران هم وارد است. مثلاً پیغمبر اسلام می‌بایست با بت‌پرستی نبرد نکند و اسلام را بنیاد نگزارد چرا که آن هم اختلاف تازه‌ی دیگری بود. کارل مارکس با سرمایه‌داری بمعارضه برنخیزد چرا که آن هم کشاکش تازه‌ای می‌شد. ما در ایران مشروطه را نخواهیم چرا که اختلاف دیگری پدید می‌آورد.

بدبختان چون درپی نیکی نیستند و نیک نمی‌توانند شد این بهانه‌ها را می‌آورند. سخنانی بآن روشنی و استواری ، ببینید در برابرش چه یاوه‌ها می‌بافند.

تو گویی در بهشت برینند و ما آمده‌ایم بیرونشان می‌بریم که بدینسان ناز می‌کنند و بهانه‌ها می‌آورند. در لجنزار نادانی و گمراهی فرورفته‌اند و ما که حقایق را گفته می‌خواهیم رهاشان گردانیم چنین سخنانی را می‌شنویم. آیا اینان شایسته‌ی نام آدمی هستند؟!.

آنگاه آنان اشتباه می‌کنند. این سخنان اختلاف دیگری نخواهد بود. مذهبی بمذهبها افزوده نخواهد شد. اینکه شما می‌بینید در ایران قرنهاست کیشهای گوناگون پدید آمده و همه با هم بازمانده و هیچ یکی نتوانسته دیگرها را از میان برد از آنجاست که همه‌ی آنها در یک ردیف است ، یکی را بدیگری برتری نیست. هیچ کدام از روی دلیل نیست. همه از روی پندار است. شیعیگری با بهائیگری هر دو در یک ردیف است. اگر هزارها سال بگذرد هیچ یکی آن دیگری را از میان نتواند برد. آن دیگرها نیز بهمین حالست.

این چه ربط بآن دارد که ما مردمان را بحقایق می‌خوانیم و سخنانی می‌گوییم که در استواری همسنگ دانشهاست و در هر کجا داوری خرد را بمیان می‌کشیم؟!. آنها کجا و این کجاست؟!. کسی تا چه اندازه نافهم باشد که جدایی درمیانه نگزارد!.

شما امروز می‌بینید هزارها مردان و زنان ، همانکه کتابهای ما را خوانده و سخنان ما را شنیده‌اند بی‌اختیار آن را پذیرفته‌اند و در راهش پایداری می‌نمایند و روزبروز بشماره‌شان می‌افزاید.

می‌بینید ما بهمه‌ی کیشها و بهمه‌ی بدآموزیها ایرادها گرفته‌ایم و بیپایی یکایک آنها را نشان داده‌ایم. پیروان آنها چون نمی‌توانند پاسخی دهند یا آنان نیز ایرادی گیرند مردم عامی را بما می‌شورانند و دست بجنایت می‌گشایند ، و گاهی که ناچار شده می‌خواهند کتابی نویسند چندان سخنان پست و بیفرهنگانه در آن می‌گنجانند که مایه‌ی نفرت خوانندگان می‌شود.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 9

بیهوده نیست که می‌گوییم بدترین گناهها میان توده پراکندگی انداختن است. این سخن از هر باره راست است و باید چنین کسانی را سخت دشمن داشت و سیاهکاریشان به رخشان کشید. لیکن دیدنیست که همین کسان گناه خود را هیچ درنمی‌یابند و مردم نیز ایشان را گناهکار نمی‌شناسند و کسانی که زشتترین بدی را بتوده می‌کنند از خود ناآگاهان بمردم پند می‌سرایند و نیکی یاد می‌دهند ، و هرگاه در کسی یک گناه کوچکی پیدا کردند آن را سخت دنبال می‌نمایند. ببینید کار زیر و رو شدن نیک و بد بکجا انجامیده. اینان آن کسانیند که اگر یکی رو تراشیدی و یا سر نتراشیدی و یا فلان رخت را پوشیدی او را ناپرهیزکار دانستندی و دنبال نمودندی. در جای دیگری هم گفته‌ام که یکی از اینان گفتاری در نکوهش باده نوشته و در آن چنین گفته بود : «همه‌ی بدیهای جهان از باده است». گویا این پراکندگی و بدبختی را میان شرقیان باده پدید آورده و اینهمه پندارهای بیخردانه و مرده‌پرستیها را باده بمردم یاد داده. این یازده کیش را در ایران باده پایدار گردانیده است. گناهان بآن بزرگی را فراموش کرده و بچنین چیزها می‌پردازند.

پارسال یکی از هواداران پیمان به تبریز رفت. در آنجا گفتگو از مهنامه می‌کرده کسانی تندی نموده و می‌گفته‌اند : «پیمان چه کار با کیش ما دارد. چرا بنکوهش از باده‌خواری و قماربازی و سینما رفتن و اینگونه چیزها نمی‌پردازد؟!..» از بس گناهشان گفته نشده از در فزونی هم می‌آیند. تو گویی درماندگی توده تنها از این چیزهاست و این پراکندگی و گرفتاری از آنها برخاسته و بما راه می‌نمایند که از آنها گفتگو نماییم و از کیشهای بیخردانه‌ی بیپای آنان که بزرگترین مایه‌ی گرفتاری همانهاست زبان بسته داریم. در اینجاست که باید گفت : بیمار دستور دِه را از مرگ گزیری نیست.

