(از نوشتار بالا)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : پرسش ـ پاسخ (تکه‌ی یک از یک)


... «شیر و خورشید» از کجا و چه زمان در ایران آمده و برای چه خوبست و چه نشانه است؟.. (اصفهان ، ع کتابچی)


درباره‌ی شیر خورشید چون دارنده‌ی پیمان کتابچه‌ی جداگانه‌ای در این زمینه بنام «تاریخچه‌ی‌ شیر و خورشید» پرداخته و چاپ نموده از این جهت در اینجا درباره‌ی آن بگفتگو نمی‌پردازیم و برای آنکه پرسش شما پاک بی‌پاسخ نماند شرحی را که در آن کتابچه در زمینه‌ی پیدایش شیر و خورشید نگاشته شده در اینجا می‌آوریم :

خاندان سلجوقیان روم که در بخشی از آسیای کوچک فرمانروا بودند مشهور است. ابن‌عبری درباره‌ی غیاث‌الدین کیخسرو پسر علاءالدین کیکاوس که از پادشاهان آن خاندان و دومین کیخسرو از ایشان و در سال 643 هجری بجای پدر خود پادشاهی یافته بود می‌نویسد که او دختر پادشاه گرجستان را بزنی گرفت.

در آن زمانها زیبایی زنان گرجستان بویژه زیبایی خانم شاهزادگان گرجی در سراسر شرق و غرب شهرت یافته و بسیاری از فرمانروایان دور و نزدیک از مسلمان و ترسا زن از آن خاندان می‌گرفتند. در این باره داستانهایی در تاریخ هست که در اینجا فرصت یاد کردن نداریم.

ابن‌عبری می‌گوید کیخسرو شیدای رخسار دلارای شاهزاده‌خانم گرجی گردیده دل و دین و تاب و توان از دست داد و بفرمان عشق می‌خواست روی درهم و دینار را با نقش آن رخسار دلارا بیاراید. نزدیکان کیخسرو بپاس اسلام رأی بدین کار نمی‌دادند ولی چون او پافشاری داشت چنین تدبیر اندیشیدند که صورت شیری نگاشته روی همچون خورشید آن شاهزاده‌ی گرجی را همچون خورشیدی بر فراز آن بنگارند که هم دلخواه کیخسرو انجام گرفته هم مردم پی بحقیقت کار نبرده چنین پندارند که مقصود نقش صورت طالع پادشاه است.

مقصود ابن عبری نکوهش کیخسرو است که چرا بدانسان زبون عشق زنی بوده. بر ابن‌عبری باید بخشود! زیرا او از زیر چرخُشت استخوانسای عشق درنیامده بود و از اندیشه‌ی خام و دل بیدرد بهتر از این چه تراود؟! بلکه باید خرسند بود که او بدین نکوهش برخاسته که ما از سخنانش بدینسان سود برداشته دشوار تاریخی خود را آسان می‌سازیم. و چون او در آغاز جوانیش زمان کیخسرو را دریافته و زادگاهش نیز مَلَطیه یکی از شهرهای آسیای کوچک بوده از اینرو در تاریخ سلجوقیان روم بویژه در سرگذشت و داستان کیخسرو و جانشینانش بینا و آگاه بوده. وآنگاه آن یکی از مؤلفان دانشمند است که پیرامون گزافه نمی‌گردد و از اینجا سخن او بسی استوار و از نظر تاریخ ایران درخور ارزش بسیار است.

سکه بر استواری گفته‌ی ابن‌عبری بهترین دلیل است. زیرا کسانی که در فن سکه‌شناسی دست دارند می‌دانند که پیش از این سکه‌های کیخسرو هرگز سکه‌ای با نقش شیر و خورشید دیده نشده و این سکه‌ها نخستین سکه با نقش مزبور می‌باشد و چون از هر حیث با نوشته‌ی ابن‌عبری درست می‌آید از اینجا استواری آن نوشته هویداست.

(مهنامه‌ی پیمان ، سال 2 ، ش 4 ، س 262)

🌸

شماره‌ی دو از سکه‌های کیخسرو است با نقش شیر و صورت شاهزاده‌ی گرجی


(باید دانست که این شکلها اندکی بزرگتر از اندازه‌ی خود سکه‌هاست.)

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٣ـ اقلیت و اکثریت مجلس : (سه از سه)


یک چیز که در این کشاکشها دانسته شد آن بود که این اکثریت درمیان خود دارای اتحاد نظر نمی‌باشند و مسلک و مقصد روشنی درمیان آنها نیست ، و اگر در انتخاب یک نخست‌وزیر توافق می‌کنند بیش از همه از روی اشتراک منافع می‌باشد ، و اینست پس از چندی آن توافق بهم می‌خورد و کابینه متزلزل می‌گردد. می‌باید گفت : این ننگ بزرگی در تاریخ دوره‌ی چهاردهم مجلس شوراست.

یکی از چیزهایی که در ایران مایه‌ی بدبختی شده اینست که دخالت در کارهای اجتماعی کسب گردیده. کسانی که در کارهای اجتماعی دخالت می‌کنند از آن راه نان می‌خورند ، دارایی می‌اندوزند. این رفتاریست که از آغاز مشروطه در ایران رواج یافته و شما بیگمان باشید که یکی از علل رسوایی مشروطه همین بوده.

