🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 9


به هر حال موضوع وحدت وجود که صوفیان آن را بنیاد کار خود گرفته‌اند نیز ماننده‌ی آن مثل می‌باشد. زیرا موضوعی است که بفهم درنیاید و کسی آن را درنیابد و با آنکه مولوی در مثنوی و شیخ عطار در منطق‌الطیر سخن خود را بر روی آن بنیاد گزارده‌اند ما یقین داریم که کسی آن را نفهمیده و نخواهد فهمید. آن مثلهایی که برای روشن ساختن آن آورده‌اند از قبیل مثل دریا و موجهای آن و مثل آفتاب و شعاعهای آن و مثل حرکت دست و حرکت سایه‌ی آن و مثلی که سید احمد هاتف زده و می‌گوید :

چشم بگشا بگلستان و ببین
جلوه‌ی آب صاف در گل و خار

ز آب بیرنگ صدهزاران رنگ
لاله و گل نگر در این گلزار

هیچ یک از اینها با مقصود درست نمی‌آید و از اینجاست که بسیاری از صوفیان مدعی شده‌اند که وحدت وجود را باید از راه ریاضت دریافت.

اینکه می‌گویید : «یک موضوعی که علمی است شما نباید وسیله‌ی قدح صوفیه قرار بدهید» می‌گوییم : صوفیان چرا باید یک موضوعی را که بگفته‌ی شما علمی است و حال ناروشنی دارد و بگفته‌ی من پنداری بیش نیست دستاویز هرزه‌کاریهای خود سازند و در همه‌ی شعرهای خود آن را بکار ببرند تا ما ناگزیر باشیم بر آنان ایراد بگیریم.

زیرا موضوع «رسیدن بخدا» که صوفیان مدعی هستند و بدستاویز آن خود را از هر کار و رنجی آسوده ساخته در خانقاهی بتن‌پروری می‌پرداختند بنیاد آن همانا این داستان وحدت بوده. داستان عشقبازی صوفیان با آن درازا و پهنا که می‌دانیم نیز بنیادش این داستان بود. رسوایی ننگین بچه‌بازی که پاره‌ای صوفیان داشته‌اند نیز بدستاویز همین موضوع بوده. جامی می‌گوید :

حسن خویش از روی خوبان آشکارا کرده‌ای
پس بچشم عاشقان در وی تماشا کرده‌ای

شیخ عطار می‌گوید :

ای روی درکشیده ببازار آمده
خلقی بدین طلسم گرفتار آمده

در پایان سخن آنچه را که در آغاز مقاله در زمینه‌ی شعرا گفتیم در اینجا درباره‌ی صوفیان تکرار می‌کنیم. و آن اینکه ما از دشمنی با هر کس سخت پرهیز داریم و این هنری برای ما نیست که از مردگانی که از این جهان دررفته‌اند و کارشان با خدا افتاده بدگویی نماییم. این گفته‌های ما از راه ناچاری و جز بنام دلسوزی نیست. زیرا در جایی که می‌بینیم امروز همه‌ی‌ دسته‌هایی از مردم پایبند آن پندارهای بی‌سر و بن صوفیان هستند و بدینسان خود را از دیگران جدا می‌دارند ناگزیریم که خطاهای صوفیان را بازنماییم تا اینان را از این راه بازگردانیم.

اینست که دوباره بسخن برگشته برادرانه می‌گوییم : شما اگر در جستجوی خدایید راستترین و ساده‌ترین راه خداشناسی همان است که پیغمبران نشان داده‌اند و هرگز نیاز باین راههای پرپیچ و خم صوفیان که سرانجام هم به بیابان سرگردانی خواهد انجامید ندارید. این راه را برای جنیدها و حسین حلاجها و بایزیدها و عطارها بگزارید و بگذرید.

اما درباره‌ی دل از جهان کندن و از خود گذشتن و با دلخواه و هوسهای خود نبرد کردن و اینگونه کارها که دارید چنانکه گفتیم ما نه تنها خرده بر شما نمی‌گیریم بلکه بر شما در این کار نیک آفرین سروده فیروزمندی شما را از خدا خواستار می‌باشیم.


.

✴️ معنی دمکراسی

🔶 مشروطه[=دمکراسی] و جلوگیرهای آن

🖌 احمد کسروی

مشروطه (یا چنانکه ما نام نهاد‌ه‌ایم : سررشته‌داری توده) بهترین شکل حکومتهاست و این یک فیروزی تاریخی برای ایران بود که مردان نیکی همچون بهبهانی و طباطبایی برخاستند و دربار خودکامه‌ی قاجاری را برانداختند و ایران را دارای مشروطه گردانیدند. مشروطه را همه‌ی توده‌های بزرگ پذیرفته بودند ایران هم بایستی پذیرد.

ولی جای افسوس است که مردم ایران ارج مشروطه را نمی‌دانند و خود را آماده‌ی آن نگردانیده‌اند. این مردم هنوز معنی مشروطه را ندانسته‌اند تا ارج آن شناسند. بماند آنکه روستاییان که دسته‌ی انبوه مردمند از مشروطه تنها نامش را شنیده‌اند ، بماند آنکه بازاریان از مشروطه جز کینه‌ی آن را در دل نمی‌دارند ، جوانان درسخوانده از معنی مشروطه ناآگاهند.

وزارت فرهنگ در پروگرام خود یک درسی از مشروطه و معنی آن نگنجانیده و این را بایای[وظیفه] خود ندانسته که در کشور مشروطه جوانان را از معنی آن آگاه گرداند و آنان را برای چنان زندگانی بپروراند.

در ایران از روز نخست ، خامی این بود که نخواستند مردم را از معنی مشروطه آگاه گردانند و آنان را برای زندگانی با سررشته‌داری توده آماده گردانند. بچنین کاری نیاز ندیدند. خود پیشگامان ، مشروطه را تنها این می‌دانستند که قانونهایی باشد و مجلسی برای شور و قانونگزاری برپا گردد.

در حالی که مشروطه بسیار والاتر از اینست. مشروطه آنست که مردمی که در یک کشوری می‌زیند آنجا را خانه‌ی خود دانند و آبادیش را خواهند و در راه آزادیش آماده‌ی جنگ و جانفشانی باشند. آنگاه بیست‌ملیون توده (یا بیشتر یا کمتر) در زندگانی همدست باشند که هر یکی پروای آسایش و خوشی دیگران کند.

یک مردمی که می‌شورند و از دولت خودکامه مشروطه می‌خواهند تو گویی چنین می‌گویند : «ما می‌خواهیم با آزادی زندگی کنیم و خودمان دست بهم داده این کشور را راه بریم ، خودمان سپاه آماده گردانیم ، خودمان اداره‌ها بنیاد گزاریم ، خودمان زمینها را آباد سازیم ...». بدین عنوانست که سررشته را از دست دربار می‌گیرند و دستگاه فرمانروایی پادشاهان را برمی‌اندازند. از اینرو هر کسی باید دربند کشور و آزادی و آبادی آن باشد ، و کوشش و جانفشانی را در آن راه بایای خود شمارد.

از آنسوی مردمی که بیست‌ملیون یا بیشتر توده‌ای پدید آورده در یکجا می‌زیند تو گویی پیمانی باهم بسته‌اند که در زندگانی همدست و همدرد باشند و در پیشامدها پشتیبانی به یکدیگر کنند. اگر از سوی شمال دشمنی رخ نمود جنوبیان خود را کنار نکشند و برای جلوگیری به یاوری شتابند. اگر شهرستانی در شرق گزند از آتش یا از لرزش زمین دید غربیان بی‌پروایی ننمایند و از دستگیریها بازنایستند. یک جمله بگویم : بیست‌ملیون مردم همچون یک خاندان باهم زیند.

