📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی یک از چهار)
پر روشن است که در این باره ما باید چگونگی شیر و خورشید را زمان بزمان و قرن بقرن از دیده بگذرانیم. ولی افسوس که پس از سکه‌های کیخسرو تا زمان پادشاهان صفوی که سیصد سال کمابیش فاصله است ما آگاهی درستی از چگونگی شیر و خورشید نداریم.
بدین تفصیل که پس از کیخسرو از چند تن جانشینان او که تا آخر قرن هفتم زیر دست مغولان فرمانروایی داشتند نگارنده هرگز سکه ندیده‌ام با آنکه یقین است که سکه داشته‌اند. از مغولان و قره‌قوینلویان و آق‌قوینلویان و سربداران و تیموریان و دیگران نیز که از زمان کیخسرو تا پیدایش صفویان در ایران و این پیرامونها پادشاهی داشته‌اند هرچه سکه من دیده‌ام همه با خط و نوشته بوده و هرگز سکه‌ای با نقش جانور یا آدمی از این پادشاهان ندیده‌ام. (مگر یک دانه سکه‌ی مسی که سپس یاد آن خواهیم کرد).
لیکن چون در زمان صفویان ، شیر و خورشید یکی از نقشهای معروف بوده و فراوان آن را بکار می‌برده‌اند از اینجا بدو جهت پیداست که نقش مزبور پیش از صفویان نیز معمول بوده است : جهت نخستین آنکه اگر شیر و خورشید پس از کیخسرو از میان برخاسته بود و پادشاهانی که میانه‌ی او و صفویان بوده‌اند هیچ کدام آن را بکار نمی‌برد پادشاهان صفوی از کجا پی به نقش مزبور برده در سکه‌های خود می‌نگاردند. چه این گمان بسیار دور است که بگوییم آن را از روی سکه‌های کهنه‌ی کیخسرو برداشته بودند. زیرا گرد کردن سکه‌های کهنه که امروز درمیان ماست در آن زمانها نبوده است. جهت دومین اینکه در سکه‌های کیخسرو چنانکه دیدیم خورشید دایره‌ی درست و از پشت شیر جداست ولی در سکه‌های صفویان (چنانکه در گراورها خواهیم دید) همچون سکه‌های امروزی ما خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است. این تفاوت دلیل است که شیر و خورشید را صفویان یکسره[=مستقیماً] از روی سکه‌های کیخسرو برنداشته‌اند و واسطه‌های بسیار درمیان بوده. چه برای نیم‌دایره شدن خورشید و چسبیدن آن به پشت شیر جهتی جز این نتوان پنداشت که در نتیجه‌ی شتابکاری و سهل‌انگاری نقاشانْ بتدریج و کم‌کم بدین حال رسیده.
گذشته از اینها یک دانه سکه‌ی مسی در تصرف نگارنده است که بر یک روی آن نقش شیر و خورشید هست و خطی بر فراز آن بوده که زنگ گرفته و از میان رفته و از اینرو نتوان دانست که سکه‌ی کدام زمان و کدام پادشاه است. ولی چون از یکسوی در اینجا نیز خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است و از اینجا پیداست که از سکه‌های کیخسرو نمی‌باشد و از سوی دیگر از عبارت «لا اله الا الله محمد رسول الله» که بر روی دیگر سکه است و نامی از «علی» و دیگر امامان برده نشده ، و همچنین از طرز خط که کوفی است پیداست که از سکه‌های صفویان و خاندانهای پس از ایشان هم نیست و نتیجه اینست که سکه‌ی مزبور از پادشاهی است که میانه‌ی زمان کیخسرو و دوره‌ی صفویان فرمانروایی داشته و نقش شیر و خورشید در آن زمانها نیز بکار برده می‌شده است. ناچار اگر دانه‌های دیگر از این سکه پیدا شود مطلب روشن خواهد شد.
باری چنانکه گفتیم در زمان صفویانْ شیر و خورشید بسیار معروف بوده بلکه از زمان ایشان است که این نقش در ایران شهرت و رواج یافته ، ولی باید دانست که در زمان شاه‌اسماعیل هرگز این نقش بکار نرفته. زیرا گذشته از آنکه هرگز سکه‌ای از آن پادشاه با نقش شیر و خورشید دیده نشده ، قاسمی کُنابِدی که در زمان او می‌زیسته و جنگها و کارهای او را بنظم سروده در بسیار جا درفشهای او را می‌ستاید ، چنانکه می‌گوید :
علم‌های سبزش ستون سپهر مه رایت آینه‌ی ماه و مهر.