مردک خود را کاندید وکالت می‌کند و با وسایل نامشروع وکیل می‌شود برای آنکه از نفوذ نمایندگی استفاده کند و بمعاملات نامشروع دولتی وارد شود و یا از این و از آن پولها گیرد و کار انجام دهد. این رذالت و پستی در اکثریت دوره‌ی چهاردهم بیش از همیشه نمودار گردید.

به هر حال در این غائله نمایندگان مجلس از مسئولیت بَری نیستند. اگر روزی پای داوری بمیان آید ، باید همه را ، چه اقلیت و چه اکثریت ، بدادگاه کشانید. اینها یا نمی‌فهمیدند صلاح کشور چیست ، و یا فهمیده نمی‌کردند. در هر دو صورت گناهکار می‌باشند.

آمدیم بموضوع تحریم انتخابات در بودن آرتشهای بیگانه ، من باین کار مجلس ایراد ندارم. مجلس خواسته است آرزوی خود را درباره‌ی تهی شدن ایران از آرتشهای بیگانه اظهار کند ، خواسته است باین موضوع علاقه‌مندی نشان دهد. از سوی دیگر پیداست که با بودن بیگانگان در ایران ، انتخابات خالی از اشکال نخواهد بود. پیداست که هر دو طرف دخالت خواهند کرد و هر یکی خواهد کوشید هواداران سیاست خود را بنمایندگی رساند ، و با چنان وضعی جای گفتگو نیست که مجلس آینده بدتر از این مجلس خواهد بود و رسوایی بیشتر از این خواهد گردید.

پس بد نبوده که انتخابات دوره‌ی پانزده به پس از تهی شدن ایران از آرتشهای بیگانه بماند. این کار مجلس درخور تحسین است. ولی باید دید اگر بیرون رفتن بیگانگان بتأخیر افتاد تکلیف کشور چه خواهد بود؟.. آیا این ، فَترَت و آشفتگی را بیشتر نخواهد گردانید؟.. آیا کار بدیکتاتوری نخواهد کشید؟.. پرسشهاییست که پاسخی برای آنها نوشته نشده.


🌸

(از نوشتار بالا)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از یک)


این دفتر که چند سال پیش چاپ شده داستان آن اینست که در پانزده یا شانزده سال پیش پرسشی در این باره از اروپا شده و از ایران جز چیزهای بیپایی پاسخ نداده بودند. یک روز در جایی گفتگو شد من گفتم : هر کاری راه دارد. چیزهای تاریخی را باید از تاریخ جست. در این باره از سکه‌ها نیز می‌توان آگهیهایی بدست آورد. اینکه کسانی پشت میزی نشسته از پندار خود چیزهایی می‌بافند از آن جز لغزش و گمراهی نزاید. گفتند : این در تاریخ نیست. گفتم : تاریخ را نجسته از کجا می‌گویید نیست؟. وانگاه گیرم که در تاریخ از آن یادی نشده باشد باری می‌توان چیزهایی بدست آورد. یکی می‌گفت : این از زمان هخامنشیان مانده. دیگری می‌گفت : یادگار زمان شاه‌عباس است. از اینگونه سخنها می‌گفتند.

از آن هنگام این در یاد من بود که در تاریخ آن را پیدا کنم و خرسندم که بسیار آسان پیدا نمودم و آن دفترچه را نوشتم و این را از بهر آن می‌نگارم که دانسته شود پنداربافی با جستجو تا چه اندازه جدایی دارد.

این خود بیماری برای مردم شده که همینکه سخنی می‌شنوند می‌خواهند در پیرامون آن پنداربافی یا بعبارت بهتر «فلسفه‌سرایی» کنند. از نادانی می‌خواهند تاریخ را نیز با اندیشه دریابند.

باری این دفترچه با آنکه جز یک آگاهی کوچکی دربر ندارد خوشایند افتاده. در چندی پیش آقای دکتر ویکتور چخارگاوا که کنون در پشتکوه سرپرست تندرستی را دارند خواستار شدند این دفتر به یکی از زبانهای فرانسه و روسی و انگلیسی ترجمه شود که دررفتش [هزینه] را ایشان بدهند و بچاپ رسد. در این میان دانسته شد آقای قاطان که از جوانان دانشمند ایرانست آن را به فرانسه ترجمه نموده و یک بخش را در ژورنال دوتهران بچاپ رسانیده که من در اینجا هم بر دکتر ویکتور و هم بر آقای قاطان سپاس می‌گزارم.

دکتر ویکتور یکی هم خواستار است که تاریخی در زمینه‌ی «پیوستگیهای ایران و گرجستان» پرداخته شود و این خود زمینه‌ی سودمندیست زیرا تاریخ ایران از دیرین‌زمان با گرجستان پیوستگی داشته. چیزی که هست مرا فرصت تاریخنویسی نمانده اگر تاریخ مشروطه را می‌نویسم آن نه از راه تاریخنگاری بلکه از راه یک رشته کوششهاییست که بامید خرسندی خدا می‌کنم. من توده‌ی گرجی را از نخست دوست می‌داشتم و چون یک ماه و نیم در تفلیس ماندم آن دوستی بیشتر گردید در جستجوهای تاریخی خود نیز گاهی یادداشتهایی در این زمینه کرده‌ام ولی آنها پراکنده است.

