پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.29K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 5

گروه دیگری آنانند که پندآموزی و راهنمایی را راه روزی گرفته‌اند و بهتر است ما حال ایشان را بسنجیم. همه می‌دانیم که اینان با دعوی پندآموزی و راهنمایی چون در کردار و گفتار آزاد نبوده‌اند ناگزیر بوده‌اند که دربند خشنودی مردم باشند و کسی را از خود نرنجانند تا بتوانند بهره از دهش ایشان جویند ، از اینرو همیشه راستی را فدای سود خود کرده‌اند. خدا می‌داند که از همین راه چه گزندی بتوده‌ها رسانیده‌اند.

گذشته‌ها گذشته ـ شما همین سی و اند سال دوره‌ی مشروطه را بگیرید و رفتار این گروه را بیاد آورید. در این دوره که صدها چیزهای کهن برافتاده و صدها چیزهای نو پدید آمده همیشه اینان پیرو مردم بوده‌اند. بدینسان که یک چیزی تا تازه بوده و بیشتر مردم از آن می‌رمیده‌اند اینان از در ایستادگی درآمده‌اند. ولی همانکه اندک‌پیشرفتی رو داده و بیشتر مردم آن را پذیرفته‌اند اینان نیز پذیرفته و آن را سرمایه‌ی دیگری برای خود ساخته‌اند. هنوز فراموش نکرده‌ایم که در سی و اند سال پیش که گفتگوی کره بودن زمین و گردیدن آن بگرد آفتاب و پدید آمدن باران از بخار و اینگونه سخنان تازه رواج می‌یافت و انبوه مردم از آنها می‌رمیدند اینان ـ این پیشوایان ـ بجای آنکه مردم را بجای خود نشانند باد بآتش نادانی ایشان می‌زدند و خود به پیروی از آنان هیاهو برمی‌انگیختند و آشکاره شاگردان دبستانها را بیدین خوانده مردم عامی را بآزار و گزند آنان وامی‌داشتند. لیکن چون کم‌کم دانشها رواج بیشتر یافت و هر کسی آشنا بآنها گردید و این زمان بیشتر مردم خواهان و خریدار گفتگو از آنها شدند اینان نیز رنگ سخن را دیگر کرده و گفتگو از آنها بمیان آوردند و بلکه چنین گفتند که امامانشان از این دانشها آگاهی داده بوده‌اند.

اینها همه نتیجه‌ی بیکاریست ، نتیجه‌ی نداشتن راه روزیست. دوباره می‌گویم اینان بجای پیشوایی پیرو دلخواه مردم می‌باشند و شما اگر نیک نگرید کار اینان نه پندآموزی ، بلکه سرگرم داشتن مردم می‌باشد. باینمعنی چیزهایی را که خود مردم می‌دانند و خوش می‌دارند اینان آنها را بگفتگو گزارده سرگرمشان دارند و جای افسوس است که با این کار خود آنان را در گمراهی و نادانی پافشارتر گردانند.

بارها دیده شده یکی از اینان چون سخن گفته و دیده نابهنگام افتاده و خریدار ندارد از آن بازگشته. این در چند سال پیش رو داده که یکی (1) بر منبر چون کسانی را از کردان میان شنوندگان دیده بهر خوشایند ایشان نام فاروق و صدیق (2) را برده و از آنان ستایش نموده. ولی این کار او بر دیگران گران افتاده و اینست ناخشنودی نموده‌اند و او فردا چون آمده و به منبر رفته داستانی آغاز کرده که دختر پیغمبر اسلام را در خواب دیده است و او از رهگذر آن سخن خشمناک بوده و چنین گفته است : «من از شیخین خشنود نیستم فدک از دست من گرفتند مرا خشنود گردانند پس از آن ...». برای دلجویی از یکمشت نادان چنین دروغ رسوایی را ساخته و گفته است. پس از هزار و سیصد سال در آنجهان کینه‌ی فدک درمیانست و دختر پیغمبر هنوز از شیخین ناخشنود می‌باشد. خدا روی بیشرمی را سیاه کناد.

پابرگیها از ویراینده :
1ـ این گفته را از شریعت سنگلجی یاد کرده‌اند.
2ـ به ترتیب پاینامهای عمر و ابوبکر.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار یکم : صفوة‌الصفا و تاریخچه‌ی آن ـ تکه‌ی 3

هرچه هست این نوشته سنی بودن شیخ را می‌رساند و اینست در بسیاری از نسخه‌ها آن را بیکبار دیگر گردانیده چنین نوشته‌اند :

«مذهب و مشرب حق و حقیق جعفری ، علیه‌الصلوة و السلام را داشت و طابق النعل بالنعل موافق فرمایش آن حضرت قدم برمی‌داشت و می‌گزاشت. اما به مدلول اَلتَّقیّةُ دینی و دینُ آبائی در تقیه نمودن و به مصداق اُسْتُرْ ذَهَبَک وَ ذَهابَک وَ مَذْهَبَک در کتمان مذهب خود نمودن مبالغه‌ی تمام داشت ، به اندازه‌ای که غیر از مریدان یکرنگ و یکجهت کسی را بر آن اطلاع نبودی و در ظاهر که به حسب تقیه عامل معمولات اشعاب چهارگانه که می‌بودی ، هر کدام که قریب و نزدیک به دستورالعمل حضرت جعفری بود قبول می‌کرد و معمول می‌داشت ...» (1)

پیداست که این را دیگران در کتاب ابن‌ُبَزّاز جا داده‌اند. زیرا گذشته از آنکه با نسخه‌های کهنتر نمی‌سازد ، و گذشته از آنکه برخی کارواژه‌ها بغلط آورده شده و پیداست که از ابن‌ُبَزّاز نیست ، خود نوشته افزوده بودن خود را می‌رساند. زیرا می‌گوید : زمان شیخ‌صفی زمان «تقیه» می‌بوده و شیخ نمی‌توانسته جعفری بودن خود را آشکار گرداند. پس ابن‌ُبَزّاز که نزدیک به همان زمان شیخ می‌بوده چگونه توانسته این جمله‌ها را با این آشکاری نویسد؟!..