باز می‌گوید :
علم‌ها چو خوبان قد آراستند به نظاره‌ی جنگ برخاستند
شد از پرچم طوق عالی اساس عیان ابلق آسمان را قُطاس
مه سرعلم بر فلک سرفراز جَلاجِل دف زهره را کرده ساز.
از اینگونه شعرها بسیار دارد ولی در هیچ جا نامی از شیر یا شیر و خورشید نمی‌برد و هویداست که در آن زمان این نقش بکار نمی‌رفته است.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی یک از چهار)
پر روشن است که در این باره ما باید چگونگی شیر و خورشید را زمان بزمان و قرن بقرن از دیده بگذرانیم. ولی افسوس که پس از سکه‌های کیخسرو تا زمان پادشاهان صفوی که سیصد سال کمابیش فاصله است ما آگاهی درستی از چگونگی شیر و خورشید نداریم.
بدین تفصیل که پس از کیخسرو از چند تن جانشینان او که تا آخر قرن هفتم زیر دست مغولان فرمانروایی داشتند نگارنده هرگز سکه ندیده‌ام با آنکه یقین است که سکه داشته‌اند. از مغولان و قره‌قوینلویان و آق‌قوینلویان و سربداران و تیموریان و دیگران نیز که از زمان کیخسرو تا پیدایش صفویان در ایران و این پیرامونها پادشاهی داشته‌اند هرچه سکه من دیده‌ام همه با خط و نوشته بوده و هرگز سکه‌ای با نقش جانور یا آدمی از این پادشاهان ندیده‌ام. (مگر یک دانه سکه‌ی مسی که سپس یاد آن خواهیم کرد).
لیکن چون در زمان صفویان ، شیر و خورشید یکی از نقشهای معروف بوده و فراوان آن را بکار می‌برده‌اند از اینجا بدو جهت پیداست که نقش مزبور پیش از صفویان نیز معمول بوده است : جهت نخستین آنکه اگر شیر و خورشید پس از کیخسرو از میان برخاسته بود و پادشاهانی که میانه‌ی او و صفویان بوده‌اند هیچ کدام آن را بکار نمی‌برد پادشاهان صفوی از کجا پی به نقش مزبور برده در سکه‌های خود می‌نگاردند. چه این گمان بسیار دور است که بگوییم آن را از روی سکه‌های کهنه‌ی کیخسرو برداشته بودند. زیرا گرد کردن سکه‌های کهنه که امروز درمیان ماست در آن زمانها نبوده است. جهت دومین اینکه در سکه‌های کیخسرو چنانکه دیدیم خورشید دایره‌ی درست و از پشت شیر جداست ولی در سکه‌های صفویان (چنانکه در گراورها خواهیم دید) همچون سکه‌های امروزی ما خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است. این تفاوت دلیل است که شیر و خورشید را صفویان یکسره[=مستقیماً] از روی سکه‌های کیخسرو برنداشته‌اند و واسطه‌های بسیار درمیان بوده. چه برای نیم‌دایره شدن خورشید و چسبیدن آن به پشت شیر جهتی جز این نتوان پنداشت که در نتیجه‌ی شتابکاری و سهل‌انگاری نقاشانْ بتدریج و کم‌کم بدین حال رسیده.
گذشته از اینها یک دانه سکه‌ی مسی در تصرف نگارنده است که بر یک روی آن نقش شیر و خورشید هست و خطی بر فراز آن بوده که زنگ گرفته و از میان رفته و از اینرو نتوان دانست که سکه‌ی کدام زمان و کدام پادشاه است. ولی چون از یکسوی در اینجا نیز خورشید نیم‌دایره و چسبیده به پشت شیر است و از اینجا پیداست که از سکه‌های کیخسرو نمی‌باشد و از سوی دیگر از عبارت «لا اله الا الله محمد رسول الله» که بر روی دیگر سکه است و نامی از «علی» و دیگر امامان برده نشده ، و همچنین از طرز خط که کوفی است پیداست که از سکه‌های صفویان و خاندانهای پس از ایشان هم نیست و نتیجه اینست که سکه‌ی مزبور از پادشاهی است که میانه‌ی زمان کیخسرو و دوره‌ی صفویان فرمانروایی داشته و نقش شیر و خورشید در آن زمانها نیز بکار برده می‌شده است. ناچار اگر دانه‌های دیگر از این سکه پیدا شود مطلب روشن خواهد شد.