اینبود من نتوانستم خواهش آقای دکتر را انجام دهم لیکن خرسندم آن خواهش بیکبار بی‌انجام نماند و آقای محمدی که جوان شایسته‌ایست بگردن گرفت در زمینه‌ی ایران و گرجستان جستجوهایی کند و کتابی بنگارد و من امیدوارم این کتاب بپایان رسیده چاپ شود.

(مهنامه‌ی پیمان ، سال 4 ، ش 1 ، س 43)


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤ـ کابینه‌هایی که آمده و رفته‌اند : (یک از دو)


در این دو سال و نیم که یک طرف حزب توده بوده و یک طرف آقا سید ضیاء و پیروان او ، و همیشه این دو دسته باهم کشاکش کرده‌اند ، هر بافهمی می‌دانست که پایان آن کشاکش به ایران خطرناک می‌باشد. هر کسی می‌دانست که با ارتباط قطعی که این دسته‌بندیها با سیاست همسایگان دارد ، در آینده غائله‌ی بزرگی در این کشور برپا خواهد گردید.

دولتهایی که در این مدت آمده و رفته‌اند ، از این حیث مسئولند که بایستی فتنه تا بزرگ نشده جلو گیرند. بایستی دوراندیشی نمایند و چاره‌هایی بدیده گیرند.

ممکنست ما این اندازه را بآنها ایراد نگیریم. چه می‌دانیم این کابینه‌ها که آمده و رفته‌اند آن پایداری و استواری را نداشته‌اند که بتوانند در مصالح کشور غور کنند و دوراندیشیها نمایند. آنگاه چنانکه می‌دانیم بسیاری از ایشان وزارت‌پیشگانی بوده‌اند که وزارت را شغلی می‌دانند و جز دربند آن حقوق گزافی که چند ماهه خواهند گرفت نمی‌باشند. اینها کدام اندیشه‌ی سیاسی را بر سر می‌دارند؟!.. تاکنون کدام شایستگی را از خود نشان داده‌اند؟!.. مثلاً ساعد مراغه‌ای که بوده و چه بوده که ما ازو توقع دوراندیشی درباره‌ی کشور داشته باشیم؟!..

از این باره می‌توان معذورشان داشت. چیزی که هست آنها در این اندازه هم نایستاده با رفتار خود بآتش دامن زده‌اند :

نخست آنها بارتجاع هواداری آشکار کرده بنومیدی آزادیخواهان افزوده‌اند. من نمی‌دانم آنها چه عذری در این باره دارند؟!.. اگر روزی پای محاکمه بمیان آید از آن پافشاری که در زمینه‌ی بازپس گردانیدن ایران نشان داده‌اند چه پاسخی خواهند گفت؟!.. ساعد مراغه‌ای که نامش را با توهین بردم بیجهت نبود. این مرد که دوباره کابینه تشکیل داد دشمنی خود را با ایران ـ با آن کشوری که همه چیزش ازوست ـ بجایی رسانیده که با نفوذ دولتی به ازدیاد گدایان و ویلگردان سعی کرده و بدست یک سید گردن کلفت گدایی نوشته‌ی دولتی داده.

دوم آنها درمیان دو دسته‌ی متخالف ، بیطرفی ننموده‌اند که باری مقام و احترام دولت را محفوظ دارند. آنها بایستی یا با حزب توده مخالفت آشکار کنند و با زبان منطق زیانهای آن را بکشور و بسیاست دولت روشن گردانند و آن را ببندند ، و یا چون ببودنش اجازه داده بودند جدایی درمیانه‌ی آن با حزب آقا سید ضیاء نگزارند و مخصوصاً در مقام اجرای قانون در شهربانی و در عدلیه کمترین جدایی درمیانه‌ی آنها گزارده نشود.

در این دو سال و نیم ، دولت ـ یا بهتر بگویم : این یک دسته وزراء ـ رفتاری کرده‌اند که بهمه ثابت نموده‌اند بآزادی و دمکراسی احترامی قایل نیستند و اگر روزی فرصت یافتند با آزادیخواهان هیچ گونه بدرفتاری دریغ نخواهند داشت.

مخصوصاً در کابینه‌ی صدر این مسئله محرز گردید. بهنگامی که هنوز بکابینه رأی اعتماد داده نشده بلکه زمینه هم آماده نگردیده بود و درمیانه‌ی اقلیت و اکثریت کشاکش می‌رفت ، آقای صدر بی‌باک و بی‌پروا دست بکار گشاد و با مخالفین خود به هر گونه بدرفتاری برخاست.

کارهایی که این آخوند محلاتی در زمان نخست‌وزیری خود کرد ، همه می‌دانند و نیاز بگفتگو نیست. من می‌خواهم تنها این بگویم که رفتار صدرالاشراف یک درسی بآزادیخواهان داد ، یک معنای نافهمیده‌ای را بآنان فهمانید ، و آن اینکه اگر آرتشهای متفقین از ایران بروند ، اختیار کشور در دست امثال صدرالاشراف خواهد بود و آنها نه تنها بساط آزادی را خواهند درچید ، دستگاه انکیزیسیون برپا کرده جلو اندیشه و عقیده را هم خواهند گرفت.

شاید کسانی نمی‌دانند که صدرالاشراف دست بکار انکیزیسیون هم زده بود. در دادسرا پرونده‌ها تشکیل می‌یافت ، چرا که فلان نویسنده فلان کتابها را نوشته است.