اینهاست معنی مشروطه. مشروطه تنها بودن قانونها و برپا شدن مجلس شورا نیست. از اینجاست که مردمی که مشروطه می‌خواهند باید خود را آماده‌ی آن گردانند. مردمی که با مشروطه توانند زیست جز آنهایند که در زیر یوغ استبداد زیسته‌اند.

در زیر یوغ استبداد کسی را درباره‌ی کشور بایایی بگردن نیست. یک پادشاه خودکام به همگی فرمان می‌راند و رشته‌ی کارهای کشور نیز در دست اوست. ولی در مشروطه راهبردن کشور بگردن خود توده است و هر کسی باید خود را پاسخده[=مسئول] آن شناسد و باندازه‌ی خود از کوشش و جانفشانی بازنایستد.

لیکن در ایران در جنبش مشروطه‌خواهی اینها دانسته نشد و اینست ما می‌بینیم پس از چهل سال هنوز ده درصد مردم معنی مشروطه را نمی‌دانند و آن شایندگی[=لیاقت] و آمادگی که می‌بایست نمی‌دارند.

آنگاه در ایران سنگ بزرگ دیگری در راه پیشرفت مشروطه هست ، و آن کیشهای گوناگون و صوفیگری و خراباتیگری و مانند اینهاست. می‌باید آشکاره گفت : مشروطه که بکشور دلبستگی داشتن و در راه آن جانفشانی کردنست ، با صوفیگری که بنیادش خوار داشتن جهان و بگوشه‌ای خزیدن [و] مفت خوردن است نتواند ساخت. با خراباتیگری که پایه‌اش دم غنیمت دانستن و مست بودن و بگذشته و آینده پروا ننمودنست نتواند ساخت. با شیعیگری که آغاز و انجامش دل بمردگان بستن و رشته‌ی کارها را در دست آنان دانستن و چشم براه امام ناپیدا دوختنست نتواند ساخت.

برای پیشرفت مشروطه بایستی بکوشند و اینها را از میان بردارند که این را هم تاکنون ندانسته‌اند و بکوششی در این باره برنخاسته‌اند.
👇

اینهاست شُوَند[=سبب] آنکه مشروطه در ایران نتیجه‌ی درستی نداده. در اروپا در هر کشوری ، مشروطه مایه‌ی آبادی و فیروزی آن کشور گردیده. سی و چند ملیون مردم انگلیس که به یک نیم جهان فرمان می‌رانند این نیرومندی بیش از همه نتیجه‌ی مشروطه است. فرزندان آمریکا که از آن سوی جهان دست بکارهای اروپا و آسیا و اقیانوسیا یازیده‌اند این چیرگی را در سایه‌ی مشروطه بدست آورده‌اند. در همه جا مشروطه مایه‌ی پیشرفت بوده. ولی در ایران در این چهل سال جز افزودن بآشفتگی کشور نتیجه‌ای از آن بدست نیامده.

بسخن بیش از این دامنه نمی‌دهم. شادروانان بهبهانی و طباطبایی و دیگران کوشیدند و مشروطه را باین کشور آوردند و ما که آن را پذیرفته‌ایم و ارجمندش می‌داریم باید بکوشیم و روانش گردانیم. باید بکوشیم و زمینه‌اش آماده سازیم.

از این گفته‌ها می‌خواهیم دو نتیجه گیریم : یکی آنکه چاره‌ی دردهای ایران جز این کوششهایی که ما می‌کنیم نمی‌باشد. همان داستان مشروطه بهترین گواهست که در این توده آلودگیهایی هست و تا از آنها پاک نگردد از هیچ چیزی نتیجه‌ی درستی بدست نخواهد آمد. داستان ایران با این آلودگیها داستان استخریست با لجنهای بدبو. استخری با لجنهای بدبو اگر گلاب برویش بندند آن را نیز بدبو ‌گرداند و چاره‌ای جز آن نباشد که لجنها را بیرون ریزند و پاکش گرداند.

چنانکه می‌دانیم کسانی در این کشور حزبهای سیاسی می‌سازند. باید دید خواستشان چیست؟. اگر می‌خواهند دسته‌ای پدید آورند و با دست آنها در مجلس نماینده باشند یا در کارهای کشور سرجنبانی نمایند بخواست خود توانند رسید. ولی اگر می‌خواهند تکانی در توده پدید آورند و چاره‌ای بدردها کنند و یا نیرویی پدید آورده در برابر بیگانگان بالا افرازند این نتیجه‌ها نتواند بود و نخواهد بود.

حزب ساختن از این مردم آلوده بدان می‌ماند که کسی از بیماران مالاریایی و روماتیسمی سپاهی آراید و پیداست که از چنان سپاهی هیچ کاری نتواند برخاست.

نتیجه‌ی دوم اینکه ما در این کوششهای خود بکار بسیار بزرگی برخاسته‌ایم. کاری که خشنودی خدا در آنست و نتیجه‌های بسیار نیکی را درپی خواهد داشت.

(تکه‌ای از «گفتار آقای کسروی» ، دفتر «سیزدهم مرداد 1323»)


🌸

(همبسته با گفتار بالا)

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 10

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 1)


گفتگوهایی را که در زمینه‌ی شعر در دو شماره‌ی آخر سال یکم [مهنامه‌ی پیمان] عنوان کردیم چون تاکنون در ایران چنان گفتگوهایی نشده از این جهت اثر بسیاری کرده و از نگارشهایی که از دور و نزدیک می‌رسد پیداست که خوانندگان پیمان خواستار دامنه دادن بآن موضوع می‌باشند.

ما آنچه را که بایستی بگوییم در آن دو شماره‌ی سال یکم گفته‌ایم و کنون باز کردن این در ، در شمارهای سال دوم تنها برای نگارشهای دیگران است که می‌خواهیم هرآنچه رسیده و از این پس برسد چاپ کرده اگر پاسخی هم از جانب ما نیازمند است بدهیم. ولی برای آنکه اشتباهی در کار نباشد در اینجا دوباره تکرار می‌نماییم که ما دشمنی با شعرا نداریم و هرگز خواستار آن نیستیم که کسی در ایران شعر نگوید بلکه چنانکه در جای دیگری گفته‌ایم ما باین نکته نیک پی برده‌ایم که شعر در ایران ریشه دوانیده و پیشرفت بی‌اندازه کرده و با اینحال برافتادن بنیاد شعر در ایران کاری است نشدنی و از آنسوی شعر به هر حال هنری بشمار است و این هنر که در ایران پیشرفت نموده چرا باید بکندن بنیاد آن کوشید؟!.

چیزی که هست بیشتر شعرای ایران در زمینه‌های ناسودمند بلکه زیان‌آور شعر می‌سرایند که نه تنها سودی از هنر خود بمردم نمی‌رسانند بلکه مردم را بی‌زیان هم نمی‌گزارند. شعر در ایران بیشتر در دربارها و میخانه‌ها پرورش یافته و اینست که یک رشته آلودگیهای چرکینی پیدا کرده. همه‌ی مقصود ما آنست که این آلودگیها برکنار شود و شعر ساده و پاکیزه رخ نماید.

از این سپس هرآنچه نوشته در این زمینه برسد چاپ خواهیم کرد و اینک در این شماره نگارشی را که دوست دانشور ما آقای روایی از تبریز فرستاده چاپ می‌کنیم و پاسخ کوتاهی هم از خود بر آن می‌افزاییم.


.

🛎 همبسته با گفتار بالا

✴️ معنی دمکراسی

🔶 مشروطه[=دمکراسی] بهترین شکل سررشته‌داری
و آخرین نتیجه‌ی اندیشه‌های نژاد آدمیست

🖌 احمد کسروی

کسانی در شگفتند که ما به مشروطه اینهمه ارج می‌گزاریم و در کتابهای خود یاد آن می‌کنیم و هواداری می‌نماییم. باید دانست : «مشروطه بهترین شکل سررشته‌داریست. آخرین نتیجه‌ی اندیشه‌های نژاد آدمیست».