باری چنانکه گفتیم در زمان صفویانْ شیر و خورشید بسیار معروف بوده بلکه از زمان ایشان است که این نقش در ایران شهرت و رواج یافته ، ولی باید دانست که در زمان شاه‌اسماعیل هرگز این نقش بکار نرفته. زیرا گذشته از آنکه هرگز سکه‌ای از آن پادشاه با نقش شیر و خورشید دیده نشده ، قاسمی کُنابِدی که در زمان او می‌زیسته و جنگها و کارهای او را بنظم سروده در بسیار جا درفشهای او را می‌ستاید ، چنانکه می‌گوید :
علم‌های سبزش ستون سپهر مه رایت آینه‌ی ماه و مهر.
باز می‌گوید :
علم‌ها چو خوبان قد آراستند به نظاره‌ی جنگ برخاستند
شد از پرچم طوق عالی اساس عیان ابلق آسمان را قُطاس
مه سرعلم بر فلک سرفراز جَلاجِل دف زهره را کرده ساز.
از اینگونه شعرها بسیار دارد ولی در هیچ جا نامی از شیر یا شیر و خورشید نمی‌برد و هویداست که در آن زمان این نقش بکار نمی‌رفته است.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ حزب توده : (شش از هفت)
من وقتی که خوب می‌اندیشم می‌بینم شما می‌خواهید با طبیعت بجنگید ، می‌خواهید قانون آن را بهم زنید ، می‌خواهید نیک نباشید و از جهان نیکی بینید.
روزی به یکی گفتم : «شما از یکسو از دست ارتجاع ناله می‌کنید و فریاد می‌کشید و از یکسو بارتجاع کمک می‌کنید. آن حاجی آقا حسین بروجردی که شما آنهمه تجلیل کرده‌اید ، در بروجرد کسی از ترس او بحمام نمره نمی‌تواند رفت».
گفت : «ما با آن مقصد بزرگی که داریم باید با احساسات عمومی مماشات کنیم».
گفتم : «کیست که برای گناه خود عذری نتواند آورد و یا باغراض خود رختی نتواند پوشانید؟!.. ولی آیا حقیقت تغییر خواهد یافت؟!.. آیا طبیعت فریب خواهد خورد؟!..»
بیش از این بسخن دامنه نمی‌دهم. در ایران در این زمینه مبالغه شده و آنچه من دانسته‌ام سران حزب توده در این زمینه مبالغه‌شان بیشتر است. آنها کارهای نیکی را که در ایران رخ داده همچنان بانگلیسها منسوب می‌سازند و بآنها نیز با نظر بدبینی می‌نگرند. مثلاً جنبش مشروطه را آنها یکسره از ناحیه‌ی انگلیس می‌شناسند. در حالی که چنان نیست و این اشتباهی از ایشان است.
جنبش مشروطه در همه‌ی کشورها رخ داده بود ، در ایران هم بایستی رخ دهد. از زمان ناصرالدین‌شاه چنین اندیشه‌ای به ایران راه یافت و صدها کسان جان خود را بخطر انداخته به پیشرفت آن اندیشه کوشیدند. چیزی که بود چون زمینه‌ای آماده گردید و نتیجه نزدیک شد ، انگلیسها آن را با سیاست خود موافق یافته کمک کردند و برخی از هواداران خود را درمیان آزادیخواهان وارد گردانیدند.
در پیشرفت مشروطه در ایران بیش از همه کوششهای مردانه‌ی علی‌مسیوها و حاجی علی دوافروش‌ها و سید حسین‌خان عدالت‌ها و دلاوریهای ستارخان‌ها و باقرخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها دخالت داشته است که به انگلیس و سیاست آن کمترین ارتباطی نداشته‌اند.
آدم وقتی که با سران حزب توده صحبت می‌کند می‌بیند در نظر آنها در جهان جز دو رشته کار نیست : یک رشته کارهایی که انگلیسها از نظر حفظ سیاست سرمایه‌داری خود می‌کنند. رشته‌ی دیگر کارهایی که شورویها برای مبارزه با سرمایه‌داری انجام می‌دهند. دیگران هیچ کاره‌اند و دارای هیچ اختیاری نمی‌باشند.
مثلاً درباره‌ی رضاشاه آنها عقیده دارند که جز آلتی در دست سیاست انگلیس نبوده است و هرچه کرده بدلخواه آنها کرده. در حالی که چنین نیست.
همه می‌دانیم که رضاشاه لشکرکشی بخوزستان کرد و آن مخالف سیاست انگلیسها ، بلکه مخالف میل آنها بود و کار باعتراض و یادداشت دادن انجامید.