در زمان این مرد فرماندار نظامی کلوپ حزب توده را بست و سختگیریهای بسیار کرد. من بآنها ایراد نمی‌گیرم. دولت باید در کار خود پافشار و استوار باشد. دولت آگاهی یافته بود که نقشه‌ای برای کودتا کشیده شده ، پیش افتاد و از آن جلو گرفت. در تهران چون گمان آشوب می‌رفت باحتیاطهایی برخاست. این کار بد نبود و نیک بود. ما باید بیطرفانه قضاوت کنیم.

ولی بشکستن سر دکتر کشاورز چه گوییم؟!.. آیا به یک نماینده‌ی پارلمان احترام نباید گزاشت؟!.. آنچه دانسته شد افسری او را شناخته و با شناختن ، سرش را شکسته. بهانه‌هایی که آوردند پذیرفتنی نبود. سر نماینده‌ی مجلس را شکستند و این یک خطا ، قضیه را وارونه بازنمودند و این خطای دیگر.


🌸

محمد ساعد مراغه‌ای

نوشته‌ی رسمی دولتی که نخست‌وزیر ساعد بدست سید محمدعلی گدا داده

دکتر فریدون کشاورز

(از این نوشتار)
.

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی یک از سه)


موضوع شیر و خورشید را که معلوم نیست بدو تعیین و استقرارش از چه زمانی بوده و روی چه اصلی علامت رسمی ایران شده کراراً از دانشمندان استعلام و بالاخره بجواب مُسکِت نائل نشدم تا وقتی که شنیدم شما در این باب دفتری نگاشته‌اید. خیلی مشتاق شدم که استفاضه کرده و نگارش شما را مورد مطالعه قرار دهم ـ پس از جستجوی فراوان دفتر نامبرده را بوسیله‌ی یکی از دوستان (آقای محمدباقر نیری) بدست آورده و پس از مطالعات دقیق مجملاً این طور مستفاد می‌شد که اساس تعیین شیر و خورشید و نقش کردن آن بر مسکوکات و علامت رسمی دولت شدن آن را از طرف ایران ندانسته و معتقدید که از ارمنستان و غیره باینجا آمده است.

از آنجایی که شما شخص منصف و باوجدانی هستید در ضمن نگارشهای خود اجازه‌ی اظهار نظر نیز بخوانندگان داده و وعده می‌دهید که ایرادات احتمالی اشخاص را با دلایل رد و ایشان را ساکت و مجاب نمایید لذا برای آنکه موضوع هرچه بیشتر روشن گردد بشرح ذیل که در واقع بجای سؤالست مبادرت می‌نماید :

نگارنده چیزی که بخاطر دارم و نمی‌دانم در کدام یک از کتب تاریخ از قول کدام حکیم دیدم این است که می‌نویسد گروهی از مورخین برآنند که چون اجداد و نیاکان ما عموماً زردشتی‌مذهب و آتش‌پرست بوده و همواره اوقات در تأیید و ترویج آیین نامبرده بذل مساعی می‌نمودند و خورشید را که کره‌ی آتشین و نورانی‌ترین تمام اشیاء است بحد پرستش دوست می‌داشتند و روی این قسمت منقوش سکه‌اش کردند و برخی دیگر از دانشمندان بشرح زیرین عقیده‌‌مندند و این بحقیقت و واقع نزدیکتر است که می‌گویند اولاً مسلم است که شیر و خورشید از نشانه‌های خاص ایران و انسب است و وجه تناسبش نیز این است که ایران اقلیم چهارم و مربی او شمس است ـ بدیهی است اقلیمی که در تحت تربیت شمس واقع و خورشید با شرط اعتدال در آن بتابد از حیث آب و هوا و وفور محصول و حسن نمو نبات و از جهات عدیده‌ی دیگر بمراتب بر سایر اقالیم رجحان کاملی داشته بلکه طرف نسبت نبودن او با ممالک دیگر محل تردید و جای اقامه‌ی دلیل نیست و نیز بر حسب قواعد نجومی تأثیراتی که در نتیجه‌ی سیر شمس به بروج دوازده‌گانه حادث می‌شود وقتی که بخانه‌ی اسد رسید برای کلیه‌ی امور (ازدواج ، معاملات ، افتتاح مؤسسات ، شروع ابنیه و غیره و غیره) تأثیراتش بیشتر و بعقیده‌ی منجمین و علمای هیئت از تمام اوقات سال بهتر است.

و واضح است که خورشید را که عروس عالمش نیز گویند از تمام کرات و اجرام فلکی بهتر و نورانی‌تر و مخصوصاً وقتی که بخانه‌ی شیر رسد فوق‌العاده نیک و قرین سعادت است. روی این اصل فلاسفه و حکمای باستان علامت رسمی دولت ایران را «شیر و خورشید» قرار دادند که در پرچمهای شاهی و مسکوکات رایج صورت شیر را در حالتی که خورشید را به پشت کشیده و شمشیر را که از ادوات مهمه‌ی جنگ و علامت شهامت و قهرمانی است بدست گرفته بنگارند و چشم و ابرویی که در خورشید مشاهده می‌شد چنانکه حالیه نیز منسوخ گردیده بدواً نداشت و بمرور زمان نقاشان هر عصری برای نمایش و وانمود کردن ظرافت صنایع خود چیزی بآن افزودند تا سرانجام خورشید دارای چشم و ابرو شده و فرم سکه‌ی سنوات اخیر را پیدا کرد.