می‌دانیم اینان ایراد گرفته خواهند گفت : این پراکندگیها و دسته‌بندیها را بمیان مردم ما نینداخته‌ایم. می‌گویم : راست است. این دسته‌بندیها را دیگران پدید آورده‌اند. لیکن شما آنها را پایدار نگاه می‌دارید و از راه آنها نان می‌خورید و شکوه می‌اندوزید. ... (1)

شما اگر زیان این پراکندگیها و دشمنیها را نمی‌دانید آن نادانی بر شما بس ، و اگر می‌دانید و پروا نمی‌نمایید این تیره‌درونی بر شما بس. ...

پابرگی از ویراینده :
1ـ در اینجا اشاره‌هایی به پیدایش شیخیگری ، کریمخانیگری ، بابیگری ، ازلیگری و همچنین بهائیگری شده و پراکندگیها و کشاکشهایی که پیشوایان آن کیشها بمیان توده انداخته‌ ایشان را از یگانگی بی‌بهره گردانیده‌اند و تباهکاری راهبران کنونیِ آن کیشها‌ سخن رفته و بدیهایی که بتوده می‌کنند بازنموده شده.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 2

سه حکایت از «صفوة‌الصفا»
اینکه می‌گوییم شیخ‌صفی سید نمی‌بوده از روی دلیلهاییست که از جمله‌ی آنها سه حکایتی است که در کتاب ابن‌ُبَزّاز (درپی همان «شجره‌ی نسب») می‌باشد. همان کتابی که داستان سیدی نخست‌بار در آن نوشته شده و تاریخنویسان همگی از روی آن برداشته‌اند ، ما در آن دلیلهایی براست نبودن سیادت می‌یابیم. نخست‌بار که من راست نبودن سیادت را دریافتم از روی این سه حکایت بود و اینست آنها را پیش از دیگر دلیلها یاد می‌کنم.

حکایت یکم :
سلطان‌المشایخ فی العالمین ، شیخ صدرالدین ، أدامَ اللهُ بَرَکتَه ، فرمود که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه ، فرمود که در نسب ما سیادت هست. لیکن سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند. شعر :
فَهُمْ مِنْ بَینَ أصْنافِ الأنام کِرامٌ مِن کِرامٍ مِنْ کِرامٍ

خوانندگان در این حکایت نیک نگرند : شیخ صدرالدین از پدر خود شنیده که فرمود : «در نسب ما سیادت هست» ، و می‌گوید : «سئوال نکردم که علوی یا شریف و همچنان مشتبه ماند.» «شریف» کسی را گفتندی که از سوی مادر سید باشد. در آذربایجان اکنون هم کلمه را به همان معنی بکار می‌برند. صدرالدین می‌گوید : «نپرسیدم که آیا از سوی پدر سیدیم یا از سوی مادر و همچنان نادانسته ماند.»

از این حکایت آشکار است که شیخ‌صفی و پسرش صدرالدین ، در زمان خود سید نمی‌بوده‌اند ، وگرنه این حکایت چه معنی داشتی؟! آنگاه این حکایت با آن «شجره‌ی نسب» چگونه می‌سازد؟!.. آیا نباید باور داشت که آن تبارنامه را سپس ساخته و بکتاب ابن‌ُبَزّاز افزوده‌اند؟!..

حکایت دوم :
سید هاشم بن سید حسن المکی به حضور اعاظم و افاظل تبریز (1) گفت که شیخ ، قُدِّسَ سِرُّه فرمود من سیدم و آنچنان بود که نوبتی به حضور شیخ به تبریز رفتم ، توقیر و اعزاز من تمام فرمود ، و من در سن عنفوان شباب بودم ، پس شخصی ریش‌سفید درآمد. شیخ چندان تعظیم وی نفرمود. سئوال کردند که شیخ این جوان را اعزاز به مبالغه کرد و این شخص پیر را نکرد. شیخ فرمود این جوان هم میهمانست و هم خویش من. من سر پیش شیخ بردم و پرسیدم که شیخ سید است و علوی فرمود بلی. لیکن نپرسیدم که حسنی یا حسینی. شعر :
نپرسیدم ز حال فرع این اصل که از طوبی است یا از سدره این وصل
چون این حال به حضور اعاظم تبریز بفرمود و در این تفکر بودم که چرا از شیخ نسب حسنی و حسینی نپرسیدم ، تا اتفاق چهل روز اطلاق شکم بر من مستولی شد و هیچ معالجه مفید نمی‌آمد ، بعد از چهل روز ، شیخ را قُدِّسَ سِرُّه ، در خواب دیدم که بیامد و انگشت مبارک بر موضع وَجَعْ بر ناف من نهاد حالی شفا یافتم. شعر :
ناتوانان جهان بشتابید نوشداروی دل و جان اینجاست
هر که را جان و دلی هست سقیم گو بیایید که درمان اینجاست
و هم در این حال بمن گفت چرا بفرزندم صدرالدین نگفتی که حسینی‌ام ، و این اشتباه از دل من زایل شد. شعر :
فَلاحَ الحالُ کالاصباح صِدْقاً بِرَفْع الاشتباهِ وَ قالَ حَقّا