در محاکمه‌ی مختاری که حزب توده در آن دخالت داشت ، پرونده‌ی شهربانی شیخ خزعل بدست افتاده دانسته گردید که در سال ١٩١٤ که جنگ با آلمان و عثمانی آغاز شده بود ، انگلیسها با خزعل پیمانی بسته بوده‌اند که بر طبق آن خزعل در تحت حمایت انگلیس باشد و با دستور آنها رفتار کند و انگلیسها نیز حکومت خوزستان را در خانواده‌ی شیخ ، ارثی و دائمی شناسند.
با اینحال رضاشاه لشکر بر سر خزعل فرستاده ترتیب او را بهم زد و دولت را در خوزستان دارای اقتدار گردانید. در آن قضیه ، سید حسن مدرس مخالف رضاشاه بود ، که چه در مجلس و چه در بیرون ، کارشکنیهای بسیار کرده آشکار به خزعل حمایت نشان می‌داد.
با اینحال شما رضاشاه را آلت سیاست انگلیسها می‌شمارید و مدرس را یکی از قهرمانان ملت بحساب می‌آورید. اینست نمونه‌ای از وارونه بودن حقایق در این کشور.
اگر رضاشاه افزار دست انگلیسها بوده پس چرا برای ایران آرتش تهیه کرد؟!.. چرا ایلات را بتحت اقتدار دولت درآورد؟!.. چرا زنها را از چادر و چاقچور بیرون کشید؟!.. چرا از قمه‌زنی و زنجیرزنی و دیگر رسواییها جلو گرفت؟!..
شما از یکسو می‌گویید انگلیسها طرفدار ارتجاعند و از یکسو رضاشاه را که کارهایش بضد ارتجاع بوده آلت دست انگلیسها می‌خوانید. من نمی‌دانم این دو سخن باهم چگونه سازگار است؟!.
می‌دانم خواهند گفت : از رضاشاه دفاع می‌کند. ولی چنین نیست. رضاشاه اگر دفاع لازم داشته پسرش شاه ایرانست. ایشان بهتر می‌توانند دفاع از پدرشان کنند.
من از حقیقت دفاع می‌کنم ، از تاریخ ایران دفاع می‌کنم. در این چند سال تاریخ هم لگدمال شد و راهش گم گردید. من عادت نکرده‌ام سخنی را بر خلاف حقیقت بشنوم و بدفاع قادر باشم و خودداری نشان دهم.
من از رضاشاه جز زیان و گزند ندیدم. از این شاه جانشینش هم کمترین نیکی ندیده‌ام و اگر بگویم بدی هم دیده‌ام دور نرفته‌ام. این دلیل حقیقت‌پرستی منست که از کسانی که بدی دیده‌ام هواداری نشان می‌دهم و از گفتن حقایق بازنمی‌ایستم.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ حزب توده : (شش از هفت)
من وقتی که خوب می‌اندیشم می‌بینم شما می‌خواهید با طبیعت بجنگید ، می‌خواهید قانون آن را بهم زنید ، می‌خواهید نیک نباشید و از جهان نیکی بینید.
روزی به یکی گفتم : «شما از یکسو از دست ارتجاع ناله می‌کنید و فریاد می‌کشید و از یکسو بارتجاع کمک می‌کنید. آن حاجی آقا حسین بروجردی که شما آنهمه تجلیل کرده‌اید ، در بروجرد کسی از ترس او بحمام نمره نمی‌تواند رفت».
گفت : «ما با آن مقصد بزرگی که داریم باید با احساسات عمومی مماشات کنیم».
گفتم : «کیست که برای گناه خود عذری نتواند آورد و یا باغراض خود رختی نتواند پوشانید؟!.. ولی آیا حقیقت تغییر خواهد یافت؟!.. آیا طبیعت فریب خواهد خورد؟!..»
بیش از این بسخن دامنه نمی‌دهم. در ایران در این زمینه مبالغه شده و آنچه من دانسته‌ام سران حزب توده در این زمینه مبالغه‌شان بیشتر است. آنها کارهای نیکی را که در ایران رخ داده همچنان بانگلیسها منسوب می‌سازند و بآنها نیز با نظر بدبینی می‌نگرند. مثلاً جنبش مشروطه را آنها یکسره از ناحیه‌ی انگلیس می‌شناسند. در حالی که چنان نیست و این اشتباهی از ایشان است.