در ایران چون معنی مشروطه را ندانسته‌اند ، ارجش را هم نمی‌شناسند. مشروطه تنها آن نیست که یک قانون اساسی باشد و مجلس شورا برپا شود و کارها با دست آن مجلس پیش رود. مشروطه بسیار والاتر از اینها است.

مشروطه آنست که یک توده شایندگی[=لیاقت] پیدا کرده و خودش کارهای خودش را راه برد و کسی درمیان آنها برای فرمانروایی نباشد. برای روشنی سخن نخست باید معنی توده و زندگانی توده‌ای را بدیده گیریم.

یک توده که بیست‌ملیون ، یا بیشتر یا کمتر ، از دیگران جدا گردیده کشوری برای خود برگزیده زندگی می‌کنند ، این معنایش آنست که ایشان دست بهم داده سود و زیان یکی گردانیده‌اند. آن کشور میهن ایشان است که باید در آن زندگی کنند و بآبادیش کوشند و از دستبرد بیگانگان نگاهش دارند.

ماننده‌ی آنست که این بیست‌ملیون گرد آمده همه باهم پیمان بسته‌اند که در نیک و بد و سود و زیان یکی باشند و برای ایستادگی در برابر پیشامدها یک صف پدید آورند و در آباد گردانیدن و نگهداشتن کشور پشتیبانی به یکدیگر کنند. یک جمله بگویم : همچون یک خانواده باهم زندگی بسر برند. این معنی زندگانی توده‌ایست. در هر توده یک چنین پیمان ورجاوندی درمیان است.

«میهن‌پرستی» که گفته می‌شود به همین معنیست. دلبستگی بآبادی کشور و جانفشانی در راه آزادی آن و همدستی و همدردی با هم‌میهنان «میهن‌پرستی» نامیده می‌شود و بایای[وظیفه] هر مرد و زن باخرد و پاکدلست.

گاهی کسانی ایراد گرفته می‌گویند : «میهن چیست که آن را بپرستیم؟..» می‌گوییم : میهن این سرزمینیست که آسایشگاه ماست ، زیستگاه ماست ، سرچشمه‌ی زندگانی ماست ، در این سرزمین بسر می‌بریم وآنگاه نیازمندیهای زندگانی از خوراک و پوشاک و نوشاک و دیگر چیزها هم از این سرزمین بدست می‌آید.

باین سرزمین باید «خدمت» کرد و پرستش نیز بمعنی «خدمت» کردنست.

روزی یکی با من چنین می‌گفت : «من که در خوزستان هستم چرا باید عربهای بصره را با آن نزدیکی هم‌میهن نشناسم و فلان مرد زابلی را با آن دوری هم‌میهن خود شناسم؟..»

گفتم: با آن زابلی پیمانی درمیانه دارید و نیک و بد و سود و زیانتان بهم بسته است. اگر روزی مثلاً دشمنی از جایی به خوزستان حمله کند آن زابلی به یاری شما خواهد شتافت. ولی با عربهای بصره چنان پیمانی درمیانه نیست و اگر روزی یک گرفتاری برای خوزستان پیش آید آنها دستی بنام یاوری بسوی شما دراز نخواهند کرد. اینست جدایی‌ای که درمیانه می‌باشد.

آری ما با عربهای بصره نیز همسایه‌ایم و همبستگی همسایگی داریم. اگر روزی چنان پیش آید که با عراق یکی گردیم ، با آن عربها نیز هم‌میهن خواهیم بود.

تا اینجا که گفتم معنی زندگانی توده‌ای و میهن‌پرستی بود. اکنون این توده و این میهن یک رشته کارهای همگی دارد که [نه] ازآنِ یک تن یا یک خانواده ، بلکه ازآنِ همه‌ی کشور و همه‌ی توده است.

مثلاً جلوگیری از دزدان و راهزنان ، و ایمن گردانیدن از دشمن و جلوگیری از بیماریها و کم گردانیدن آنها ، پیمان بستن با دولتهای همسایه ، قانون گزاردن ، ارتش آراستن و مانند اینها. سررشته‌داری یا حکومت که می‌گوییم برخاستن باین کارهاست.

در زمانهای پیش در هر کشوری پادشاهی بودی که رشته این کارها را بدست خود گرفتی ، مردم و کشور را ، با دلخواه خود ، راه بردی و بهمه فرمان راندی. مردم چنین می‌پنداشتند که پادشاهان گمارده‌ی خدا هستند. خدا آنان را برگزیده و بمردمان فرمانروایی داده. خود پادشاهان همین باور را داشتند. ولی این بیپا بود. خدا هیچکس را برای فرمانروایی بدیگران نیافریده. آنگونه سررشته‌داری جز نتیجه‌ی نارسایی اندیشه‌ها نبوده.

از اینرو نیکخواهانی برخاسته و بمردم راهنمایی کرده گفته‌اند : هر توده‌ای باید خودش کارهای خود را راه برد ، بدینسان که هر چند سال یک بار نمایندگانی از میان خود برگزیند و مجلسی از آن نمایندگان پدید آورد و رشته‌ی کارهای همگی را بدست آنان سپارد و خود از دور و نزدیک نگهبان باشد.

مشروطه یا حکومت دمکراسی یا سررشته‌داری توده همینست. همینست که می‌گوییم : بهترین شکل حکومت است.
👇

مشروطه را چنانکه نام نهاده‌اند ،‌ آزادیست. در زمانهای پیش ، مردم در زندگانی به دو دسته بودند : آزاد و برده. برده آن کسانی بودند که خودشان اختیار زندگی نداشتند. همچون گاوان و گوسفندان خرید و فروخت می‌شدند. یک برده اختیارش در دست آقایش بود. اگر می‌خواست می‌فروخت ، می‌خواست نگه ‌می‌داشت ، به هر کاری که می‌خواست برمی‌گماشت. اگر برده بکاری یا پیشه‌ای پرداخته مزد گرفتی ، آن مزد بخود او نرسیدی. اگر زن گرفته فرزندی پیدا کردی آن فرزند نیز بنده ، و ازآنِ آقا بودی. «غلام خانه‌زاد» که شنیده‌اید این بود.

هزارها سال در جهان برده‌داری بوده است تا دویست سال پیش ، نیکخواهانی برخاسته آن را برانداخته‌اند و اکنون بازماندگان بردگان آن زمان آزادند و آزادانه زندگی می‌کنند.

مشروطه و استبداد نیز همان حال را داشته. در استبداد ، توده‌ها اختیاری از خود نداشتند و درباره‌ی نیک و بد و سود و زیان خود نتوانستندی اندیشید. می‌بایست سر پایین اندازند و گردن بدلخواه و هوس پادشاهان گزارند. ولی در مشروطه توده‌ها آزادند و اختیار زندگانی خودشان را در دست دارند. آنچه سودمند می‌دانند و می‌خواهند با دست نمایندگان بکار توانند بست. هر قانونی را بهتر دانستند از مجلس توانند خواست.

یک نمونه‌ی نیکی از مشروطه و اندازه‌ی سودمندی آن در این چند روزه دیده شد. توده‌ی انگلیس که در زندگانی دمکراسی پیشگام بوده‌اند هفته‌ی گذشته معنی مشروطه و سود آن را بجهانیان نشان دادند. چون در سایه‌ی پیشامدها نزدیکی بدولت شوروی و همگامی با آن توده را بسود خود دانستند در برگزیدن نمایندگان بحزب کارگران گرایش نشان دادند که بیشتریْ[=اکثریت] در پارلمان بهره‌ی آنها گردید و رشته‌ی سیاست کشور بدست آنها افتاد.[1]

در این باره سخنان بسیار رانده شده و زمینه بسیار روشن گردیده : استبداد از هر باره بی‌معنی و مشروطه از هر باره سودمند و ستوده است. معنی ندارد که یک تن به ملیون‌ها مردم فرمان راند. معنی ندارد که یک تن نیک و بد ملیون‌ها مردم را بهتر از خودشان داند ، باور نکردنیست که بنیادی که یک تن می‌گزارد پایدار ماند و بزودی از میان نرود.