در یک نسخه‌ی خطی دیگری چنین می‌نویسد :

سئوال کردند که شیخ را مذهب چیست. فرمودند که ما مذهب آن کس که پیغمبر ما ، صلوات‌الله و سلامه علیه ، فرمود أَنْتَ مِنّی بِمَنْزِلَةِ هرونَ مِن موسی ، و اولاد معصومین او ، علیه‌السلام ، داریم و تولی بر ایشان ، و علی مَنْ نَصَرَهُم فِی الشَّدائِدِ وَالنَّوائِبِ ، و تبری بر اعداء ، و عَلی مَنَ ظَلَمَهُم ، می‌داریم ، و ائمه را دوست می‌داریم. و در مذهب هرچه اشد و احوط می‌بود آن را اختیار کردی ... (تا پایان آنچه در پیش آوردیم)

این هم نمونه‌ی دیگری از دستبرد رونویسان. پیداست که هر رونویسی چون بداستان سنی بودن شیخ می‌رسیده بدلخواه آن را دیگر می‌گردانیده. شگفتتر آنکه این تکه‌ی نخست جمله‌ها را دیگر گردانیده ولی تکه‌ی آخر را بحال خود گزارده و این نفهمیده که اگر شیخ شیعی می‌بوده دیگر با مذاهب (مذهبهای چهارگانه‌ی سنیان) چه کار می‌داشته؟...

کتاب ابن‌ُبَزّاز بزبان ترکی نیز ترجمه گردیده (1) ، او در آنجا هم این تکه را بگونه‌ی دیگری انداخته ، و ما خود جمله‌های ترکی را با ترجمه‌ی آنها در پایین می‌آوریم :
حضرت شیخدن سوروشدیلار کیم نه مذهبونک وار بویوردی کیم درویشلرونک مذهبی حقونک مذهبی دور و فرزند گرک کیم اتاسنونک مذهبنده اوله. چون دده لاریمیزونک مذهبی کیم صراط المستقیم دور و مؤمن اولیالر اول یوله واروب دورلار و بیر قیلجه مصطفی ایله مرتضی علیهما الصلوة والسلامونک بویوردوغوندن چخمیوب دورلار بیز داخی اونلارونک آردینجه واروب دوغرو یولدن دونمروز. انشاء الله بیر یوله واروروز کیم محشر گوننده حضرت نبی ایله وصیی و اهل بیت لاری باننده شرمسارلیک چکمیه جک اوز.

معنی آنکه : از حضرت شیخ پرسیدند چه کیش می‌داری؟ فرمود که کیش درویشان کیش «حق» است و فرزند باید در کیش پدرش باشد. چون کیش پدران ما «صراط المستقیم» است و «اولیاهای مؤمن» بآن راه رفته‌اند باندازه‌ی مویی از فرموده‌های مصطفا و مرتضا علیهما الصلوة والسلام بیرون نرفته‌اند ما نیز از پی آنان رفته از راه راست بازنگردیم. انشاءالله براهی رویم که روز رستاخیز در نزد حضرت نبی و وصی و اهل بیت ایشان شرمساری نکشیم.

از این جمله‌ها پیداست که ترجمه به ترکی هنگامی بوده که سیدی و شیعیگری هر دو پیش رفته و چنانکه از داستان «تبرا» پیداست شیعیگری رنگ «رافضیگری» بخود گرفته بوده.

این دستبردها درباره‌ی کیش و برای پرده کشیدن به سنیگری شیخ‌صفی بوده. در زمینه‌ی سیدی نیز چنانکه خواهیم دید «شجره‌‌ی نسب» و سه «حکایت» دنبال آن که در نسخه‌های امروزی هست در خود کتاب ابن‌ُبَزّاز نمی‌بوده و سپس بآن افزوده‌اند. گذشته از اینها هرگونه واژه یا جمله‌ای را که با سیدی ناسازنده دیده‌اند بدلخواه دیگر گردانیده‌اند. مثلاً در فصل یکم از باب یکم درباره‌ی محمدالحافظ که یکی از نیایان شیخ‌صفی می‌بوده این جمله هست : «و دستاری سفید بر سر آن بسته ...» برخی رونویسان از واژه‌ی «سفید» رم خورده و آن را در پندار خود با سیدی سازنده نیافته‌اند ، و ما در نسخه‌های چاپی بجای آن ، جمله‌ی «و کلاهی که رسم آنزمان بود بر سر و دستاری به گِرد آن بسته ... » می‌یابیم. نیز در آن نسخه و در نسخه‌های دیگر بسیار ، در همه جا شیخ‌صفی و پدرانش را با لقب «سید» یاد می‌کنند ، باآنکه در نسخه‌های کهن چنین چیزی دیده نمی‌شود. (4)

👇
پابرگیها :
1ـ نسخه‌ی چاپی صفحه‌ی 284
2ـ یک نسخه از آن که در سال 950 نوشته شده در تبریز نزد حاجی‌حسین‌آقا نخچوانیست.
3ـ نسخه‌ی حاجی‌حسین‌آقا نخچوانی در سال 950 نوشته شده ، و همانا ترجمه نزدیك بآن زمانها انجام یافته بوده.
4ـ نه تنها لقب «سید» ، ستایشهای دیگری مانند «صاحب‌الاخلاق الرضیه و الاطوار المرضیه» و جز این که در نسخه‌های چاپی دیده می‌شود در نسخه‌های کهن نیست. در نسخه‌ی چاپی کار را بجایی رسانیده که به هر یکی از نامهای «شجره‌ی نسب» ، از جمله بنام حمزة‌ابن‌الموسی ، نیز لقب «سید» افزوده. در حالی که این لقب در آن زمانها شناخته نمی‌بوده.
دردها و درمانها - بیماریها.pdf
585.6 KB
🔸 دردها و درمانها (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)

🔹 بیماریها ، ۱ و ۲

🖌 احمد کسروی

(همه یکجا در یک فایل)
✴️ خواست بدخواهان از «ادبیات» چیست؟!..
(بخش 3 از 3)

اکنون بازرسیم به «انقلاب» سال 57 و رفتار ملایان با شاعران.

چون توفان پیشامدهای سال 57 برخاست سخنان بسیاری بزبان مردم افتاد که تا آن زمان کمتر شنیده می‌شد. یکی از آنها نکوهش بر شاعران بود. بویژه شاعرانی که شاهان را ستایش کرده بودند. این نکوهشها برای آن بود که وانمایند حکومت شاه عیبهای بسیاری دارد و یکی از آنها گرامیداشت شاعران چاپلوس و درباری بوده است زیرا این بسود او بوده‌ است که چنین شاعرانی بزرگ داشته شوند. از آنسو یک رشته نکوهش نیز بر شاعران خراباتی می‌رفت : اینها همه دم از باده و ساده و نامسلمانی زده‌اند. بالای منبر از حافظ نکوهش رفت که میخواره بوده. اینها را نیز می‌گفتند که خود را «انقلابی» وانمایند.