نگارنده باستناد جملات چندی که در تواریخ معتبره مشاهده کردم سببی جز این دو نیافتم. بدیهی است با اطلاعات کاملی که شما از کتب مهمه‌ی تاریخ و همچنین از وقایع ایران قدیم و اخلاق و سبک نیاکان ما دارید با دلایل مشعشع و جوابهای کافی نویسنده را ساکت و قانع نموده و از پاسخ مضایقه نخواهید نمود.

سمنان ، سید محمد شجاعی


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸 ٤ـ کابینه‌هایی که آمده و رفته‌اند : (دو از دو)


من اگر بخواهم خطاهای دولت را در این دو سال شرح دهم سخن بدرازی خواهد انجامید. تنها یک نمونه‌ی دیگر یاد می‌کنم :

همه شنیده‌اید که سیدی در اردبیل (یا در نزدیکیهای آن) بنام میرخاص ، بر علیه حزب توده برخاسته و آنها را تکفیر کرده و مردم را بکشتنشان تحریص نموده. زنها را بنام ارتداد شوهرشان از آنها جدا گردانیده بشوهر دیگر داده. در کشوری که با رژیم مشروطه و با قانون اساسی اداره می‌شود ، بچنین رفتار وحشیانه پرداخته است.

همان سید اکنون در تهران است. می‌گردد و مورد احترام وزراء می‌باشد. دولت که می‌بایست او را دستگیر گرداند و بدست دادستان سپارد ، تعظیم و احترام برایش قایل شده. این نمونه‌ای از رفتار سفاهت‌آمیز وزراء است.

هیچ نیندیشیده‌اند که عکس‌العمل چنین رفتاری چه تواند بود. نیندیشیده‌اند که حمایت از چنین وحشیگری همه‌ی آزادیخواهان باشرف را به ترس انداخته دشمن دولت خواهد گردانید. نیندیشیده‌اند که همین باعث خواهد بود حزب توده یا دیگران خود را بدامن دولت شوروی اندازند و وسایل فراهم ساخته از رفتن آرتش آنها جلو گیرند.

دولت با این حمایتی که از آن سید و رفتار وحشیانه‌ی او می‌نماید ، بهمه می‌‌فهماند که اگر روزی آرتشهای بیگانه از ایران بروند و اقتدار یکباره بدست این وزراء بیفتد ، آزادیخواهان نه تنها جانشان ، شرافتشان نیز در خطر خواهد بود. از هر گوشه‌ای آخوندی سر برآورده اینگونه وحشیگریها تکرار خواهد یافت.

رفتار چنین سفیهانه‌ای را کرده‌اند و توقع دارند که کشور هم آشفته نباشد و غائله برپا نگردد. در اینجاست که باید اندازه‌ی کوتاه‌اندیشی آنان را دانست.

دوباره تکرار می‌کنم : دولت اگر با تشکیل حزب توده مخالف بود و آن را بزیان سیاست ایران می‌شناخت بایستی نخست سران آنها را بخواهد و با منطق قانعشان گرداند ، و اگر گوش نمی‌دادند می‌توانست روزنامه‌های طرفدار خود را بنوشتن گفتارهایی (با منطق و دلیل) واداشته و جوانان را از پیروی بآن حزب بازدارد. می‌توانست حزبهای مخالف را (که بصلاح ایران می‌کوشیدند) تقویت کند. بالاخره می‌توانست قانونی از مجلس گذراند و از تشکیل آن حزب ممانعت نماید... اینها قابل تحمل بود. ولی قابل تحمل نیست که آخوند بلهوسی برخیزد و آن وحشیگری را درباره‌ی افراد حزب بکار بندد و دولت نیز حامی درآید. آیا این تاریخ کشور را آلوده گردانیدن نیست؟!.. آیا این پشت پا بتمدن و انسانیت زدن نیست؟!.. آیا دولت حق دارد با مخالفین خود چنین رفتار کند؟!.. حق دارد حس ناموس‌پرستی آنها را نیز زخمی سازد؟!.. آیا می‌توان پنداشت که این رفتار و مانندهای آن که از دولت سر زده در پیدایش غائله مؤثر نیفتاده است؟!..

کوتاه‌سخن : در این گرفتاری که برای ایران پیدا شده کابینه‌هایی که در این دو سال و نیم آمده و رفته‌اند ، شریک جرمند. آنها نه تنها بجلوگیری نکوشیده‌اند ، با طرفداری آشکاری که بارتجاع نموده و با بدرفتاریهای دیگری بنومیدی آزادیخواهان افزوده بدست ماجراجویان هم بهانه داده‌اند.

همین آقای حکیمی و کابینه‌اش الان چه می‌کنند؟!.. چه نقشه‌ای کشیده‌اند که استقلال ایران را نگه دارند؟!.. آیا کاری از دستشان برمی‌آید؟!.. اگر برنمی‌آید آیا حاضرند ناتوانی خود را بگردن بگیرند و بکنار روند و میدان را بدیگران واگزارند؟!.. نمی‌دانم باین پرسشها چه پاسخ داده شود؟!..


🌸

آن که رخت ملایی به تن دارد سید احمد میرخاص اردبیلی است.