از اینهاست که ما هوادار مشروطه‌ایم. بلکه ما یک رشته کوششهایی درباره‌ی پیشرفت مشروطه می‌کنیم که ارجدارتر از کوششهای خود مشروطه‌خواهانست. مشروطه در ایران ناانجام ماند. ما می‌کوشیم آن را بانجام رسانیم.

یکی از رسواییهای این کشور است که پس از چهل سال هنوز در ایران معنی مشروطه دانسته نشده. می‌توان گفت از هزار تن یکی معنی آن را نمی‌داند و این خود سدی بزرگ در برابر پیشرفت مشروطه است. چیزی را که معنایش نمی‌دانند ارجش نخواهند شناخت ، ‌بلکه باید گفت : دارایش نخواهند بود.

شنیدنیست که بهبهانی و طباطبایی و دیگران که پیشگام شدند و در ایران بنیاد مشروطه نهادند ‌معنی آن را نمی‌دانسته‌اند. آری آنان مشروطه را باین معنی که فهمیده‌ی ماست نمی‌دانسته‌اند. بلکه آن را بودن قانونهایی در برابر دولت و برپا شدن مجلس برای شور در کارهای کشور می‌شناختند و بیش از این نمی‌خواستند.

می‌توان گمان برد که بسیاری از نمایندگان مجلس امروز هم مشروطه را بآن معنی می‌شناسند. آقای سید محمدصادق طباطبایی که پسر طباطبایی و خود در جنبش مشروطه پا درمیان داشته و اکنون رئیس مجلس است بتازگی ازو رفتاری دیده شده که می‌توان پنداشت او هنوز هم مشروطه را بمعنی راستش نمی‌داند.[2]

از این گذشته در ایران در برابر مشروطه سدهای بزرگی هست. این کیشهای گوناگون که در ایران است هیچ یکی با زندگانی دمکراسی سازگار نیست. همچنان ادبیات ایران با شعرهایی که بفراوانی دارند با مشروطه ناسازگار است. اینها سدی بزرگ دیگر در برابر مشروطه است.

اکنون سخن در آن است که ما از روزی که بکوشش برخاسته‌ایم از دلبستگی‌ای که بمشروطه داریم ، از یکسو کوشیده‌ایم معنی مشروطه را باین مردم بفهمانیم. در این باره کتابها بچاپ رسانیده گفتارها نوشته‌ایم. یکی از یاران ما (آقای فرهنگ) برای فهمانیدن معنی مشروطه کتابچه‌ای با زبان باباشملی نوشته ‌است که دو بار بچاپ رسیده.

از سوی دیگر با کیشها و شعرها و دیگر جلوگیرهای مشروطه به سختترین نبرد برخاسته بکندن ریشه‌ی آنها کوشیده‌ایم.

اینها کوششهاییست که ما در زمینه‌ی پیشرفت مشروطه کرده‌ایم و می‌کنیم. راستست که میدان کوششهای ما تنها ایران نیست ، ولی در همان حال به ایران که میهن ماست دلبستگی ویژه داریم و این یکی از آرزوهای ماست که این توده‌ی بدبخت از آلودگیها بیرون آید و با توده‌های دیگر جهان همپا گردد و در این راه از هر گونه کوشش بازنایستاده‌ایم.
👇

اینست داستان دلبستگی ما بمشروطه و ارجی که ما بآن می‌گزاریم. و چون یک دسته از دور و نزدیک امروز باینجا آمده در این جشن و شادی با ما همراهی نموده‌اند در پایان سخن خود بآنان سپاس می‌گزاریم. امیدمندم زود خواهد بود آن روزی که همه‌ی غیرتمندان و نیکمردان در ایران در این کوششها با ما همدستی خواهند نمود.
(بخشی از «گفتار آقای کسروی در جشن مشروطه» ، دفتر مرداد 1324)

پایان

[1] : اشاره به این تغییر سیاست انگلیس است که چون در جنگ جهانی دوم با شوروی در برابر متحدین (آلمان ، ایتالیا ، ژاپن و هم‌دستان آنان) هم‌پیمان شدند ، بهتر دیدند در سیاست نیز به حزب کارگر که به سیاست کشور شوروی نزدیکتر بود رای دهند.

[2] : اشاره است به پافشاری شگفت این مرد برای تعقیب پرونده‌ی کتابهای کسروی. همان پرونده‌ی شومی که سرانجام به کشانیدن کسروی به دادگستری و کشته شدنش در آنجا انجامید.


🌸

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 11

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 2)


آقای روایی می‌نویسد :

«دائر بشعر و شاعری خواستم شرحی بنگارم متأسفانه در قدم اول مصادف بمقدمه شدم که اساس شعر و شاعری را همان تظاهرات عشقی و ذوقی قرار داده که سخت مورد اعتراض و انتقاد شماست و ناچار صرف‌نظر از نوشتن آن کرده و اینست مقدمه را برای آگاهی شما در ذیل می‌نگارم :

بشر ابتدایی گاهی هنگام هجوم غم و اندوه و یا موقع شادی و شعف خاصه که این دو حال ناشی از شیفتگی و دلدادگی بود بی‌اختیار با برخی از کلمات و عباراتی زمزمه و همهمه می‌کرد بدون اینکه خود ملتفت چگونگی آن باشد و نامی بروی آن بگذارد حاکی از احساسات درونی او و بالطبیعه طرز جمله‌بندی و آهنگش غیر از طرز گفتارهای عادی بود که خود نیز نمی‌دانست و یا متوجه نبود که این فرازهای غیرعادی چیست و از چه و از کجا تراوش می‌کند الا اینکه آبی بدان بآتش درونی خود می‌ریخت و دل خود را تسلا می‌داد اکنون نیز درمیان ایلات صحراگرد و روستاییان نمونه‌های بسیاری از آن جمله‌بندیها موجود است که بآهنگهای بومی خود می‌خوانند. بی‌شبهه حکم می‌توان کرد که این جمله‌بندیها و آهنگها تراوشهای همان قریحه‌ی شعری و موسیقی است که برای بشر فطری و غریزی می‌باشد و مانند همه‌ی قوا و موالید طبیعت در اول بروز خود ساده و ناقص است و رفته رفته در سایه‌ی ناموس تکامل ترقی کرده و صورت کنون را برخود گرفته.

چیزی که جالب توجه است این است چنانکه مشهود می‌باشد از همان عهد اول نخستین ظهور و بروز این قوه در وجود بشر با تأثیرات غم‌انگیز و احساسات عشق‌آمیز و افکار ذوقی و هوسات درونی توأم بوده چنانکه گویی بین اینها یک علاقه و ارتباط معنوی موجود و یا خود عشق و هوس این قوه را در وجود بشر برای شرح تاثیرات پرسوز و گدازی که در دل آدمی می‌گذرد استخدام کرده. در هر دلی که سلطان عشق خیمه و خرگاه برافراخت و در کشوری که لشگر غم به یغما پرداخت این قوه فوراً بترجمانی برخاسته و مانند آژانسهای اروپا بنشر وقایع و اخبار آنجا می‌پردازد و این قوه‌ی فطری مادامی که سادگی خود را از دست نداده بود همیشه با عشق و هوس دمساز و همراز بود و با ذوق و محبت همه جا همعنان می‌رفت ولی هر قدر بیشتر پیرایه و آرایش برخود گرفت و به هر اندازه زیادتر بلفافه‌های تصنع و تکلف پیچیده گشت بیشتر کدر پذیرفت و در حقیقت سوی مجاز گرایید تا بالاخره شاهد بازاری و یار هر جایی شد و با هر کس و ناکسی درآمیخت و با هر رند و قلاشی بیآویخت تا در خم اخلاق و عادات هر قومی رنگی بخود گرفت و در دست هر جماعتی زمینه‌‌ای تازه بدست آورد.