چون بهمن 57 گذشت و نام خیابانها را دیگر گردانیدند سخن از این رفت که باید نام خیابان خیام دیگر گردد. اینها چندی بر زبانها بود و امید می‌رفت که با چنان شاعرانی رفتار دیگری (رفتار انقلابی) پیش گیرند. ولی گذشتِ زمان چیز دیگری را نشان داد. دیده شد که خیابانها نامهاشان دیگر گردید بجز خیابانهای خیام و حافظ و سعدی و دیگر شاعران. همچنین دنبال سخن از میخوارگیِ حافظ و خیام هرگز گرفته نشد و این جستار بخاموشی سپارده گردید.

چند سالی می‌بایست از میان بگذرد تا شور انقلاب و اصلاحات بگذرد. در سالهای نخست ، آمریکا و هالیوود نماد فریب مردم و ساخت فیلمهایی با هدفهای نامردمی و «استکباری» شناسانیده شد ولی سپس در قالب «بررسی و نقد فیلم» و «هنر هفتم» همانها بخورد تماشاگران داده شد!. سپس از این هم گذشت و فیلمها را بیکبار نمایش دادند. رفته‌رفته موضوع برنامه‌های تلویزیونی و فیلمها بسوی موضوعات پیش پا افتاده و عادی رفت.

موسیقی و آوازهای قلندرانه بمیان آمد. زمزمه‌هایی پیش کشیده شد که خواست از می و باده و میکده در شعرهای حافظ معناهای بیرونی (ظاهری) آن نیست و اینها معناهای «عرفانی» دیگری دارد. به «عرفان» بهای دیگری داده شد و بزبانهایش انداختند. رادیو و تلویزیون و سخنرانان دمادم آن را بکار بردند.

سپس که آبها از آسیاب افتاد ، آغاز کردند به بزرگداشت شاعرانی که در سال 57 خود نفرین کرده بودند. حافظ از ملعونیت رهایی یافت و برایش گرامیداشت گرفتند. برای سعدی نیز همین کار را کردند. دیگر شاعران نیز هر یک بهره‌ای از این نوازشها دیدند.

اینها می‌بود تا در سالهای اخیر جز اینکه کتابهای بیشماری از شعر و دیوانهای شاعران اجازه‌ی چاپ از وزارت ارشاد گرفت و بدست مردم رسید ، برنامه‌های مشاعره و مانند آن را در تلویزیون و رادیو و در محفلهای رسمی براه انداختند و با بوق و کرنا بگوش مردم رساندند. امروز دمادم گزارشهای تلویزیونی پخش می‌شود از یک استاد ادبیات بیگانه‌‌ای (تاجیک ،‌ افغان ، هندی ، اروپایی و دیگران) که بگوید : شیرینتر از سخن حافظ نیست یا سعدی در کشور ما معروفیت دارد ...

اینها را برای چه کردند و می‌کنند؟!.. آیا در این سالها مسلمانی دیگر گردیده؟!.. آیا باده و ساده از حرمت درآمده؟!.. آیا چاپلوسی به شاهان و امیران و غزلهای عاشقانه پا در هوا دیگر با مسلمانی ناسازگاری نمی‌دارد؟!.. آیا دریافتهای ایشان در سال 57 غلط بوده و اکنون آن را درست گردانیده‌اند؟!..

اینها هیچیک نیست. باشد که کسانی اینها را «سرگرم» نگاهداشتن مردم بشمارند. افسوس که این هم نیست. سرگرمی واژه‌ی درستی نیست. این کار ایشان مردم را در نافهمی نگاه داشتن است. مردم را گیج و آشفته‌مغز گردانیدن است. مردم را از دریافتن و نیک گردیدن بازداشتن است. مردم را سست و بی‌اراده گردانیدن است.

چگونه است که آمریکا و اروپا هرچه بگوید ، آن را با یک عبارت «اینها مکر جهانخواران است» می‌کوشند از اثر بیندازند ولی سخن فلان استاد ادبیات و بهمان شرقشناس اروپایی از سیاست جهانخواری پیروی نمی‌کند و برای پیش برد خواست خود آن را در بلندگوها می‌دمند؟!

آیا سروری کردن به مردم چندان ارجدار است که یک توده را فدای آن گردانند؟!.. اینها را یک بیگانه می‌کرد به او صد ایراد می‌توانستیم گرفت. اکنون چگونه بپذیریم که کسانی از خودمان به چنین سیاهکاریها برخاسته‌اند؟!.

خواهد رسید روزی که مردم ایران کیفر نامردیهای ایشان را در کفشان بگزارد.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 21

ب ـ نتیجه‌ی حرفهای شما آنست که ما هرچه عقیده داریم عامیانه است ، عکس حقایق است. تعجب من از آنست که ما در پیش خود باین عقیده‌ها می‌نازیم.

هنگامی که در بازار نشسته‌ایم اگر یک فرنگی بیاید و رد شود در نظر ما حقیر است. چرا که بیدین است ، کافر است ، او بیدینست و ما دین داریم ، من حالا می‌بینم که بکلی در غفلت بوده‌ایم. دین را بآن معنایی که شما می‌گویید ما بیکبار از آن بی‌بهره هستیم.

یک موضوع دیگر که مرا شرمنده می‌گرداند آنست که آیا بر سر این عقیده‌های عامیانه است که با شما می‌جنگند؟!. بر سر اینهاست که گلوله به تنتان می‌زنند؟!. حقیقتاً مایه‌ی شرمندگی است.

ج ـ چیزی که مرا بسیار ناآسوده می‌گرداند آنست که عقایدی که بما یاد داده‌اند مخالف صریح قرآنست. بگفته‌ی شما قرآن گفته است : «وَ مَن یعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یرَهُ». اینها می‌گویند : اگر بزیارت رفتی از تمام گناهها پاک می‌شوی ، اگر گریه کردی تمام گناههایت آمرزیده می‌شود. اگر وصیت کنی جنازه‌ات را بکربلا یا نجف برند از حساب و عذاب آسوده خواهی بود.

قرآن بما دستور می‌دهد که نیک و پاک باشیم و گناه نکنیم و اینها ما را وادار می‌کنند که هر گناهی که خواستیم بکنیم و راه فرار از مجازات را بما یاد می‌دهند.

علما همیشه منّت می‌گزارند که اسلام را حفظ کرده‌اند و حالا می‌بینیم که ما را بکلی از اسلام دور ساخته‌اند. من نمی‌دانم کدام اسلام است که آنها حفظ کرده‌اند.