باید در این حکایت نیز نیک نگریست ، در زمان شیخ‌صفی کسی او را سید نمی‌شناخته. اینست چون درباره‌ی سیدهاشم گفته : «خویش منست» سید هاشم ناچار شده بپرسد : آیا شیخ سید است و این تبار از سوی پدر می‌باشد؟.. چون شیخ گفته «بلی» و سیدی روشن شده ، باز دانسته نمی‌بوده که حسنی‌اند یا حسینی ، و در این زمینه از شیخ پرسشی نرفته تا بدرود زندگی گفته. در این باره آگاهی‌ای در نزد صدرالدین ، فرزند شیخ نیز نمی‌بوده ، و سالیان درازی همچنان می‌مانده تا سیدهاشم آن خواب را دیده و روشن گردیده که حسینی‌اند. جای پرسشست که این حکایت را با آن «شجره‌ی نسب» چه سازشی هست؟.. آیا بیگفتگو نیست که آن شجره ساخته و دروغ می‌باشد؟!

حکایت سیم :
سید زین‌الدین گفت که نوبتی فرزند شیخ قُدِّسَ سِرُّه ، خواجه محیی‌الدین ، پیش والده‌ی کریمه‌ی خود رفت ، گفت : از برای خویشان من سفره می‌باید. والده گفت : خویشان تو کدامند؟ گفت : سید زین‌الدین و جماعت سادات که آمده‌اند. والده گفت : ایشان سیدند ، چگونه قوم تو باشند؟ قُدِّسَ سِرُّه بشنید ، فرمود راست می‌گوید : ایشان خویشان مااند و مرا نسب سیادت هست. شعر :
ملت عالی‌نسب داریم ما نسبت فخر عرب داریم ما

این حکایت نیز معنی‌دار است : دختر شیخ‌زاهد گیلانی ، همسر شیخ ، پس از سالیان درازی که با شوهر خود زیسته بود ، او را سید نمی‌شناخته ، و از گفته‌ی فرزند خود که سیدها را خویش می‌خوانده شگفتی می‌نموده. می‌باید گفت : «أهْلُ الْبَیتِ أدْری بَما فیه».

آن گفته‌ی شیخ : «ما را نسب سیادت هست» ، دلیل دیگر است که آن هنگام کسی شیخ را به سیدی نمی‌شناخته است.
👇
پابرگی :
1ـ جمله‌های این حکایت بهم خورده. زیرا از آغاز حکایت چنین پیداست که سیدهاشم آن داستان را به «اعاظم و افاضل» تبریز می‌گفته و از پایان آن پیداست که این داستانگویی در نزد شیخ‌صدرالدین می‌بوده و باو گفته می‌شده. همانا جمله‌های آغاز حکایت چنین می‌بوده : «سید هاشم بن حسن المکی گفت که شیخ قدس سره بحضور (یا با حضور) اعاظم و افاضل تبریز فرمود من سیدم ...»
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 2

چندی پیش داستانی رخ داده که بهتر است برایتان بگویم : دو ماه پیش هنگامی که من در بیمارستان بودم باهَماد[=حزب] ما نیاز به وام پیدا کرده بود. از تهران بشهرستانها تلگراف کرده‌اند که هرچه توانند بنام وام به تهران فرستند. در اهواز پولی گرد آورده می‌خواسته‌اند بفرستند. بازرگانی یکی از همراهان ما را خوانده و چنین گفته : «شنیدم از تهران پولی به وام خواسته‌اند. این بیست‌هزار ریال را هم من می‌دهم که بفرستید» گفته : «وام را از خود باهَماد خواسته‌اند. شما چون از ما نیستید نباید از شما پولی پذیریم». گفته : «من از شما هستم ، کتابهاتان خوانده‌ام. اگر تاکنون بآشکار نینداخته‌ام جهتی داشته».

سپس داستان خود را گفته و دانسته شده که آخوندی در تهران کتابی بزیان ما نوشته و بچاپ رسانیده که بهمه جا فرستاده ، و آن کتاب چندان پست و آخوندانه است که این بازرگان که آن را خوانده نفرتی درو تولیده شده ، و همان نفرت او را واداشته که از کتابهای ما بدست آورد و بخواند ، و چون خوانده و با حقایقِ روشن روبرو گردیده ناچار شده همه را بپذیرد.