ابراهیم حکیمی

📘 سرمایه‌ی اجتماعی ایرانیان

🔹 شایندگی از چیست؟

🔹 بخش دهم : باید آلودگیهای توده را دانست

🖌 نویساد

👈 فهرست بخشها


💐🌸🌹

📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید

🖌 احمد کسروی

🔸 پیوستها : در پیرامون تاریخچه‌ی شیر و خورشید (تکه‌ی دو از سه)


پیمان : این نگارش را آوردیم تا پاسخش بنگاریم. چنانکه این نوشته کسان بسیاری درباره‌ی شیر و خورشید آن گمانها را برده بودند و آن را از یادگاریهای زمان آتش‌پرستی ایرانیان می‌شماردند. یک بار نیز یکی از شرقشناسان اروپا پرسشی درباره‌ی آن کرده بود و برای پاسخ نوشتن باو کسانی گرد هم نشسته و همان پندارها را برشته کشیده و برای شرقشناس نوشته بودند. ولی ما چون آن را از راه تاریخ جستجو کردیم بیکبار نادرستی آن گمانها روشن گردید و دانسته شد شیر و خورشید نخست در آسیای کوچک بر روی سکه‌ی سلجوقیان روم بکار رفته و انگیزه‌ی آن یک داستان شگفتی بوده. (1) سپس کم‌کم رواج یافته و در زمان مغول نیز به ایران رسیده که گاهی در سکه‌ها آن را نقش می‌کرده‌اند. سپس در روزگار صفویان رواجش بیشتر شده که گذشته از سکه‌ها بر روی درفشها نیز آن را می‌نگارده‌اند. پس از همه در شصت و هفتاد سال پیش نشان رسمی ایران گردیده و در همان هنگام است که شمشیر بدست شیر داده شده.

این خود دلیل است که چیزهای تاریخی را باید از تاریخ جست و پیدا کرد و با اندیشه ـ یا بهتر بگویم : با گمان و پندار ـ در آن باره به نتیجه‌ای نتوان رسید. چیزهای دیگر هم چنین است و هرچه را باید از راهش جست و بدست آورد و بگمان و گزافه نگرایید. این خود زمینه‌ی ارجداری است و خواست ما در این گفتار همان می‌باشد.

تنها آقای شجاعی و برخی دیگران نیستند. هر کسی همینکه نشان شیر و خورشید را جلو خود گزارد و چنین خواهد که از پیش خود انگیزه و چگونگی آن را بداند ناگزیر گمان کند که چون ایرانیان باستان آتش و خورشید را ارجدار شمردندی این یکی از یادگارهای آن زمان می‌باشد ، یا اگر آگاهیهایی از کتابهای ستاره‌شماری دارد و این را می‌داند که ستاره‌شماران هر برجی را خانه‌ی یکی از ستاره‌های گردنده گرفتندی و برج اسد (شیر) خانه‌ی آفتاب بودی چنین پندارد که این نقش هم آن را نشان می‌دهد و خود چیزیست که دانشمندان پدید آورده‌اند ، یا اگر از داستان زایچه و طالع که نزد پیشینیان بوده آگاهی می‌دارد گمان کند که پادشاهی طالعش برج شیر بوده و این نقش برای نشان دادن آن بوده است. (2)

اینها گمانهاییست که در دل هر کسی پدید آید و درخورد ایراد نیست. آن درخورد ایراد است که چرا کسی این راه را پیش گیرد و یک چیز را از راهش دنبال نکرده دست بدامن فلسفه‌بافی زند و چنانکه گفتیم این تنها درباره‌ی شیر و خورشید نیست و درباره‌ی همه چیز است.

لغزش فلسفه نیز این بوده. خطایی که از افلاطون و ارسطو سر زده همین بوده که درباره‌ی راز آفرینش که بایستی از راهش جویند و آنچه می‌توانند دریابند و آنچه نمی‌توانند بخاموشی گرایند ، بجای اینها از پیش خود به پنداربافی پرداخته‌اند. ما درباره‌ی فلسفه آنچه می‌بایست گفته‌ایم [3] و دیگر نمی‌خواهیم بآن درآییم ولی چون جایش آمده نخواستیم از این یادآوری بازایستیم. این نگارش آقای شجاعی بهترین نمونه‌ی فلسفه است. باید گفت : آنچه این در سمنان در زمینه‌ی نشان شیر و خورشید کرده افلاطون و ارسطو در آتن درباره‌ی جهان کرده بوده‌اند. کسانی که تاکنون معنی درست فلسفه را ندانسته‌اند همین نگارش آقای شجاعی را بخوانند. زمینه‌ای را گرفتن و با پندار و گمان چیزهایی درباره‌ی آن بافتن ـ اینست معنای فلسفه.

این گفتگو یک مثل دیگری نزد ما دارد و آن را نیز در اینجا می‌نگاریم : بیست سال پیش درباره‌ی زبان آذربایجان و اینکه چگونه ترکی در آنجا رواج یافته گفتگوهایی بود و روزنامه‌های تهران و استانبول در آن باره گفتارها می‌نوشتند. در آنجا نیز همه بگمان و پندار می‌پرداختند و کسی این نمی‌کرد که چگونگی آن را از تاریخ جستجو کند. یاد دارم یکی از روزنامه‌های تهران چنین می‌نوشت : «مغولان چون به ایران آمدند با زور و فشار ترکی را در آذربایجان رواج دادند». پیداست که این را در یک تاریخی ندیده بوده و جز از روی پندار ننوشته و شما چون آن را با تاریخ بسنجید از چندین راه نادرست است. نخست اینکه چنین چیزی در هیچ تاریخی نیست و مغولان با صد خونخواری و بیدادگری که کرده‌اند از این بیدادگری بدور بوده‌اند که مردم را بسخن گفتن با فلان زبان ناچار گردانند.