ب ـ موضوع دیگری را می‌خواهم از شما بپرسم : درمیان گفته‌های خودتان دو سه بار یاد تهمت «قرآن‌سوزانی» کردید که بجمعیت شما می‌زنند. این مطلب را من هم بارها شنیده‌ام. می‌گویند : «اینها قرآن می‌سوزانند.» این قضیه چیست؟ مطلب از کجا برخاسته؟.

د ـ قضیه آنست که این ملاها هر کجا که گیر کردند و چاره‌ای نتوانستند قرآن را پیش می‌کشند. اینها شاگردان معاویه‌اند. معاویه در جنگ صفین چون درمانده بود دست بدامن قرآن زد و کار خود را پیش برد. اینها آن را یاد گرفته‌اند. اینها که دشمن قرآنند و نود درصد عقایدشان بضد قرآن می‌باشد برای پیشرفت کار خودشان همیشه قرآن را دستاویز قرار می‌دهند.

این قضیه در تبریز سابقه پیدا کرده که ملاها هر زمان که در یک تنگنایی افتادند و راه پیدا نکردند هایهوی قرآن‌سوزانی راه اندازند و مردم عامی بازاری را بشورانند و خود را از تنگنا بیرون آورند. شما دو تن چون آذربایجانی هستید بیگمان از قضایا آگاهید.

در مدت سی سال سه بار این رذالت را در آن شهر تکرار کرده‌اند : یک بار سی سال پیش از این در زمان حکمرانی صمدخان مراغه‌ای بود. در آن زمان یک نفر بلژیکی بعنوان پیشکار مالیه‌ی آذربایجان به تبریز آمد و بگردن‌کلفتان که چند سال مالیات نپرداخته بودند سخت گرفت و مالیات خواست. از جمله امام‌جمعه‌ی تبریز که از انبارداران و دیهداران بزرگ بود سالیان دراز مالیات نپرداخته بود و پیشکار بلژیکی باو نیز سخت گرفت. امام‌جمعه بفشار افتاده نمی‌دانست چه کار کند و پی دستاویزی می‌گشت که مردم را بشوراند و قضا را دستاویزی پیدا شد.

چگونگی این بود که در یکی از دبستانها یکی از آموزگاران ورق‌پاره‌هایی را که توی اتاق بوده گرد آورده بدرون بخاری می‌اندازد و درمیان آنها تکه‌پاره‌ای از قرآن نیز بوده. یکی از شاگردان در بیرون این را حکایت می‌کند و داستان بگوش امام‌جمعه می‌رسد. امام‌جمعه آن را دستاویز گردانیده کسانی را ببازار می‌فرستد که هایهوی راه اندازند و مردم را بشورانند.

در آن هنگام من در تبریز بودم. یک روز دیدم شهر بهم خورده و بازارها بسته گردیده و هایهوی بزرگی بلند شده که در دبستانها قرآن سوزانیده‌اند. نزدیک بود بریزند و دبستانها را تاراج کنند. آن آموزگار که ورق‌پاره‌ها را بدرون بخاری انداخته بود گرفتارش کردند و امام‌جمعه و دیگران فتوا بکشتنش دادند و چوبه‌ی دار هم برپا گردید. ولی حاجی میرزا حسن مجتهد بهمچشمی با امام‌جمعه حمایت ازو کرد و او را از دار بازرهانید.

او را از دار بازرهانید و غائله خوابید. ولی امام‌جمعه نیز بمقصود خود رسید. زیرا دولت دیگر جسارت نکرد و ازو مطالبه‌ی مالیات کند.
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 6

چنانکه سپس خواهیم گفت از بزرگترین گناههاست که کسی درآمدن بکار توده و گفتگو کردن از آن و پند دادن و راهنمایی را سرمایه‌ی روزی گیرد و یا از آن راه درپی شکوه‌اندوزی و خودنمایی باشد. گذشته از بیکاری این خود گناه بس زشتی است و ما چون آن را در جایش یاد خواهیم کرد در اینجا بیش از این بسخن دنباله نمی‌دهیم.

اینکه می‌گوییم باید هر کسی بکاری یا پیشه‌ای برخیزد چنانکه از گفته‌هامان پیداست آن کار و پیشه را می‌خواهیم که کوششی در راه بسیج دربایستهای زندگانی شمرده شود و روشنتر گویم سودی را بتوده دربر دارد. در جاهای دیگری در اینباره گشادتر سخن رانده و نیک بازنموده‌ایم که پیشه‌های روا کدامست. (1)

یک رشته کارهایی همچون فالگیری و دعانویسی و ستاره‌شماری (2) و رمل‌اندازی و امامزاده‌داری و مانند اینها همگی پیشه‌های نارواست. کسانی که باینها می‌پردازند گذشته از آنکه بیکارند و در گردانیدن چرخ زندگی با دیگران همدستی نمی‌نمایند این گناه را نیز بگردن می‌گیرند که مردم را از راه برده و به چیزهای بیهوده دلگرم می‌سازند. از اینرو اینان بدتر از راهزنان می‌باشند. زیرا راهزنان بر سر شاهراه ایستاده و رهگذریان را لخت کنند و باز براهشان رها گردانند. ولی اینان مردم را به بیراهه کشیده در آنجا لختشان می‌کنند که هم داراییشان می‌گیرند و هم گمراهشان می‌گردانند.

از دیده‌ی پیشرفت کار زندگی یک گناه دیگر زن ناگرفتن است. زیرا آفریدگار زنان و مردان را برای همدیگر آفریده و اینست همیشه و در همه جا شماره‌ی آنان را یکسان ساخته که باید گفت هر یک مرد در برابر یک زنست.

از آنسو ما نیک می‌دانیم که نیرومندی و سرفرازی یک توده با فزونی و انبوهی مردم آن باشد. نیز می‌دانیم که باید مردم فرزندانی از خود بازگزارند تا نژاد آدمی برنیفتد و این چیزیست که آفریدگار خواسته. پس کسی که زن نمی‌گیرد باید گفت از یکسو نافرمانی با خدا کرده و از خواست او گردن پیچیده. از یکسو هم بدی توده‌ی خود را خواسته و درپی نیرومندی و سرفرازی آن نبوده. نیز او بیگمان به یک زنی ستم کرده و مایه‌ی تیره‌روزی وی شده. پس از همه‌ی اینها مردی که زن نمی‌گیرد چه ناپاکیها که ننماید؟!