این یک داستانست و صد مانند آن رخ داده. این بهترین دلیلست که حقایق بسیار نیرومند است و چون درمیان توده‌ای انتشار پیدا کرد گمراهیها و نادانیها در برابر آن ایستادگی نتوانند داشت. بهترین مثَل دین اسلامست که چون پدید آمد بت‌پرستی و نادانیهای دیگر را از عربستان بیرون گردانید.

می‌توانیم این موضوع را با زبان علمی گفتگو کنیم : ما درمیان سخنان خود روشن گردانیده‌ایم که آدمی چون دارای دو جنبه‌ی جانی و روانیست ، نیکیها و بدیها را در نهاد خود باهم دارد ، و یکی از نیکیهایی که در نهاد او نهاده شده راستی‌پرستی یا حقیقت‌پژوهیست. هر آدمی با نهاد پاک تشنه‌ی حقایقست ، جوینده‌ی آنهاست. اینست همانکه سخنانی را شنید و آنها را حقایق دانست تشنه‌وار می‌پذیرد و بهواداریش برمی‌خیزد و از هر چیزی که مخالف آنست نفرت پیدا می‌کند.

در جهان همیشه پیشرفتها از این راه پدید آمده. برای مثل می‌گویم : مشروطه در جهان چگونه رواج گرفته؟. آیا نه آنست که مردان نیکخواهی آن را اندیشیده و دریافته و بزبان آورده‌اند و همانکه انتشار یافته غیرتمندانِ پاکدرون بهواداریش برخاسته در راه پیشرفت آن جانفشانیها نموده‌اند و با کوششهای خود تاج و تختها را از میان برده‌اند؟.

بهتر از آن داستان اسلام است. آن دین چگونه پیش رفت؟ نه آن بود که چون مرد بزرگواری برخاست و حقایقی را بزبان آورد پاکدلان و غیرتمندان از دور و نزدیک بتکان آمدند و به یاری او برخاستند و با جانفشانیهای خود دستگاه بت‌پرستی را از سراسر عربستان برچیدند؟..

آری آدمیان همه یکی نیستند. هستند کسان بسیاری که روانهاشان بیمار است و نیروی راستی‌پژوهی در آنان ناتوان می‌باشد. اینست با حقایق نه تنها یاوری نمی‌کنند با آنها بدشمنی و کارشکنی برمی‌خیزند. اینست همیشه مردم در برابر حقایق به دو دسته‌اند. همیشه چنانکه ابوبکر و عمر و علی و سلمان هستند ، بوجهل و بوسفیان و بولهب و معاویه نیز می‌باشند. همیشه در برابر بهبهانی و طباطبایی و ثقة‌الاسلام ، حاجی سید محمد یزدی و میرهاشم شتربانی و مفاخرالملک پدید آیند.

نتیجه‌ای که از این سخنان می‌گیریم آنست که گفته‌های ما همه حقایق است. ما چیزی از خود نگفته همه حقایق را دنبال کرده‌ایم. اینها را با کیشها و بدآموزیها که پایه‌ای جز پندار ندارد به یک ترازو نتوان گزاشت.

این حقایق پیش خواهد رفت و بر همه‌ی گمراهیهای گوناگون فیروز درآمده آنها را از پیش خواهد راند. شما خودتان می‌گویید : ما کتابهای شما را خوانده‌ایم. حرفهاتان اساسیست. سخنانی که اساسیست چه جای نگرانی از پیشرفت آنهاست؟!.

من تاکنون صد بار آزموده‌ام : کسانی که به نزد من می‌آیند و بگفتگو می‌پردازند ، اگر خردهاشان آزاد است و درپی حقایقند نبوده است که ناخشنود بیرون روند. گفتگو کرده و ایرادها گرفته و پاسخهایی با دلیل شنیده و همه را پذیرفته‌اند. آری گاهی هم کسانی آمده و شنیده و در هر کجا که درمانده‌اند سخن را پیچانیده‌اند و چون با همه‌ی آن بدرفتاری ، باز درمانده و سخنی برای گفتن نداشته‌اند رفته و دیگر نیامده‌اند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 9

ما یادآوری کردیم که کیشهایی که امروز درمیان است بنیاد همه‌ی آنها بر اینست که خدا چون چند تنی را آفریده آنان را چندان دوست داشته و گرامی گرفته که جهان را بهر ایشان آفریده و اینست رشته‌ی کارها را بدست آنان سپرده و مردمان باید آنان را بشناسند (بدانسان که خدا را می‌شناسند) و سررشته‌دار کارهای جهانشان دانند و همیشه آنان را دوست دارند و رستگاری و خشنودی خدا را در دوستاری ایشان شناسند و همیشه آنان را بیاد دارند و پس از هزار سال و دوهزار سال هم که باشد نامهای ایشان را فراموش نکنند و جز بآنان نپردازند ، و بزندگانی و پیشرفت کار خود نپرداخته و دربند آزادی کشور خود نباشند و تنها درپی این باشند که دستگاه آن گرامیان بهم نخورد و اگر خودشان صد گزند دیدند و با سختترین اندوه‌ها دچار آمدند به رو نیاورند و دربند چاره نباشند لیکن همیشه بستمدیدگی آن گرامیان بگریند و بنالند. نیز همه‌ی آنها عمر جهان را هشت یا نه‌ هزار سال بیشتر نمی‌شمارند و چنین وامی‌نمایند که چون آنها که گوهر آفرینش و برگزیده‌ی آفریدگان بوده‌اند آمده‌اند و رفته‌اند اینست جهان نیز زمانش بپایان رسیده و خدا هر کاری را که بایستی با جهان کند کرده و آن را بخود رها کرده و دیگر بهبودی در کار نخواهد بود.