این مقدمه‌ مولود ملکات و تصورات خود من است و از کسی اقتباس نشده کسی را که در اساس شعر و شاعری اعتقاد این باشد البته موضوعهای عشقی و ذوقی شعر را نمی‌تواند مورد اعتراض قرار دهد مگر باندازه‌ای که عشقورزان غیرطبیعی آن را از خط حقیقت منحرف کرده و در عالم مجاز خرابکاری نموده‌اند. و نیز با همه‌ی مضرات اخلاقی که مدیحه‌سرایی و چاپلوسی شعرای قدیم دربر دارد بنده خود شعرا را مقصر و گناهکار نمی‌دانم هر عیب و نقیصه که در گفتار آنان باشد گناهش بتوده وارد است و آنها در همه حال تبعیت از افکار عمومی و مقتضیات وقت کرده‌اند و جز این چاره نداشته‌اند. شما بیست سال قبل ممکن نبود مطالب کنونی پیمان را بنویسید و اکنون نیز گفتنیها بسیار است که نمی‌توان گفت».


[پاسخ فردا خواهد آمد]
.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 کوشاد تلگرام

بخش 1 از 2

از سال 1357 که محمدرضاشاه برافتاد و ملایان به حکومت راه یافتند ، زبان پرفریب ، شکمهای سیری‌ناپذیر و دستان ستمگر خود و پیروانشان ، شئون مادی و معنوی زندگانی این توده را به نابودی کشانیده ، آبرویی برای ایران و ایرانی درمیان جهانیان بازنگزاردند.

دهها سال است مردم ایران از بس از این حکومت بیداد دیده‌اند که صدها بار آرزوی بازگشت حکومت محمدرضاشاه و رضاشاه را داشته و به زبان آورده‌اند. افسوس و صد افسوس! چه سود از این پشیمانی؟! آیا تنها با آرزو کردن کاری راه می‌افتد؟! آیا اکنون از پشیمانی نمودن ویرانیها آباد خواهد گردید؟! چهل و اند سال عقب‌ماندگی جبران خواهد شد؟! ملایان نه چنان ویران کرده‌اند که آنها را بتوان به آسانی بازساخت.

باید معترف بود که اشتباه کرده‌ایم ـ خامی بسیار بسیار بزرگی مرتکب شده‌ایم. اختیار خود را در همه‌ی شئون مادی و معنوی زندگانی برایگان بدست یک مشت مردمفریب آزمند ستمگر دادیم. تو گویی به مرد بدنامِ سیاهکاری وکالت بلاعزل دخل و تصرف در همه‌ی اموال و تصمیمهای زندگی خود را امضا کرده داده‌ایم.

کسان بسیاری که در آن روزها به برانداختن حکومت شاه کوشیده‌اند ، پشیمانی خود را با چنین جمله‌هایی بازمی‌نمایند : «ما نمی‌دانستیم چنین می‌شود» ، «ما نه بهواداری ملایان بلکه بهواداری آزادی و عدالت می‌کوشیدیم» ، «ما خواستار دولت بازرگان بودیم ...» یا شناخته‌ترین جمله : «انقلاب را از ما ربودند»!

کوتاهسخن ، ایرانیان فریب سختی خوردند که میوه‌ی آن جز پشیمانی ، رسوایی و ویرانی کشور نبود. پس نابجا نیست پرسشهای زیر را بپرسیم :

1ـ چه شد ما چنان فریب بزرگی خوردیم؟!
2ـ آیا امروز رشد یافته از خامی و فریبخواری درآمده و دیگر فریب نخواهیم خورد؟!

هستند کسانی که در پاسخ پرسشِ نخست ، پای بیگانگان را پیش می‌کشند. چنین پاسخی دور از راستی است ، گناه را به گردن دیگران انداختن و مسئولیت را از خود بازگردانیدن است. باید از اینان پرسید : «آیا بیگانه هر کاری کرده جز با دست ما کرده؟!. اگر ما مردمی بودیم که فریب نمی‌خوردیم یا در میانمان بی‌وطنانی نبود ، آیا آنها موفق می‌شدند؟!».

اینان با چنین اندیشه‌ی ناراستی به خواست ناراستتری راه می‌گشایند. اگر جوانان ندانند یا سالمندانی فراموش کرده باشند باید بیادها آورد. اینان همان راهی را می‌نمایند که مردم در سال 1357 پیمودند. از سالها پیش و بویژه در آن سال این پندار میان مردم نیرو گرفت که سرچشمه‌ی نابسامانیها و نارساییها تنها از حکومت و از خود شاه است و بس. اینبود مردمِ ناآگاه و خام از هر سو این را می‌شنیدند : «تنها مانعِ دمکراسی شاه است. امروز نباید اختلافهامان را به آشکار اندازیم. همه باید متحد شویم و او را براندازیم. سپس در فضای دمکراسی هر دسته‌ای می‌تواند باورهای خود را تبلیغ کند». ولی انجامِ کار چه شد؟! آیا مردم توانستند «شاهی» را براندازند تا به دمکراسی برسند یا اینکه تنها توانستند «شاه» را براندازند؟!. آن اندازه رشد سیاسی یا شایندگی درمیان مردم نبود که «شاهی» را براندازند و اینست ما گرفتار گونه‌ی دیگری از شاهی شدیم. راه اینان هم به آنجا خواهد رسید که مردم از یک سوراخ بار دیگر گزیده شوند.

چرا این حقیقت را که ما مردم فریبخوار و خامی هستیم انکار کنیم و همه‌ی بدبختیهامان را پای بیگانگان بنویسیم؟!

گذشته را به تاریخ و تاریخدانان وامی‌گزاریم و به پرسش دوم که اهمیت بیشتری دارد می‌پردازیم. می‌پرسیم : امروز چه اندیشه‌هایی در سر داریم و آیا براستی از گذشته درس گرفته‌ایم ـ درسی که بار دیگر فریب نخوریم؟! مگر فریب هر بار با یک رنگ و یک رخت نمایان می‌شود که گمان کنیم این بار دیگر فریب دیکتاتوری را نخواهیم خورد؟!. چرا نپذیریم که برای شایندگی (رشد سیاسی) و فریب نخوردن باید بسیار چیزها را بدانیم که هنوز نمی‌دانیم؟!

ما چون به سخنان و اندیشه‌های مردم می‌نگریم ، در آنها بهبود و بهتری نسبت به پنجاه سال پیش نمی‌بینیم. بلکه اگر بگوییم در بسیار زمینه‌ها «پس‌رفت» نیز می‌بینیم دور نرفته‌ایم. هستند کسانی که از این سخن رنجیده آن را نمک به زخم پاشیدن خواهند شمارد. آنها جنبشهایی را که در همین سالهای اخیر از ایرانیان دیده شده گواه آورده مردم را آگاه و بیدار و هشیار نشان می‌دهند.

راستی‌را شگفت است این اندازه فرق میان بینش ما و آنان! آنها مردم را نیک و بیدار و آگاه وامی‌نمایند ولی بوارونه‌ی آنها ، ما سراسر کوششمان اینست که مردم نیک و بیدار و آگاه بگردند.