شما آن را ببینید که کنون چنین گناهی را بس کوچک می‌گیرند ، بلکه هیچ گناهش نمی‌شمارند و کسانی که از زناشویی سر باززده‌اند بدیگران زباندرازی می‌نمایند و همیشه از در برتریفروشی درآمده چنین می‌گویند : «من فلان نیستم که زود زن گیرم. من تا دستگاهم درست نشود زن نخواهم گرفت» این را کسانی می‌گویند که بیش از چهل سال دارند و دانسته نیست کی دستگاهشان درست خواهد شد. در جایی که بنیادی برای نیک و بد نیست چه شگفت که هر کسی آن را در ترازوی سود خود سنجد؟! چه شگفت که هر کسی بآلودگیهای خود رنگ نیکی دهد؟!

پابرگیها :
1ـ [کتاب] «راه رستگاری». [نیز بنگرید بکتاب «کار و پیشه و پول»]
2ـ ستاره‌شماری از تأثیر ستارگان بر سرنوشت مردمان سخن می‌راند و جز از ستاره‌شناسی است که شاخه‌ای از دانشها می‌باشد. در سال چهارم پیمان در اینباره سخن گفته شده و خوانندگان آن ماهنامه معنی این واژه را می‌دانستند. ـ ویراینده
Adliye 16-19.pdf
631.9 KB
🔸 زندگانی من (ده سال در عدلیه)
(بندهای 16 تا 19 همه یکجا در یک فایل)

16ـ بازگشت به تهران و سفر قزوین
17ـ داستانی که با مدعی‌العموم پیش آمد
18ـ سفر خوزستان
19ـ خوزستان را چگونه دیدم؟!

🔹 با پوزش از اندامان کانال. این فایل دیروز به اشتباه فرستاده شده بود که اینک فایل درست آورده می‌شود.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار یکم : صفوة‌الصفا و تاریخچه‌ی آن ـ تکه‌ی 4

شیخ‌حسین اردبیلی
میرزااحمد تبریزی ، که بازرگان می‌بوده و راه صوفیگری می‌پیموده (1) ، از راه دلبستگی بکتاب ابن‌ُبَزّاز جستجوی نسخه‌های آن کرده و چون سه نسخه‌ی کهن بدست آورده ، در شیراز هر سه را رویهم ریخته و نسخه‌ی چاپی را پدید آورده ، که آن را با دست خود نوشته و در سال 1320 (قمری) در چاپخانه‌ی سنگی در بمبئی بچاپ رسانیده. در دیباچه‌ی این نسخه از چگونگی آن سه نسخه سخن رانده چنین می‌نویسد :

ولیکن یکی از آن نسخه‌ها ، که کمتر از همه و مصور به تصویرات چین بود ، وضع تالیف و ترکیب و تدوین آن با اینها فی الجمله اختلافی داشت و این مطلب را بعینه در آنجا نقل می‌نماید ، نوشته بود : بر عموم طالبین و راغبین این کتاب وصیت می‌شود نسخی که بخط شیخ‌حسین ، کاتب اردبیلی ، نشر شده او را پیدا کنند و الا نسخه‌های دیگر را معاندین تحریف و تصحیف نموده‌اند. انتهی کلامه.

سپس چون به باب هشتم می‌رسد در فصل دوم آن که گفتگو از «مذهب شیخ‌صفی‌الدین» است و جمله‌هایی را که در پیشتر آورده‌ایم نوشته است ، در کناره‌ی کتاب نیز چنین می‌نویسد :

مخفی نماند چنانکه در دیباچه‌ی این کتاب مستطاب ذکر شد که نسخ متعدده بدست آمد و از روی آنها که ناقص بودند این کتاب مدون شد ، در دو نسخه‌ی آن مذهب شیخ را نوشته بود که به اشق و اشد تکالیف مذاهب چهارگانه شیخ عامل بود هر کدام که زحمتش بیشتر آن را مختار می‌داشت. دیگر ذکر نکرده بود که مذهب جعفری علیه‌السلام داشت ، اما در یکی از آن نسخه‌ها که قدیمتر و کهنه‌تر از اینها بود ، در دیباچه‌ی آن تأکید کرده بود که طالبان این نسخه البته نسخه‌ای که بخط شیخ‌حسین کاتب اردبیلی است او را بدست آوردند و الا در نسخه‌های دیگر معاندین تحریف بکار برده‌اند و در آن نسخه مذهب شیخ را صریح نوشته بود که در متن مذکور است.

چون این دو تکه‌ نوشته‌ی میرزااحمد را باهم سنجیم ، این آگاهی بدست می‌آید که شیخ‌حسین کاتب اردبیلی ، از پیروان خاندان صفوی ، از کتاب ابن‌ُبَزّاز نسخه‌هایی نوشته و در همه‌ی آنها دست برده. دیگر گردانیدن فصل دوم باب هشتم و ساختن کیش شیعی برای شیخ‌صفی کار این شیخ اردبیلی بوده ، و یا اگر دیگری بآن برخاسته رواجش با دست این انجام گرفته. چنین پیداست این شیخ‌حسین در زمان شاه‌اسماعیل یا اندکی پیش از آن بوده که شیعیگری در خاندان صفوی ریشه گرفته بوده. نیز پیداست این کار را با دستور کسی از آن خاندان بپایان رسانیده ، وگرنه بسیار دور است که یک تن بسر خود چنین کاری کند و نسخه‌های پیاپی از یک کتابی نوشته با پیکره‌هایی بیاراید.

اینکه میرزااحمد این نسخه را «قدیم‌تر» از نسخه‌های دیگر می‌شمارد همانا که از روی پندار باشد. چون نوشته‌های این نسخه راست‌تر می‌شمارده آن را «قدیم‌تر» نیز پنداشته است. هرچه هست آن دو نسخه‌ی دیگر راست‌تر از این ، و خود از روی نسخه‌های پیشتری نوشته شده بوده.

این شگفتتر که شیخ‌حسین که باین کار برخاسته بوده و نسخه‌های دست برده شده از کتاب ابن‌ُبَزّاز می‌ساخته ، پُررویانه نام دستبردگی بروی نسخه‌های دیگر می‌گزارده که «آنها را معاندین تحریف و تصحیف» نموده‌اند. این نمونه‌ای از کوردلی اینگونه پیروان است.