در جایی که همه‌ی اینها بی‌دلیل است ، همه با خرد ناسازگار است. این باورنکردنیست که خدا با آفریدگانی مهر ورزد. باور نکردنیست که جهان را از بهر چند کسی آفریند و رشته‌ی کارها را بدست آنان سپارد. باور نکردنیست که مردگانی که هزار سالست درگذشته‌اند با اینجهان پیوستگی دارند.

این بدترین زیانکاریست که مردمی خود را دنباله‌ی کاروان زندگی شناسند و دربند نیک و بد خود نباشند و صد ترس که پیرامون آنان را فراگرفته پروا ننمایند و همه بمردگان هزارساله پردازند و سرگذشتهای هزارساله را همیشه تازه نگه دارند. آری بدترین زیانکاریست و بدترین پستی و فرومایگی است. زیرا از این کار بآن مردگان هیچ سودی نتواند بود و بزندگان صد زیان خواهد رسید. ...

شما مگر نمی‌دانید که همین سخنان نزدیکترین پیوستگی را با آزادی و رهایی شرق دارد. زیرا بر سر همین چیزهاست که پراکندگی بمیان شرقیان افتاده است و به هر کشوری ده یا بیست کیش پیدا شده ، در نتیجه‌ی همین پرداختن بگذشتگان است که شرقیان بدینسان پس مانده‌اند و زبون و بیچاره شده‌اند. کنون نیز چاره‌ی رهایی شرق جز در بیزاری از این گمراهیها و نادانیها نیست. ...

شما همیشه گناهانی را برای مردم می‌شمارید. آدمکشی ، دزدی ، راهزنی و دروغگویی و دغلکاری و مانند اینها. باید بدانید که آن گناه خود شما بسیار بزرگتر و زشتتر از اینهاست. ...
✴️ نبرد با حقایق جز رسوایی نیاورد

گرچه نگارنده بمناسبت موقعیت شخصی خود همواره از خوانندگان پیمان و پرچم بوده و کمتر بنوشتن مقاله می‌پردازم ولی چون باز شدن یک درِ دیگر در پرچم بنام داوری توده یک گام دیگرِ آقای کسرویست بسوی انصاف و روشن نمودن حقایق ، خواستم من هم از این راه دور باورهای خود را در این خصوص اظهار کرده باشم. من پس از اندک آشنایی بنگارشات آقای کسروی بخود آمدم و دیگر کمترین وقت و فکر عزیز خود را بخواندن کتبی که اسمشان «کتب نفیسه» و رسمشان مایه‌ی هزاران آلودگیست از آثار هر کس می‌خواستند باشند ، صرف نکردم تا آنجا که کتابخانه‌ی محقری که مشحون بهمین قبیل کتب داشتم از خانه بیرون انداختم.

با اینهمه همیشه از یک چیز غمگین و سوزناکم و آن اینکه زبده‌ی همه‌ی این کتب غیرتکش را در کتابهای تحصیلی نوآموزان چاپ کرده و چون شغل خودم معلمی است می‌روم سر کلاس و با لب و زبان خود آنها را باطفال معصوم درس می‌دهم که از همان کوچکی مغزشان پریشان می‌گردد. همین امروز یکی[از] بچه‌های منزل یک صفحه از کتاب نوخرید خود را جلوی من باز کرده و با یک اشتیاقی از من پرسید این شعر ،
از خدا دان خلاف دشمن و دوست که دل هر دو در تصرف اوست
یعنی چه؟

من با آن عقیده‌ی بی‌شک و ریبی که خود دارم و می‌خواهم به هر کس خاصه اعضای خانواده‌ام بفهمانم ، هرچه فکر کردم بی‌مناسبت ندانستم عین این پرسش را از بدگویان آقای کسروی کرده باشم تا اگر پاسخی می‌توانند بگویند.

اگر بخواهیم از حقیقت نگذشته باشیم باید بگوییم کسانی چند صد سال پیش پیدا شده‌اند و اشعاری بد یا خوب گفته و رفته‌اند کنون گناه بگردن کسانیست که دو دست و دو دندان به آنها چسبیده و رهاشان نمی‌سازند بلکه روز بروز چیزهایی هم بر آنها می‌افزایند (که باید از راهش در جستجوی انگیزه‌ی این کار بود). اشتباه نشود اینجا نمی‌خواهم آن شاعران را یکباره بیگناه قلمداد کنم. نخیر ـ اینطور نیست. یک گناه بزرگ این شاعران این بوده است که به هر موضوعی رسیده‌اند خواسته‌اند فقط از دریچه‌ی افکار خودشان توجیه و تعبیر نمایند یا بهتر بگویم اینان هرچه که شخص خودشان خواسته گفته‌اند و کمتر حقایق را در نظر داشته‌اند تا بآنها برسند (و خود نمی‌توانسته‌اند رسید).