👇

علت عمده‌ی این فرق آنست که آرمان ما نیرومندی و شایندگی توده‌ی ایرانست. آنست که ایرانیان به چنان پایه‌ای از شایندگی رسند که هیچگاه فریب نخورند. زیرا از پایه‌های شایندگی بینش و دانش و آگاهی و در نتیجه خام و فریبخوار نبودنست. ولی آنها بوارونه‌ی ما سرچشمه‌ی گرفتاریها و بدبختیها را تماماً از این حکومت می‌شمارند. بر سر کار آمدنشان را نیز از نقشه‌های بیگانگان می‌شمارند.

پس به مردم می‌فهمانند همینکه از خود جنب و جوشی نشان دادید و تظاهراتی کردید معدن همه‌ی فساد و ناپاکی این سرزمین را نابود کرده از بدبختیها خواهید رست. آیا این تحریک احساسات صرف نیست؟!. آیا این نهانیدن حقیقت نیست؟! آیا این به همان راهی نمی‌انجامد که در سال 57 انجامید؟! آیا این بار بیگانگان دست از نقشه کشیدن بازخواهند کشید؟!



🌸💐

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 12

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 3)


تا اینجا سخن آقای روایی بود. می‌گوییم : ما از عشق بیزاری نداریم و هرگز نمی‌گوییم که کسانی دل نبازند یا چون دل باختند بچامه‌سرایی نپردازند. آقای روایی بهتر می‌داند که در آذربایجان رسم بود که همینکه جوانی گرفتار عشق می‌گردید و راز او از پرده بیرون می‌افتاد یا مردی قهرمانیها از خود نموده یا بانجام کار بزرگی برمی‌خاست یا یک حادثه‌ی اندوهگین یا شادی‌آمیزی روی می‌داد کسانی بیدرنگ شعرهای عامیانه ساخته و بر زبانها می‌انداختند که گدایان دریوزه‌گرد آن را دم درها خوانده و بچه‌ها ازبر کرده در کوچه‌ها زمزمه می‌نمودند. شعر طبیعی اینهاست و هر کسی اینها را دوست می‌دارد.

در زمان شورش آذربایجان در یازده ماه که تبریز در محاصره‌ی سپاهیان محمدعلی‌میرزا بود هفته‌ای نمی‌گذشت که شعرهای تازه نسازند و بر زبانها نیندازند تا آنجا که مجاهدان آنها را در سنگرهای خود می‌خواندند.

در حادثه‌ی ویرانی ارومی بدست آسوریان تا دیرزمانی در کوچه‌های تبریز جز شعرهای عامیانه که در آن باره ساخته بودند شنیده نمی‌شد و دریوزه‌گردان و گدایان آنها را دم درها می‌خواندند.

اینهاست شعرهای طبیعی! آن دهقان‌بچه‌ی مازندرانی که در باغ خود گیاه می‌چیند و با آواز بلند مناسب حال و جایگاه خود می‌خواند :

از آن بالا میاد یک گله حوری
همه چادر سفید سینه بلوری

شعر طبیعی این شعرهای اوست.

همه‌ی ایراد من آنست که شعرای ایران چرا آنهمه از حال ساده و طبیعی دور افتاده‌اند و چرا هرگز نگاهی بپیرامون خود نمی‌کنند؟! چرا شعری که شایسته‌ی زمان و جای خودشان باشد نمی‌سرایند؟!

اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گویند آن فشارهایی که در سالهای پیشین روس و انگلیس به ایران دادند که دل هر ایرانی را داغدار کرد چرا کسی از شعرا زبان بشکایت و بدگویی باز نکرد؟!

در ایران حادثه‌ی دلگدازی همچون داستان عاشورای 1330 [ق] روی داد و جز یکی دو تن از سخنوران زبان بسوگواری نگشادند؟!

از گذشته چشم می‌پوشیم. در همین زمان نزدیک کدام حادثه‌ای را شعرای ما بنظم کشیدند؟! از داستان گرفتاری شیخ‌خزعل خوانندگان پیمان آگاهی درستی دارند. آیا کدام شاعر ایرانی درباره‌ی آن فیروزی گرانبهای تاریخی قصیده سروده؟!

پس از نشر شماره‌ی هفدهم روزی دسته‌ای از دانشمندان : آقای سرورخان گویا و آقای محمدطاهر رضوی و مسیو ریپکا نمایندگان افغان و هند و چک‌اسلواک در کنگره‌ی فردوسی و آقای میرزا مایل تویسرکانی و آقای صفی‌نیا و آقای میرزا علی‌اصغرخان خازنی در خانه‌ی نگارنده‌ی این مقاله فراهم نشسته بودیم. آقای میرزا مایل که خویشتن از شعرا نیز می‌باشند نگارشهای مرا در زمینه‌ی شعر عنوان نموده شرحی راندند و مقصود ایشان هم آن بود که شعر زبان طبیعت است و ما نباید و نخواهیم توانست زبان طبیعت را ببندیم. گفتم : «من با شعری که زبان طبیعت باشد دشمنی ندارم. چیزی که هست کمتر کسی از شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌گوید. با اینهمه من با شعرا کاری نداشتم اگر زیانکاری آنان نبود».


.

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 کوشاد تلگرام

بخش 2 از 2

اینها در جاییست که شایندگی یک توده نشانگرهایی دارد که می‌دانیم در ایرانیان بسیار ناتوان است. موضوع چندان دامنه‌دارست که در یک گفتار و دو گفتار نمی‌گنجد ولی در هر حال در نوشته‌های خود به آن پرداخته با دلیلها نشان داده‌ایم.

تنها آنان نیستند که درپی چنان سرانجام شومِ تکراری می‌باشند. دسته‌های دیگری نیز هستند که اندیشه‌هاشان به همانجا (تکرار پیشامدهای 57) می‌انجامد. اینان سرچشمه‌ی همه‌ی بدبختیها را از «سوء مدیریت» می‌دانند و بس. به باور آنان همینکه مدیر یا مدیران کاردان بر سر کار آیند ، همه چیز رو براه خواهد شد. اینکه آرزو دارند کسی مانند رضاشاه باز اختیار کشور را بدست گیرد و یک تنه ایران را آباد گرداند از همین اندیشه برمی‌خیزد. ما این خامی را از اینان سراغ داریم.

آیا اگر یک تیم فوتبال از جوانان خودسر و گردنکش یا ناتندرست و ناتوان به یک مربی بسیار شایسته بسپارند ، او خواهد توانست به موفقیتهایی دست یابد؟! آیا اگر یک سرکرده‌ی شایسته و آزموده با یک دسته سربازان ناآزموده و نابسامان که میانشان اتحادی هم نباشد می‌توانند در میدان جنگ کاری را پیش برند؟!

اینان هیچ نمی‌دانند که همان مدیران کاردان را باید مردم نگاه دارند. اگر در مردم چنان شایندگی نباشد یک مدیر با همه‌ی کاردانی از عهده‌ی نامردمیها و توطئه‌ها برنخواهد آمد. آیا مردم قدر مدیر کاردانی همچون رضاشاه را دانسته توانستند نگاهش دارند؟!. امیرکبیر و قائم مقام را چطور؟! آیا آن مردان بزرگ توانستند همه‌ی توطئه‌ها را بهم زنند؟!

شاید کسانی این دسته‌بندیها (به گفته‌ی مردم : باندبازیها) را که در ادارات و شرکتها هست ، یک چیز عادی ‌شمارند ولی باید بدانند که اینها خود نشان دهنده‌ی برتری دادن مردم سودهای شخصی را به سود توده است. چه اگر سود توده را همگی بدیده داشتند ، دسته‌بندی معنی و جایی نداشت. اگر همه سود توده را بدیده گیرند ، آیا مدیران بهتر می‌دانند با شایستگان کار کنند یا با آشنایان و «بله قربان گویان»؟!