دوم اینکه زبان مغولان ترکی نبوده تا با زور آن را رواج دهند. مغولان از ترکان جدا و زبانشان نیز جز از ترکی بوده و دو زبان چندان دور از هم بوده که مغولان ترکی را و ترکان مغولی را نمی‌فهمیده‌اند.

سوم آنکه هنوز در زمان مغولان در بیشتر شهرهای آذربایجان بویژه در تبریز کرسی آنجا فارسی ـ یا بهتر بگویم : آذری که زبان ویژه‌ی آذربایجان بوده ـ سخن گفته می‌شده و این پس از برافتادن مغولانست که ترکی در آن شهرها رواج گرفته و پیداست مغولان در آن کار دست نداشته‌اند.


👇

چهارم اگر مغولان ترکی را با زور رواج داده بودندی بایستی در همه‌ی ایران و عراق این کار را کرده باشند نه تنها در آذربایجان.

ببینید : یک پندار چندین ایراد را با خود داشته است. من چون در هجده سال پیش نخستین بار به تهران آمدم و این نوشته‌ها را در روزنامه‌ها خواندم بس در شگفت شدم که در یک زمینه‌ای که می‌توان آن را از تاریخ بدست آورد و کشاکش را بپایان رسانید بخیره[=بی‌جهت] این پنداربافیها را می‌کنند و چون سخن از آذربایجان و زبان آنجا می‌بود برآن شدم که خود جستجو در پیرامون آن نمایم. ولی چون آن زمان دسترس بکتابهایی نداشتم و سپس نیز تا چند سال همیشه در سفر می‌بودم نتوانستم کاری انجام دهم تا در سال 1304 که از خوزستان بازگشتم و در تهران کتاب و فرصت هر دو را می‌داشتم یک دور تاریخ را جستجوکنان خوانده و کتابهایی را که می‌بایست از دیده گذرانیدم و در نتیجه زبان باستان آذربایجان را پیدا کرده و چگونگی رواج ترکی را در آنجا بدست آوردم ـ یا بگفته‌ی دوست دانشمند ما آقای محمد احمد معمایی را باز کردم ـ و دفتر «آذری یا زبان باستان آذربایجان» را نگاشتم و چاپ کردم که نسخه‌هایش نمانده و امیدواریم امسال بار دیگر آن را در پیمان بچاپ رسانیم.

اینها را می‌نگارم و از همگی یک نتیجه را خواستارم ، و آن اینکه : «از پندار تا راستی راه بس دوریست». در هیچ زمینه‌ای هرگز نباید به پندار و گمان گرایید. «از پندار هیچ کاری برنیاید».

پاسخ آقای شجاعی نیز از این گفته‌ها برمی‌آید. چه او دلیلی در دست نمی‌دارد و چیزی که می‌گوید نمی‌داند در کدام کتاب و از گفته‌ی چه کسی خوانده است و اگرهم نام کتاب و آن کسی را بداند باز چیزی نیست ، زیرا ما می‌دانیم که اینگونه گفته‌ها همه از روی پندار و گمان بوده و هیچ ارجی بآنها نتوان نهاد. بویژه پس از آنکه یک چیزی از راه تاریخ روشن گردیده و جایی برای هیچ سخن دیگری بازنمانده.



پانوشتها :

1ـ این داستان در تاریخچه آورده شده : بنوشته‌ی ابن‌عبری ، غیاث‌الدین کیخسرو زنی از گرجیان گرفت و چون او را بسیار دوست می‌داشت خواست پیکره‌ی او را بروی سکه‌ها نگارند. نزدیکان او خرسندی ندادند و چون کیخسرو پافشاری داشت چنین نهادند که رخساره‌ی آن را همچون خورشیدی بالای پیکره‌ی یک شیری نگارند که مردم پندارند رویه‌ی طالع پادشاه که برج شیر بوده خواسته شده.

2ـ چنانکه این گمان را شاه‌تهماسب صفوی درباره‌ی شیر و خورشید داشته است.

[ 3ـ نک. کتاب «در پیرامون فلسفه».]


🌸

📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟

🖌 احمد کسروی

🔸5ـ حزب دمکرات آذربایجان (یک از هفت) :

می‌آییم بحزب دمکرات که این غائله را پدید آورده و مسئولیت بیشتر بگردن آنهاست. از آنها نیز سخنهایی می‌رانیم. ولی این سخنها برای آن نیست که پیشروان حزب دمکرات در آذربایجان بشنوند و بپذیرند (چه می‌دانیم آنها نخواهند پذیرفت) ، بلکه برای اینست که خودمان بدانیم چه کنیم و با چه نظری بآن حزب و کارهایش نگریم.

در این زمینه اول باید دید آیا ما به «استقلال» قیمت می‌گزاریم یا نه؟.. آیا دربند استقلال ایران می‌باشیم یا نه؟..

در این چند سال تا توانسته‌اند اندیشه‌ها را زهرآلود گردانیده‌اند.
من بسیار شنیده‌ام که می‌گویند استقلال چیست؟.. یا می‌گویند استقلال هم یک خرافه‌ی سیاسیست ، اگر نبود نبوده. می‌گویند : چه زیان دارد که ما بجمهوریهای شوروی پیوندیم و با آنها زندگی کنیم و از کشاکشها آسوده گردیم. گاهی دیده‌ام کسانی این را درباره‌ی انگلیس می‌گویند. زندگانی آزادانه‌ی مردم انگلیس دلهاشان ربوده است و آرزو می‌کنند که بآن توده پیوندند.