حالا ببینیم آقای کسروی در این باره چه خوب گفته‌اند (شعرا که بجای خود ـ پیغمبران خدا هم هیچگاه نتوانند یک کلمه بدلخواه خود بزبان آورند) این را شما خوانندگان اندکی بیندیشید و ببینید جدایی از کجاست تا به کجا. من این را یک روز در یک مجلس که دو سه نفر از ملایان هم آنجا می‌بودند شرح می‌دادم ، دردم یکیشان سخن مرا بریده گفت : «آنان همانهایی را که گفته‌اند حقیقت دانسته‌اند و شما وارونه‌ی آنها را ، چه جای ایراد است».

ببینید در پاسخ سخنان بدان استواریِ من این جمله‌ی پوچ را با یک آب و تاب تمامی می‌گفت و خود را از تا نمی‌انداخت. من بسیار افسوس خوردم ـ افسوس خوردم بحال توده که این یکی از پیشوایان و ادعارسهای آن می‌باشد. گفتم : آقاجان ، صحبت سر مطالب بزرگ زندگی است آن هم زندگی یک توده‌ی چندین ملیونی. شما بیش از شصت سال است نان این توده را بعنوان پیشوایی می‌خورید ـ هنوز نمی‌دانید حقیقتِ هر چیزی بیش از یکی نیست ـ این سخنان ضد و نقیض که هر روز می‌شنوید و بازمی‌گویید جز از روی پندار و هوس برنخاسته و خود دلیل عرایض منست. آنجا آشپزخانه است که می‌گویند «هر خاله یک آشی می‌پزد».

باری مثلاً یکی از آن بدگویان آقای رحمت مصطفوی (شوریده)[1] می‌باشند یکی نیست برود بپرسد آقای مصطفوی کاری بآن بچه و این گفتگوها نداریم. شما این شعر بالایی و هزارها اسم بکرتر از این [کتب نفیسه] را به چه وجهی معنی می‌کنید و نویسنده‌شان را به چه چشمی می‌نگرید. من از روزی که شما در ایران سابق و مهر ایران کنونی چیز می‌نویسید مقاله‌هاتان را خوانده‌ام.

خوبست خودتان هم اگر مانند من روزنامه‌ها را نگاه می‌دارید یک موقعی که کسی نباشد مخفیانه یک نگاهی پشت سر خود بکنید و ببینید چه سخنها را برشته‌ی نوشتن کشیده‌اید و بالاخره کدام کاری را برای این توده یا خوانندگان خود انجام داده‌اید.

خوبست شما خودتان بگویید ببینیم چه معنایی بزندگی می‌دهید. با اینهمه کسی ایرادی بشما نداشت برای اینکه شما هم مثل دیگران. آنچه دل من و برادرانم را پر از درد ساخته اینست که شما کسانی با این سرمایه و این رفتار از نوشته‌های آقای کسروی تقریظ و انتقاد کرده و می‌خواهید خود را هم‌سنج ایشان بشمارید. اینجاست که ما را هم بنوشتن چنین مقالاتی وادار می‌کنید.
قَهفِرُخ ـ س. ع. هاتفی کارمند فرهنگ

[1] : «دکتر» رحمت مصطفوی سالها پس از این در دهه‌های سی و چهل هفته‌نامه‌ی روشنفکر را که می‌باید روزی‌نامه‌اش خواند بیرون می‌داد.
کوشاد تلگرام : در هفته‌ی گذشته چند تن از پشتیبانان پیمان را یاد کردیم و اینک دنباله‌ی آنها را از گفتار پیمان سال پنجم شماره‌ی یازده می‌گیریم :

✴️ پشتیبانان پیمان

در
كرمانشاهان آقای فتح‌الله فرزار بهواداری ارجداری برخاستند و دو سال كه در آنجا بودند یاوری دریغ نگفتند.
در اراك آقای اسدالله پارسا هواداری نیكی نمودند و دو سال كه در اراك می‌نشستند كمكهای ارجداری كردند.
در خوزستان نخست رنج نمایندگی را بآقای محمد نقشینه دادیم. ولی سپس آقای حیدری پشتیبانی و هواداری نمودند و دو سال كه در آنجا می‌بودند یاوریهای نیكی كردند.
در قم آقای بُدَلا بهواداری برخاسته و كمكهای پاكدلانه نمودند و می‌نمایند.
در نیشابور آقای علی‌اصغر اثناعشری بپشتیبانی پرداختند و تاكنون یاوریهای ارجدار می‌نمایند.