پابرگی :
1ـ او اکنون زنده و در شیراز پیشوای ذهبیانست. چند سال پیش که من بشیراز رفتم او را دیدم. اما نسخه‌های صفوةالصفا که در نزد او می‌بوده چون آنها را بموزه‌ی فرهنگ داده و موزه بسته بود من دیدن نتوانستم.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 22

قضیه‌ی دیگر در سال١٣٤٠ قمری بود. تفصیل آنست که در سال 1339[ق] (1) اداره‌ی فرهنگ آذربایجان خواسته بود که اوقاف را از دست ملایانِ اوقاف‌خوار درآورد و بمصرف دبستانها رساند و در این کار جدیتی از خود نشان داده بود. در آن زمان در تبریز حزبی بنام سوسیالیست بود. اینها نیز باداره‌ی فرهنگ حمایت کرده نمایشهایی در بازارها داده بودند که ملایان موهون شده و شکست خورده بگوشه‌ای خزیده بودند. ولی درپی فرصت بودند که بیرون آیند و مردم را بشورانند و دولت را ترسانده دوباره اوقاف را بدست گیرند.

این فرصت در سال١٣٤٠[ق] بدست آمد. نخست یک بهانه‌ی بسیار کوچکی پیدا کرده آن را بزرگ گردانیدند و هایهوی راه انداختند. در آن زمانها کتابی بنام «الدروس‌النحویه» که در مصر چاپ شده بود در مدارس درس خوانده می‌شد. در مراغه یک فشنگ‌سازی از ورق‌پاره‌ی آن فشنگی ساخته بود ، که چون فشنگ را انداخته بودند ورق‌پاره‌ی نیم‌سوخته را به تبریز فرستادند و در اینجا طلبه‌ها هایهوی برپا کردند که چندان نتیجه‌ای نداد. لیکن در آن میان داستان دیگری در خود تبریز پیش آمد.

بدینسان که حاجی میرزا علی‌اصغر نامی کتابفروش زمانی قرآن بچاپ رسانیده بود که باطله‌های چاپ آن را که یک رویش قرآن و روی دیگرش سفید بوده بمصرف‌های دیگر می‌رسانیده. از جمله هنگامی خواسته بوده است یک آگهی بچاپ رساند که در آن تصویر شیری بوده و چند نسخه را بروی آن ورق‌پاره‌های باطله بچاپ می‌رساند که این بدست ملاها می‌افتد و عنوان هایهوی می‌گردد.

یک روز بازارها بسته شده سراسر شهر پر از غوغا می‌گردد که بروی ورق قرآن عکس سگ چاپ کرده‌اند ، لامذهبها بقرآن توهین کرده‌اند. طلبه‌ها بچند چاپخانه رفته دستبرد و آزار دریغ نمی‌گویند.

در محله‌های دوردست می‌خواسته‌اند بریزند و دبستانها را تاراج کنند. تفصیل این وحشیگری زیاد است و مرا مجال گفتگو نیست.

در اینجا نیز ملایان بمقصود خود رسیدند. با همان آشوب و غوغا اداره‌ی فرهنگ را ترسانیده از میان بردند و دوباره اوقاف را بچنگ خود آوردند.

داستان سوم دو سال پیش درباره‌ی جمعیت ما بود. در اینجا نیز چون ملایان تبریز درمانده و دکانهای خود را در نتیجه‌ی کوششهای ما در خطر می‌دیدند و چاره‌ی دیگر نمی‌یافتند بهمدستی صوفیها و بهائیها و دیگران آشوب راه انداختند که اینان قرآن می‌سوزانند و مردم عامی بازاری را بهیجان آوردند که یک رشته وحشیگریها رخ داد.

این داستان که در تبریز رخ داده است ، از آن زمان ملایان تهران کوشش بسیار دارند که شاید ماننده‌ی آن غائله را در تهران یا در شهرهای دیگر نیز برپا گردانند و با صد بیشرمی و خیره‌رویی بر منبرها و در مجلسها عنوان می‌کنند که اینها قرآن می‌سوزانند و با این بیشرمی پست ، یخ‌فروش و سلمانی و دلاک و درودگر و باربر را بر ما می‌شورانند. اینست داستان آن.

پابرگی :
1ـ اصل : 1329 ـ ویراینده
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 7

در اینجا نیز داستانی هست : در چند سال پیش در یکی از شهرهای ایران مردی بدرود زندگی گفت و چون نامش را بسیار می‌بردند و فیلسوفش می‌خواندند من آرزو کردم او را می‌شناختمی و از کار و زندگیش آگاه بودمی. روزی با یکی از دوستان این سخن می‌گفتم او پاسخ داد : «من او را می‌شناختم و از نزدیک دیده بودم نود سال زندگی کرد و مرد». گفتم. «کارش چه بود؟..» گفت : «کاری نداشتی!». گفتم : «پس از کجا زیستی؟!..» گفت : «همیشه در خانه‌های دیگران بودی. چند سال در خانه‌ی این و چند سال در خانه‌ی آن». گفتم : «پس زن و فرزندانش کجا بودندی؟» گفت : «زن و فرزند نداشتی. در نود سال زیست هرگز زن نگرفته بود». سپس گفت : «شاید گمان کنید که با اینحال تن‌آسانی می‌نموده و بخوشی می‌پرداخته در جایی که من بارها دیده بودم که تا پس از نیم‌شب بیدار مانده و خواب و آسایش بر خود حرام می‌ساخت. روزها نیز کمتر زمانی او را آسوده می‌دیدم زیرا همیشه سرگرم شعر سرودن و چکامه گفتن می‌بود».

این پاسخهای شیرین دوستم بجای آنکه مرا خوشدل گرداند اندوهگین ساخت. زیرا درماندگی و بیچارگی توده را به پیش چشمم آورد. یک مردی که زندگی با چهار گناه بزرگ بسر برده و درخور نکوهش بسیار بوده ـ زیرا یک عمر با بیکاری بسر داده و از آیین زندگی گردن پیچیده ، در سراسر زندگی زن نگرفته و با خدا از در نافرمانی درآمده و بتوده‌ی خود نیز بدخواهی نموده ، همیشه در خانه‌های دیگران زیسته و آزادگی و مردانگی خود را پایمال گردانیده ، هزارها سخنان یاوه سروده و با خرد از در ستیزه درآمده ـ چنین مردی را فیلسوف می‌نامند و افسوسها بمرگش می‌خورند ، و این کار را کسانی می‌کنند که می‌خواهند به جلو توده افتاده آن را راه برند. فیلسوف که کلمه‌ی یونانی و معنی آن «دوستار راستی» است دانسته نیست اینان آن را به چه معنی می‌گیرند که بچنین کسانی می‌گویند. آنگاه با چنین درماندگی کمی[=نقص] در خود سراغ نمی‌دارند و هر یکی خود را دانا و آگاه شمارده از راه و راهنمایی بی‌نیاز می‌انگارند. اینست اندازه‌ی گرفتاری یک توده.

اینها را می‌نگارم و می‌خواهم نشان دهم که چگونه بنیاد نیک و بد برافتاده ، و چگونه سررشته گم شده. می‌خواهم نشان دهم که چگونه دین از میان رفته.