پس جا دارد پرسیده شود : «آیا اساساً ما توانای پدید آوردن و نگاه داشتن یک «سیستم شایسته‌سالار» هستیم؟!. اگر کارها را بدست یک مدیر کاردانی دادیم ولی کسانی که باید با او کار ‌کنند شایسته نبودند ، آیا او خواهد توانست به تنهایی شایستگان را برگزیند و ماندن آنها را تضمین کند؟!. آیا تواند با دسته‌بندیها برآید و خواست خود را پیش برد؟! (سرگذشت امیرکبیر و قائم مقام).

اگر کسی بیباکانه پاسخ اینها را «آری» گفت ، این بار می‌توان پرسید : آیا ما آماده‌ پذیرش حکومت دمکراسی و شایسته‌ی آن بودیم؟! اگر بودیم ، چه شد که مشروطه به انجام نرسید؟! چه شد که مردم به دیکتاتوری رضاشاه خشنودی نشان دادند؟!. مگر همان گردن نهادن به زور و پذیرفتن دیکتاتوری نیست که نمی‌گزارد «شایسته‌سالاری» محقق شود؟! اساساً مگر نه آنست که دیکتاتوری با دسته‌بندی آغاز می‌شود و استوار می‌گردد؟! پس از همه ، آیا امروز آماده و شایسته‌ی دمکراسی هستیم؟!

کسی که پاسخ اینها را دانست ، خواهد فهمید که گناه درماندگیها را به پای «سوء مدیریت» نوشتن چه اندازه بیجاست.

گفتاری که در ادامه می‌آید سخنانی است که بدنبال پیشامدهای شهریور 1320 پیش آمده و به آنها پرداخته شده. داستان شهریور 1320 را باید از تاریخ جست و آگاهی یافت. آنچه این گفتار را برای ما ارجمندتر از همیشه می‌گرداند مانندگی وضع امروزی با آن روز است.

در آن روز هم کوشیدند مردم را فریب دهند. کاسه و کوزه‌ها را بر سر یک تن شکستند و چنان وانمودند که آنچه پیش آمد از بیخردی و خودکامگی یک تن بود که او را «بحمدالله» برانداختند و بردندش و بدینسان مردم ، آزاد و نیکبخت گردیدند و «به دمکراسی رسیدند». ولی آیا چنان بود؟! آیا مردم به نیکبختی و آزادی رسیدند؟! چنان وانموده می‌شد که خودکامگی از رضاشاه بود و او که رفت خودکامگی نیز با او رفت و بازنخواهد گشت. اگرچه همه فریب نخوردند ولی فریبخواران نیز کم نبودند.

این گفتار ارزش نه یک بار بلکه بارها خوانده شدن را دارد. باید از این بخش از تاریخ کشور نیک آگاه شد. از این آگاهی نتیجه‌هایی توان گرفت که چند نمونه‌ از آنها در زیر می‌آید :

1ـ یک توده باید به چنان پایه‌ای از شایندگی رسد که نه یک تن بلکه صدها مدیران کاردان از آن برخیزند. باید به پایه‌ای از رشد رسد که دیگر درپی منجی نبوده ، خودش منجی خود باشد.
2ـ به آن پایه از شایندگی رسد که بیگانگان نتوانند اراده‌ی خود را به او تحمیل کنند.
3ـ بدانند که آگاه ، بیدار و هشیار بودن به سخن نیست به رفتار و اندیشه است. با اندیشه‌های هشتاد سال پیش ، رفتارها همان باشد که بوده. بهتر از این نمی‌توان بود. پس اگر درپی بهتری هستند باید ببینند چه نارساییهایی در اندیشه‌هاشان هست.

آگاهیها و حقایق ارجدار دیگر را در متن گفتار خواهید یافت. متن آن را از فردا تکه تکه خواهیم آورد.

🔶 در پیرامون شعر و صوفیگری

🖌 احمد کسروی

تکه‌ی 13

🔸 در پیرامون شعر ـ نگارشهای دیگران (تکه‌ی 4)


شعر را در ایران به سه بخش باید کرد : یکی شعرهای سودمند ، دو دیگر شعرهای بیهوده و بیجا ولی بی‌زیان. سوم شعرهای زیان‌آور. شعرهای سودمند از این گفتارهای ما بیرون است. ولی درباره‌ی دو بخش دیگر مثل پایین را باید زد :

بچه‌هایی در باغی فراهم آمده چنانکه خواهش سال و حال ایشان است ببازی برخاسته‌اند که جست و خیزها نموده هیاهو بلند می‌سازند. مردی در آن نزدیکی بخواندن و نوشتن پرداخته و آن هیاهوی بچگان او را از کار بازمی‌دارد. با اینحال او را نمی‌رسد که بر آنان پرخاش کرده از بازی بازدارد. لیکن هرگاه بچگان اندازه نگاه نداشته به شکستن درختها و کندن گلها برخاستند یا سنگ پرتاب نموده بخانه‌های همسایه آسیب رسانیدند در این هنگام است که باید جلو آنان را گرفت.

حال ما با شعرا همینست. بعبارت دیگر شعرا تا اندازه نگاه بدارند اگرهم بیهوده‌گوییها بکنند و هوش و فهم خود را تباه گردانند ما نکوهشی برای بیهوده‌گوییهای ایشان روا نخواهیم داشت.

ولی چه باید کرد با آن فرومایگان نادانی که در شعرهای خود نام پسران می‌برند و ایرانیان را سرافکنده‌ی جهان می‌سازند؟ یا بآن یاوه‌بافانی که بیخردانه طعنه بر خدا و پیغمبران زده مردم را بر باده‌گساری و بی‌پروایی دلیر می‌گردانند؟! آیا در برابر اینان می‌توان بخاموشی گرایید؟! آیا اینها زبان طبیعت است.

آن آتشی که مغولان به ایران زدند اگر شعرای ایران با زبان طبیعت سخن می‌سرودند بایستی تا قرنها جز بنفرین چنگیز و هولاکو زبان باز نکنند و صدها دیوان پر از سوگواری و نفرین و بیزاری گردانند.

تیمور لنگ آنهمه کشتارها را در ایران کرد که در یک روز در اصفهان هفتادهزار سر برید و پسر او در توس ده‌هزار سر خواست که چون سپاهیان ده‌هزار مرد پیدا نکردند سرهای زنان و کودکان را بریدند ، اگر شعرای ایران سخن از زبان طبیعت می‌گفتند بایستی هزار قصیده بیشتر در نکوهش آن مرد پلید بسرایند.

آن دلیریها که شاه‌منصور مظفری با سه‌هزار سواره در برابر دویست‌هزار سپاه تیمور از خود نمود که تا زمانها زبانزد خود تیموریان بوده اگر در ایران شعرایی بودند که سخن از روی فهم و دریافت برانند بایستی آن مرد دلیر ایرانی را موضوع صدها شعر گردانند.

ولی چه خواهید گفت اگر بشنوید که نه تنها یک قصیده در هجو آن دیو خونخوار سروده نشده بلکه شعرهای بسیاری در ستایش او سروده شده و بهنگام مرگش ماده‌‌تاریخها سروده و او را روانه‌ی «بهشت جاویدان» گردانیده‌اند؟!

چه خواهید گفت اگر بشنوید که شاعری که شاه‌منصور را در زندگیش ستایش کرده پس از مرگش که با یک سرافرازی بی‌مانندی مُرد دیگر نامی ازو نبرده؟! [1]

چه خواهید گفت اگر بدانید که شعرای زمان مغول شعرهایی سروده و چنگیز را فرستاده‌ی خدا ستوده‌اند که برای گوشمال مردم فرستاده شده بود؟!