اینان پیشگامان پشتیبانان پیمانند و دیگران را هم یاد خواهیم كرد. نیز اگر كسی از شماره افتاده بیادش خواهیم پرداخت.

اینان ـ این نیكمردان ـ گذشته از كوششهایی كه بكار برده‌اند یك دلیری از خود نشان داده‌اند كه ما بیش از همه ارج بآن دلیری می‌نهیم. پیمان از روز نخست دشمنان بسیار داشته ، و اینان ـ این بدمردان ـ بجای آنكه از روبرو آیند و اگر سخنی دارند بگویند در پشت سر و در این گوشه و آن گوشه بزباندرازی می‌پردازند و سخنان دلخراش می‌گویند و پستی و بی‌آزرمی از خود می‌نمایند ، ناكسانیند كه سرمایه‌شان جز ریشخند و بیهوده‌گویی نیست. با این نادانیها بیش از همه هواداران و پشتیبانان پیمان روبرویند و این از مردانگی و از استواری دلهای ایشانست كه در برابر آن پستیها و هیاهوها سپر نینداخته‌اند و رشته‌ی پایداری را از دست نهلیده‌اند و این آزمایشیست كه بسیار دیگران آن را بپایان نرسانیده‌اند ، در جایی كه صدها دیگران در اندیشه‌ی سودجویی از پیمان بوده‌اند اینان بزیان از رهگذر آن تاب آورده‌اند.

خدا را سپاس كه كنون آن هیاهو از اثر افتاده و نوبت فیروزی رسیده. كنون انبوه پاكدلان و بخردان رو بسوی ما می‌دارند و ما به یاری خدا امیدواریم كه دیری نگذرد و آن دشمنان و دشمنیها بیكبار نابود گردد. ما این راه را بخواست آفریدگار جهان آغاز كرده‌ایم و به یاری و نگهداری او بپایان خواهیم رسانید.
همیشه كوشش و پایداری فیروزی را درپی می‌دارد.
كسروی
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار دوم : تبار شیخ‌صفی‌الدین ـ تکه‌ی 3

آنچه از این سه حکایت برمی‌آید (یک از دو)

این سه حکایت ، گذشته از آنکه دروغ بودن سیادت شیخ‌صفی را روشن می‌گرداند ، تاریخچه‌ای نیز از پیدایش دعوی سیادت و از چگونگی آن بدست می‌دهد.

شیخ‌صدرالدین ، پسر شیخ‌صفی ، با اینکه کرسی پیشوایی را از پدر بارث برده و از خوشیهای آن نیک برخوردار می‌بوده بهوس می‌افتد که از تبار سیادت و از برگزیدگی که سیدان میان مردم می‌داشته‌اند همچنان بهره یابد. لیکن دعوی چنین تباری بیکبار ، آسان نمی‌بوده و با همه‌ی سخن‌شنوی که پیروان از صدرالدین می‌داشته‌اند ، چنین دعویی بیکبار پیش نمی‌رفته. می‌بایسته نهالی کارد و آن را بپروراند و کم‌کم درختی گرداند. اینست روزی درمیان سخن که گویا گفتگو از تبارش می‌رفته چنین گفته : «شیخ قدس سره فرمود : در نسب ما سیادت هست. ولی سئوال نکردم که علوی یا شریف. همچنان مشتبه ماند.»

این دعوی تا باین اندازه شگفتی نمی‌داشته و پیروان که بگفته‌ی پیر گمان دروغ نبردندی این را بآسانی پذیرفته‌اند. بلکه یکی از ایشان (سید عزالدین) به یاوری صدرالدین برخاسته و چنین گفته که او نیز از شیخ شنیده که می‌گفته : «ما را نسب سیادت هست».

بدینسان نهالی که صدرالدین می‌خواسته کاشته شده و در دلهای پیروان جایی برای تبار سیادت آن خاندان (علوی یا شریف) باز گردیده. پس از زمانی یکی از پیروان که در آغاز جوانی زمان شیخ‌صفی را دریافته و با او بسفر تبریز رفته و اکنون پیر «جهاندیده»ای می‌بوده ، خشنودی و خرسندی صدرالدین را جسته و داستانی گفته که در سفری که بهمراهی شیخ بسفر تبریز رفته بوده ، ازو پرسیده : «آیا شیخ سید است و علوی؟» شیخ فرمود : «بلی». ولی نپرسیده : «آیا حسنی یا حسینی؟»

پیداست که صدرالدین از این گفته‌ی او خشنود گردیده و کسی گمان دروغ بآن سخن نبرده. بدینسان نهال هوس شاخی دوانیده و این بیگمان گردیده که تبار سیادت در آن خاندان از سوی پدر می‌باشد و شیخ‌صفی «علوی» می‌بوده نه «شریف».