این کار دینست که برای نیک و بد بنیادی گزارَد و آنها را از هم جدا گردانَد ، وگرنه مردم بسر خود همین باشند که اکنون هستند. دین اگر برای راه بردن مردمانست باید راه روشنی بروی آنان باز کند و میدانی برای این نادانیها باز نگزارد.
🔶 شیخ صفی و تبارش

🔸 گفتار یکم : صفوة‌الصفا و تاریخچه‌ی آن ـ تکه‌ی 5

تنقیح میرابوالفتح «صفوة‌الصفا» را

چنانکه گفتیم از پیش از زمان پادشاهی صفویان در کتاب ابن‌ُبَزّاز دستبردهای فراوان می‌کرده‌اند و هرچه را که در آن کتاب با سید بودن شیخ و سنی نبودن او نسازنده می‌یافته‌اند از میان برمی‌داشته‌اند. با اینحال شاه‌تهماسب ، پادشاه دوم آن خاندان ، خرسندی نداده و میرابوالفتح نامی را واداشته است که آن کتاب را «تصحیح و تنقیح» کند. پیداست که خواست او از «تصحیح و تنقیح» چه می‌بوده. لیکن چیزهایی هم که خود میرابوالفتح در این باره در دیباچه‌ی کتاب خود می‌نویسد می‌باید در اینجا آورده شود :

و چون مشایخ عظام صفویه ، قَدَّس‌َاللهُ أَرواحَهُم بِاْلأنْوارِ الْجَلیه ، در زمان مخالفان بودند و در اوان فساد اهل بغی و عناد به دعوت و ارشاد طالبان اشتغال می‌نمودند ، و مقرر است که رعایت تقیه در زمان مخالفین به شرایط ، واجب و لازم است و به اتفاق محققین علما و مجتهدین فرض و متحتم ... (1) از این جهت مشایخ عظام صفویه ، قَدَّس‌اللهُ تَعالی أسْرارَهُم به قواعد تقیه کما ینبغی عمل می‌فرمودند و در آن باب نهایت حزم و احتیاط رعایت می‌نمودند و در افادات و افاضات با اهل طلب و ارباب حاجات به غیر از طریقه‌ی تقیه نمی‌پیموده‌اند ، و هر کس به فراخور حال خود چیزی از فوائد شریعت و موائد حقیقت ایشان استفاده می‌کرده و مناسب اعتقاد و استعداد خود استکشاف مشکلات می‌نموده و در آن اثنا یکی از مخالفان و منافقان که در طریق اهل خلاف خالی از فضلی نبوده و دعوی ارادت و عقیدت باین خاندان می‌نمود ، کتابی در مقالات و کشف کرامات ایشان ترتیب داد و اقوال و احوال ایشان را به نوعی که موافق استعداد خود فراگرفته بود مذکور گردانید ، و چون در مذهب و اعتقاد تابع سنیان بود و رایحه‌ی هدایت و حقیقت به مشام او نرسیده بود بعضی کلمات که مخالف مذهب حق امامیه و موافق ملیت باطله‌ی سنیه بود ، مذکور گردانیده و بعضی حکایات که خالی از قبحی نبود در نظر او قبیح نمی‌نمود ، به مشایخ عظام ، قَدَّسَ‌اللهُ أسْرارَهُم ، نسبت داده و تا غایت آن کتاب درمیان خواص و عوام و خلفا و صوفیان مانده و هیچ فارِسی جوادِ قلم را (2) در میدان تصحیح و تنقیح آن نرانده ؛ بنابراین مقدمات ، حضرات نواب کامیاب همایون اعلی ، خَلَّدَاللهُ مُلْکهُ اَبداً ، بنده‌ی داعی و دعاگوی حقیقی ، ابوالفتح حسینی ، را مأمور گردانید که کتاب مذکور را تصحیح نماید و حق و باطل و غُث و سَمین آن را از هم جدا گرداند ... (3)

از کیش شیخ‌صفی جداگانه سخن خواهیم راند. چنانکه گفته‌ایم در اینجا سخن از کتاب ابن‌ُبَزّاز و از سرگذشت آن می‌باشد. چون نوشته‌ی راست ابن‌ُبَزّاز را درباره‌ی کیش شیخ در پیش آورده‌ایم ، جمله‌هایی را که جمله‌هایی را که میرابوالفتح بجای آنها گزارده نیز می‌آوریم تا دانسته شود چه «تصحیح و تنقیح» کرده شده و خواست او از این کار چه می‌بوده. میرابوالفتح می‌نویسد :

سئوال کردند از شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، که شیخ را مذهب چیست فرمود که ما مذهب اهل بیت پیغمبر داریم که ایشان نهایت تقوی و طهارت مرعی می‌داشته‌اند و با احتیاط و ریاضت تمام عمل می‌نموده‌اند. و لهذا شیخ ، قُدِّسَ سِرَّه ، بدانچه احوط بود و ریاضت درو بیشتر بود عمل می‌نمود و از تساهل و تهاون در احکام شرع اجتناب می‌فرمود تا به حدی که به سنن مثل واجبات مواظبت می‌کرد و از مکروهات مثل محرمات محترز بود.

می‌باید این کار میرابوالفتح را نیک اندیشید. در جایی که می‌گوید شیخ سخت «تقیه» می‌کرده و ابن‌ُبَزّاز هم سنی می‌بوده این جمله‌ها را از زبان شیخ می‌بافد ، و بنام «تصحیح و تنقیح» در کتاب ابن‌ُبَزّاز جا می‌دهد. این نمونه‌ی دیگری از بیباکی اینگونه پیروان در دروغبافی می‌باشد.

پابرگی :
1ـ در اینجا سخن درازی از «تقیه» رانده حدیثها در آن باره یاد می‌كند.
2ـ یعنی هیچ سواری اسب قلم را ... ـ یحیای ذکاء
3ـ یک نسخه از كتاب میرابوالفتح در كتابخانه‌ی مدرسه‌ی سپهسالار و نسخه‌ی نادرست دیگری در كتابخانه‌ی ملی می‌باشد. ما این جمله‌ها را از نسخه‌ی ‌مدرسه برداشته‌ایم.
This media is not supported in your browser
VIEW IN TELEGRAM
خود نادانند ،‌ مردم را مانند خود نادان می‌خواهند ، نادانشان می‌پندارند ، همیشه می‌کوشند در نادانی نگاهشان دارند.