بسیاری هم اینها را در اندیشه می‌دارند ، ولی خجلت می‌کشند که بزبان آورند و از هو می‌ترسند. اینست باید در این زمینه گفتگو کنیم.

آنچه من می‌دانم استقلال باین پوچی نیست که پنداشته شده. استقلال بسیار ارجمند است و نتایج بسیاری دربر تواند داشت. در ایران بسیار چیزهاست که معنایش روشن نیست و استقلال هم از آنهاست. من ناچارم آن را معنی کنم و برای آنکه زمینه بگفتگوهای دیگری که سپس بمیان خواهد آمد آماده باشد ، باید سخن را از یک جای دوری آغاز کرده پیش آیم :

همه می‌دانیم این تیره‌هایی که امروز در روی زمینند و هر کدام توده‌ای شده جداگانه زندگی می‌کنند ، در نتیجه‌ی حوادث باین حال رسیده‌اند. مثلاً مردم فرانسه که زبان و نژاد علیحده دارند و جدا از دیگران ، در کشور خود زندگی می‌کنند ، تاریخ درازی دارند و در نتیجه‌ی صد حادثه‌ی تاریخی بوده که باین حال رسیده‌اند. همینست ترتیب آلمان و انگلیس و روس و چین و ژاپن و ایران و دیگران.

تبار آدمیان یکیست. همه فرزندان یک پدر و مادرند. ولی گردش جهان آنها را تیره به تیره گردانیده و این جداییها را درمیان آنها پدید آورده.

اکنون ببینیم ما باین جداییها با چه نظر می‌نگریم؟.. آیا آنها را زیانمند می‌دانیم یا سودمند؟..

در بیرون چنینست که این جداییها زیانمند است و جهان را گرفتار جنگ و خونریزی می‌گرداند. چون توده‌ها جدایند هر یکی می‌خواهد بدیگران برتری پیدا کند و چیره درآید و بر سر آن جنگها و خونریزیها برمی‌خیزد. آن جنگی که شش سال جهان را ناآسوده می‌گردانید و تازه پایان پذیرفته ، آیا جز این بود که آلمان می‌خواست بدیگران برتری جوید و مایه‌ی آنهمه خونریزیها گردید؟!..

اینست سوسیالیستها که دشمن جنگند برای جلوگیری از آن ، آرزو می‌کنند که کشورها بهم خورد و مرزها از میان رود و همه‌ی توده‌ها یکی باشند. این اندیشه‌ی آنهاست.

ولی اگر حقیقت را خواهیم این جداییها زیانمند نیست. مردمی که زبان و نژاد و تاریخشان جداست ، اگر زندگیشان هم جدا باشد زیانی درمیان نخواهد بود. بلکه ما می‌توانیم از این جداییها سود هم جوییم. ما در یک کشور هم برای آسانی کارها تقسیمات پدید می‌آوریم. مثلاً ایران که یک کشور است ما آن را بچند استان و شهرستان تقسیم کرده‌ایم و به هر استان یا شهرستان استاندار یا فرماندار جداگانه می‌فرستیم و اداره‌های جداگانه برپا می‌گردانیم. در یک کوی که هزار خانواده می‌نشینند ، ما بهتر دانسته‌ایم هر خانواده‌ای در خانه‌ی جدایی نشیند و در کارهای خانواده آزاد و مستقل باشد. این را نه تنها زیانمند نشناخته ، سودمند و لازم دانسته‌ایم.

اگر روزی آرزوی سوسیالیستها برآورده شود و سراسر جهان یک کشور گردد و دارای یک حکومت باشد ، باز باید تقسیماتی پدید آورده شود و هر یکی از کشورهای کنونی بخش جدایی بوده هر توده‌ای در کارهای درونی خود آزاد باشد.

پس این کشورها و توده‌ها که پدید آمده و هست زیانمند نیست. حالِ آنها ، حالِ خانه‌ها و خانواده‌هاست. آنچه زیانمند است و بجنگ و خونریزی می‌انجامد ، آن اندیشه‌های جهانگیری و کشورگشاییست که در مغزها جا گرفته. آنچه باید چه سوسیالیستها و چه ما نبرد کنیم اینهاست.

چندی پیش در روزنامه‌ها دیده شد مستر اَتلی نخست‌وزیر انگلیس برای آنکه دیگر جنگی پیش نیاید و خطر بمب اتمی درمیان نباشد ، آرزو کرده که جهان یک امپراتوری باشد. من نمی‌دانم نقشه‌ی مستر اَتلی چیست و مقصودش از آن امپراتوری جهانی چه می‌باشد. آنچه ما می‌دانیم اگر جهان بهمین حال که هست بماند و تنها دو چیز بآن افزوده گردد :

یکی آنکه اندیشه‌ی چیرگی بدیگران یا برتریفروشی از میان برخیزد.

دیگری اینکه یک دادگاه بین‌الملل نیرومندی برای رسیدگی باختلافات دولتها و توده‌ها و جلو گرفتن از متجاوزان و کیفر دادن بآنها تأسیس یابد.
👇