ولی می‌بایست دانسته شود که حسنی یا حسینی. این گره را نیز همان پیر جهاندیده گشاده و بار دیگر داستانی گفته که چون بیمار می‌بوده در خواب ، شیخ را دیده که بدرد او درمان کرده وآنگاه چنین گفته : «چرا بفرزند من صدرالدین نگفتی که حسینی‌ام» با این داستان باز نهال شاخی دوانیده و پیشرفت دیگری در راه آرزو رخ داده.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی دوم)

🔸 تکه‌ی 3

برای آنکه سخن روشن گردد مثلی یاد می‌کنم : دو یا سه سال پیش روزی بوزارت فرهنگ رفتم. می‌خواستم وزیر را ببینم. چون نبود در اتاق کابینه نشستم. رئیس کابینه که دکترِ اروپادیده‌ایست [1] بگفتگو پرداخته چنین گفت :

«من نوشته‌های شما را خوانده‌ام. کمتر کسی دیده‌ام باین شهامت چیز نویسد. با همه‌ی گفته‌های شما موافقم. تنها در موضوع ادبیّات مخالف هستم. زیرا نه آن جسارت می‌کنم که از شما خواهش کنم عقیده‌ی مرا بپذیرید و نه من خودم می‌توانم عقیده‌ی شما را در آن باره قبول کنم. اینست اختلاف باقی خواهد ماند.»

گفتم : «چرا باید اختلاف باقی بماند؟.. شما عقیده‌ای دارید و من هم عقیده‌ای دارم. باید خرد را درمیانه داور گردانیم و آنچه داوری خرد باشد هر دو بپذیریم. ما برآنیم اختلافات بزرگتر از این را با داوری خرد از میان برداریم ...».

با شتاب گفت : «اشکال در همینجاست که شما می‌خواهید شعرا را تابع عقل گردانید. در حالی که شاعر تابع احساس است.»

گفتم ما منکر احساس و یا سَهِش نیستیم و نمی‌گوییم باید سهشها را کنار گزاشت. لیکن سهشها یا احساسات نیک و بدش توأم است. از اینرو باید تابع خرد باشد. یگانه نیرویی که خدا بآدمی برای شناختن نیک از بد داده خرد است. همه‌ چیز باید در زیر نگهبانی آن باشد.

اگر چنین باشد که مردم در احساسات آزاد باشند باید همه‌ی قانونها را کنار گزاشت و درهای دادگاهها را بست. زیرا جرمهایی که در جهان رخ می‌دهد اگر همه‌ آنها نباشد باری نود درصدش نتیجه‌ی احساسات است. چنگیزخان آنهمه مردم را از روی احساسات می‌کشت. مگر خشم یکی از احساسات نیست!؟.. اصغر بروجردی [2] که بچه‌ها را می‌کشت آیا عنوانش جز احساسات بود؟!. فلان جوان که دنبال زنی را می‌گیرد آیا جز احساسات او را باین کار وامی‌دارد؟!..

اگر مقصود شما آنست که تنها شعرا در احساسات آزاد باشند که هرچه خواستند ـ از سودمند و زیانمند و از مغزدار و بی‌مغز ـ برشته‌ی شعر بکشند ، باید پرسید : چرا؟!.. چه شده که شعرا جز دیگران باشند؟!... شعرا چه برتری دارند؟!.. چه هنر بزرگی از خود نشان داده‌اند؟!..

چون باین پرسشها پاسخی نداشت خاموش ایستاد. من نیز برخاستم.

اکنون گفتگو در آنست که این یک حقیقتی بوده با دلیل بیان کرده شد ، و هر کس که این را بشنود و بفهمد اگر پاکدل و بی‌غرض است ناچار است که آن را بپذیرد و گردن بگزارد ، و ما تاکنون هرچه آزموده‌ایم جز این نتیجه ندیده‌ایم. بارها دیده شده که کسی آمده و از سخنان ما درباره‌ی شعر و شاعری گله‌ بسیار داشته. ولی چون نشسته و سر گفتگو باز شده و این سخن یا مانند آن را شنیده رام گردیده و با خشنودی برخاسته و رفته.

چندی پیش یکی از شعرای شیراز که مرد بنامیست به تهران آمده بود. با یکی از همراهان ما گفتگو کرده گله‌ی بسیار اظهار کرده بود. روزهایی بود که من ناتندرست بودم. آن همراه گفته بود بهتر است برویم عیادتی کنیم و شما نیز سخنان خود را بگویید. آمدند و نشستند و آن شاعر گله‌های خود را بازنمود. من سخنانی که درباره‌ی شعر و شاعری داریم و همه حقایق است باو گفتم. چون غرض نداشت همه را پذیرفت و چون بشیراز رفت در آنجا در پیش همراهان ما خشنودی نموده پیام سپاسگزاری برای من فرستاده بود.

پابرگیهای ویراینده :
[1] : دکتر رعدی آذرخشی
[2] : همانست که در تهران بچه‌ها را می‌گرفت و می‌کشت و گرفتند و دارش زدند. (این پابرگی از کتاب «ما چه می‌خواهیم؟» آورده شده است.)
دکتر غلامعلی رعدی آذرخشی ، شاعر