اینکه همیشه گفته‌ایم مردم راه زندگانی را نمی‌دانند ، از همینجا دانسته می‌شود. از هم‌پالگیهاشان یکی نیست به دهان این و مانندگان او بزند و بگوید راه خانه‌دار شدن این یاوه‌هایی که می‌گویی نیست. راهش کوشیدنست به شرط آنکه شماها چهل سال بجای یاوه‌سرایی اقتصاد کشور را به این وضعیت نومید کننده نکشانیده بودید.
🔶 پرسش و پاسخ (رشته‌ی یکم)

🔸 تکه‌ی 23

ج ـ ما شنیده‌ایم شما هر ساله جشن می‌گیرید و کتاب می‌سوزانید ، آیا آن هم دروغست؟..

د ـ آن دروغ نیست. ولی آن چه ربط بقرآن‌سوزانی دارد؟!. این یکی از کارهای ماست که کتابهای زیانمند را از رُمانها و دیوانهای شاعران و کتابهای فال و جادو و مانند اینها می‌سوزانیم و از میان می‌بریم. این دنباله‌ی آن نبردی است که با گمراهیها و نادانیها داریم. این چه ارتباط بقرآن دارد که ما آن را گرامی می‌داریم و از کتابهای وَرجاوَند[=مقدس] می‌شماریم؟.

این کتابسوزان کار نهانی نیست.

همه‌ساله جشن برای آن گرفته می‌شود و همه‌ساله فهرستی از کتابهای سوخته شده بچاپ می‌رسد. باز همه‌ساله تکرار می‌شود که قرآن در نزد ما ارجمند است.

نه تنها قرآن همه‌ی کتابهای دینی نزد ما ارج و احترام دارد. پس از همه‌ی اینهاست که چند تن آخوند بیشرم بمیان افتاده‌اند و از این تهمت استفاده برای خود می‌خواهند ، اینها چندان پست است که من شرمم می‌آید گفتگویش کنم.

ج ـ امروز استفاده کردیم. این دو سه ساعت برای ما باندازه‌ی یک عمر قیمت دارد.

امیدوارم باز فرصت کرده برای استفاده باینجا بیاییم.


[پایان رشته‌ی یکم]
🔶 دردها و درمانها ـ بخش 5 (یا گفتارهایی از مهنامه‌ی پیمان)
🔸 چهار پایه‌ی نیک و بد تکه‌ی 8

4ـ کنون بدیهایی را از دیده‌ی پایداری و سرفرازی توده شمارم : همه می‌دانند گرانمایه‌ترین چیزِ یک توده آزادی ایشانست که در کشور خود آزاد و وارسته زیند و راهی بهیچ بیگانه ندهند. دوباره می‌گویم این گرانمایه‌ترین چیز یک توده می‌باشد. زیرا یک توده تا آزاد و وارسته نباشد نتواند دربند سود خود باشد و در راه آسایش و گردنفرازی خود بکوشد و از دارایی کشور خود بهره‌مند گردد. مردمی که وارستگی را از دست دادند باید یوغ بندگی را بگردن گیرند و همیشه از بهر دیگران زیسته و بسود دیگران باشند. باید بسیار کوشند و از خوشیهای زندگی جز بهره‌ی کمی ندارند. یک توده که از آزادی بی‌بهره گردید و رشته‌ی کارهایش بدست بیگانگان افتاد برای آنکه دیگر سر نفرازد و باندیشه‌ی آزادی نیفتد از هر راهی کوشند و آنان را از پا اندازند. دستهای بدخواهی بمیانشان دراز شده تخم دشمنی و پراکندگی کارند ، و بمردان کاردان و غیرتمند میدان نداده و از پا اندازند و بکسان پستنهاد پرورش دهند و بدینسان ریشه‌ی غیرت و گردنفرازی و خویهای ستوده را از میان ایشان براندازند. یک کلمه گویم : به هر بهایی بسر آید راه نابودی را بروی آنان باز دارند. من اگر بخواهم بزرگی و ارجمندی آزادی و وارستگی را روشن گردانم باید صد صفحه را سیاه سازم.

از آنسوی آزادی یک توده و ایستادگیش در برابر بیگانگان جز در سایه‌ی یکدلی و همدستی همگی آنان نتواند بود. زیرا نیروی یک توده از رویهم آمده‌ی نیروهای یکایک مردم آن باشد. در یک توده تا اندیشه‌ها و آرزوها یکی نباشد و نیروها رویهم نیاید چه نیرویی آن را تواند بود؟!... از اینروست که در یک کشور بزرگترین گناه پراکندگی بمیان مردم انداختن است. پراکندگی بمیان یک توده انداختن با نابود کردن آن یکسانست.

پراکندگی بمیان مردم از چه راه انداخته شود؟!.. از این راه که کسانی گردن بداوری خرد نگزارند. از این راه که یکی برخیزد و از روی پندار و انگار سخنانی پدید آورد و آنها را کیش نامیده یک دسته را بر سر خود گرد آورد ، و از اینسوی دیگری بگفته‌های بیهوده‌ی دیگری پرداخته با وی بکشاکش برخیزد و یک دسته را نیز این بر سر خود گرد آورد ، نه آن بداوری خرد گردن نهد و نه این و بدینسان مردم را دو دسته ساخته بجان یکدیگر اندازند و خودشان درمیانه شکوه و دارایی اندوزند. زیرا همین دوسخنی و دودستگی تا بآنجا می‌انجامد که هر دو دسته همه چیز را فراموش می‌کنند و دربند پیشرفت کشور و پایداری آزادی نمی‌باشند و تنها کشاکشهایی را که با یکدیگر درمیانست دنبال می‌نمایند و کار بجایی می‌رسد که افزار دست بیگانگان می‌شوند. (1) اینها چیزهاییست که ما نیک می‌شناسیم و هنوز پیشامدهای آغاز مشروطه و آن هنگامه‌ها را فراموش نساخته‌ایم. (2)

پابرگیها از ویراینده :
1ـ یک نمونه‌ی آن پنج سال پس از این گفتار در کشاکش حزبهای ایران پیش آمد. شرح آن در کتاب «سرنوشت ایران چه خواهد بود؟» آمده‌ است.
2ـ خوانندگان پیمان که «تاریخ مشروطه‌ی ایران» را در آن سالها تکه تکه در ماهنامه می‌خواندند به نیکی درمی‌یافتند که اشاره بکشاکشهایی همچون بهائیان و ازلیان ، شیخیان و متشرعان ، شیعیان و سنیان ، همچنین مشروطه‌خواهان و مشروعه‌خواهان است و خواست از «افزار دست بیگانگان شدن» چیست.