ندارد گزیر از شهان روزگار
بود پادشا سایه‌ی کردگار

ولیکن سزاوار قوم و زمان
فرستد شهان را خدا بیگمان

گه از سایه‌ی لطف و گاهی ز قهر
دهد خسروان را خداوند بهر

اگر بندگان راستکاری کنند
همان از پی رستگاری کنند

شهی همچو ایشان بایشان دهد
که بیگانه به ز خویشان دهد

. . . . .
و گر بندگان را دگرگونه رای
بود خشم گیرد بر ایشان خدای

هم از خشم خود خسروی تیغ‌زن
فرستد بنزدیک آن انجمن

تو گویی که کاری ندارد دگر
نخواهد بماند یکی جانور

جز آزار مردم ندارد بیاد
نباشد بجز کار پیکار شاد

نه دیار ماند ازو نه دیار
برآید ز کارش ز گیتی دمار

شعرهایی است که حمدالله مستوفی در شاهنامه‌ی خود در دیباچه‌ی داستان چنگیز سروده ـ آن حمداللهی که امروز گورش در قزوین امامزاده شده و زیارتنامه برایش ساخته‌اند.



1ـ سه شماره پس از این یکی از خوانندگان و همراهان پیمان (آقای محمدحسین ناصر قمی) باین گفته بدینسان ایراد گرفته است : « .. وفات خواجه‌ی شیرازی[حافظ] قبل از شاه‌منصور بچهار سال اتفاق افتاده ...» کسروی بار دیگری این را ننوشته ولی آیت‌الله برقعی نامی که در سال 1330 کتاب حافظ‌شکن را در رد دیوان حافظ سروده به ممدوحان حافظ اشاره کرده در آنجا می‌گوید : «حافظ باین شاه‌منصور بسیار تملق گفته و اظهار عشق نموده و بلکه عشق خود را منحصر به او قرار داده و بعداً به قاتل او امیر تیمور نیز اظهار عشق کرده.».


🌸💐

✴️ در پیرامون پیشامدهای آخر

🖋 احمد کسروی

بخش 1 از 6

این شماره‌ی پیمان گفتارهایش تا نیمه‌ی شهریور [1320] بچاپ رسیده و تنها بخش تاریخ بازمی‌مانْد كه من بسفر شیراز و بوشهر رفتم و اینك پس از بیست‌ویك روز بازگشته‌ام.

در این بیست‌ویك روز در تهران داستانهایی رخ داده و دیگرگونیهایی پیشامده و اینست ما تاریخ را بشماره‌ی دیگر گزارده بجای آن این گفتار را می‌نویسیم.

در این هنگام كسانی چشم خواهند داشت كه ما نیز سخنان خود را دیگر گردانیم و چیزهای تازه‌ای نویسیم. ولی ما سخن دیگر نخواهیم گردانید و چیز تازه‌ای نخواهیم نوشت. گفته‌های ما همانست كه تا كنون گفته‌ایم و از این پس همانها را خواهیم گفت. ما دیروز می‌گفتیم : «یك مردمی باید خود نیك باشند تا پیش روند» كنون نیز همان را می‌گوییم و همان را دنبال می‌كنیم.

این در دیده‌ی ناآگاهانست كه پیشامدها چیز تازه‌ای می‌نماید و بآنها ارج بسیار می‌نهند. ما نیك می‌دانیم كه این پیشامدها جز نتیجه‌ی ناگزیر آلودگیهای خود توده نیست. ما از پیش این داستانها را دانسته ، و برای جلوگیری بچاره‌ی آن آلودگیها می‌كوشیدیم. كنون نیز چاره را ، بیش از همه ، كندن ریشه‌ی آنها می‌شناسیم و می‌باید باین كوشیم.

یك توده‌ی ناتوان و آلوده همیشه آماجگاه گزند و آسیب باشند و همیشه لگدمال دیگران گردند. این نتیجه‌ی ناگزیر ناتوانی و آلودگی ایشان است. یك جدایی میانه‌ی دانا و نادان اینست كه نادان بخودِ پیشامدها نگرد و بشادی یا دلتنگی از آنها پردازد. ولی دانا در جستجوی ریشه و سرچشمه‌ی آنها باشد و فریب نمایشهای بیرون را نخورد.

دور نروم : ما سرچشمه‌ی گرفتاریها را آلودگی خود توده می‌شماریم و برآنیم كه به این آلودگی چاره كنیم. دیروز باین می‌كوشیدیم امروز نیز بآن خواهیم كوشید و راه خود را دیگر نخواهیم گردانید.

🔸🔸🔸

من می‌بینم كسانی زبان باز كرده از پیشامدها و از اینكه یك پادشاهی از میان رفته شادیها می‌نمایند و بآن شاه رفته نكوهش دریغ نمی‌گویند. اینان كسانیند كه دیروز از ستایشهای گزافه‌آمیز بازنمی‌ایستادند بلكه چاپلوسی نیز می‌نمودند. ولی امروز بدینسان ببدگویی برخاسته‌اند. مرا با اینان سخنانی هست :

نخست : این نشان نافهمی ایشان است كه به پیشامدها ارج بسیار می‌گزارند و پروای سرچشمه و ریشه‌ی آنها را نمی‌نمایند. این از نادانی آنانست كه همه‌ی كارها را از یك تن می‌شناسند و از رفتن او شادیها می‌نمایند.

دوم : من می‌پرسم پس آن ستایشهای گزافه‌آمیز دیروزی چه بود؟!. آیا این پستی نیست كه دیروز آن چاپلوسیها را می‌نمودید و امروز این بدگوییها را می‌كنید؟!. شما اگر نام این رفتار خود را نمی‌دانید من یادتان دهم : این پست‌نهادی و بیشرمی است. اگر زیان آن را نمی‌شناسید من شما را بیاگاهانم : زیان این دیگران را بخود خندانیدن و یك توده را در چشم بیگانگان خوار و بی ارج گردانیدن است.

این خود خیم پستی است كه كسی تا تواناست او را بستایند و چون ناتوان گردید بنكوهش برخیزند. مردان آزاده با بدكاران در زمان تواناییشان ستیزند و جلو بدكاری را گیرند. آری شاعران بشما چنین یاد داده‌اند كه كسی تا بختیار و تواناست به او فروتنی نمایید و چون روزگار دستش را بست «بكام دوستان چشمش» درآرید. ولی این جز یك دستور پستنهادانه‌ای نیست. دستوریست كه از یك شاعر فرومایه‌ای در یك زمان زبونی ایران تراویده است.

می‌دانم شما پیش خود بهانه‌ای می‌دارید. شما یك دسته‌تان نویسندگانید و چنین می‌خواهید كه هر زمان عنوانی بدست آورید و سخنانی بهم بافید. یك روز ستایشگری كنید و یك روز به نكوهشگری برخیزید. باینده‌ای[وظیفه] برای خود جز سیاه كردن روی كاغذ نمی‌شناسید ـ پابندی بهیچ چیزی نمی‌دارید و دلهاتان بتوده نمی‌سوزد و بیخردانه معنی نویسندگی را این دانسته‌اید.

یك دسته‌ی دیگری بكار بزرگی یا بجایگاه والایی رسیده‌اید و جز دربند نگهداری آن نمی‌باشید ، و برای همین نگهداری ، دیروز آن چاپلوسیها را می‌نمودید و امروز این بدگوییها را می‌كنید. نه در اندیشه‌ی توده و رستگاری آن هستید و نه پروای شرم و آزرم می‌نمایید.

روی‌همرفته شما از این راه نان می‌خورید و پیش خودتان همین بهانه‌ی شماست. ولی باید بدانید كه این بهانه را دزدان و راهزنان نیز می‌دارند. آنان نیز از آن راه نان می‌خورند. بدانید كه از زشتترین كارها نان خوردن از این راههاست. از زشتترین كارها برای اندك سودی مایه‌ی بدنامی یك توده را فراهم آوردن است.


🌸💐