جنبش مشروطه در همه‌ی کشورها رخ داده بود ، در ایران هم بایستی رخ دهد. از زمان ناصرالدین‌شاه چنین اندیشه‌ای به ایران راه یافت و صدها کسان جان خود را بخطر انداخته به پیشرفت آن اندیشه کوشیدند. چیزی که بود چون زمینه‌ای آماده گردید و نتیجه نزدیک شد ، انگلیسها آن را با سیاست خود موافق یافته کمک کردند و برخی از هواداران خود را درمیان آزادیخواهان وارد گردانیدند.
در پیشرفت مشروطه در ایران بیش از همه کوششهای مردانه‌ی علی‌مسیوها و حاجی علی دوافروش‌ها و سید حسین‌خان عدالت‌ها و دلاوریهای ستارخان‌ها و باقرخان‌ها و یِفرِمخان‌ها و حیدر عمواُغلی‌ها دخالت داشته است که به انگلیس و سیاست آن کمترین ارتباطی نداشته‌اند.
آدم وقتی که با سران حزب توده صحبت می‌کند می‌بیند در نظر آنها در جهان جز دو رشته کار نیست : یک رشته کارهایی که انگلیسها از نظر حفظ سیاست سرمایه‌داری خود می‌کنند. رشته‌ی دیگر کارهایی که شورویها برای مبارزه با سرمایه‌داری انجام می‌دهند. دیگران هیچ کاره‌اند و دارای هیچ اختیاری نمی‌باشند.
مثلاً درباره‌ی رضاشاه آنها عقیده دارند که جز آلتی در دست سیاست انگلیس نبوده است و هرچه کرده بدلخواه آنها کرده. در حالی که چنین نیست.
همه می‌دانیم که رضاشاه لشکرکشی بخوزستان کرد و آن مخالف سیاست انگلیسها ، بلکه مخالف میل آنها بود و کار باعتراض و یادداشت دادن انجامید.
در محاکمه‌ی مختاری که حزب توده در آن دخالت داشت ، پرونده‌ی شهربانی شیخ خزعل بدست افتاده دانسته گردید که در سال ١٩١٤ که جنگ با آلمان و عثمانی آغاز شده بود ، انگلیسها با خزعل پیمانی بسته بوده‌اند که بر طبق آن خزعل در تحت حمایت انگلیس باشد و با دستور آنها رفتار کند و انگلیسها نیز حکومت خوزستان را در خانواده‌ی شیخ ، ارثی و دائمی شناسند.
با اینحال رضاشاه لشکر بر سر خزعل فرستاده ترتیب او را بهم زد و دولت را در خوزستان دارای اقتدار گردانید. در آن قضیه ، سید حسن مدرس مخالف رضاشاه بود ، که چه در مجلس و چه در بیرون ، کارشکنیهای بسیار کرده آشکار به خزعل حمایت نشان می‌داد.
با اینحال شما رضاشاه را آلت سیاست انگلیسها می‌شمارید و مدرس را یکی از قهرمانان ملت بحساب می‌آورید. اینست نمونه‌ای از وارونه بودن حقایق در این کشور.
اگر رضاشاه افزار دست انگلیسها بوده پس چرا برای ایران آرتش تهیه کرد؟!.. چرا ایلات را بتحت اقتدار دولت درآورد؟!.. چرا زنها را از چادر و چاقچور بیرون کشید؟!.. چرا از قمه‌زنی و زنجیرزنی و دیگر رسواییها جلو گرفت؟!..
شما از یکسو می‌گویید انگلیسها طرفدار ارتجاعند و از یکسو رضاشاه را که کارهایش بضد ارتجاع بوده آلت دست انگلیسها می‌خوانید. من نمی‌دانم این دو سخن باهم چگونه سازگار است؟!.
می‌دانم خواهند گفت : از رضاشاه دفاع می‌کند. ولی چنین نیست. رضاشاه اگر دفاع لازم داشته پسرش شاه ایرانست. ایشان بهتر می‌توانند دفاع از پدرشان کنند.
من از حقیقت دفاع می‌کنم ، از تاریخ ایران دفاع می‌کنم. در این چند سال تاریخ هم لگدمال شد و راهش گم گردید. من عادت نکرده‌ام سخنی را بر خلاف حقیقت بشنوم و بدفاع قادر باشم و خودداری نشان دهم.
من از رضاشاه جز زیان و گزند ندیدم. از این شاه جانشینش هم کمترین نیکی ندیده‌ام و اگر بگویم بدی هم دیده‌ام دور نرفته‌ام. این دلیل حقیقت‌پرستی منست که از کسانی که بدی دیده‌ام هواداری نشان می‌دهم و از گفتن حقایق بازنمی‌ایستم.
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی دو از چهار)
شاهتهماسب پسر شاه‌اسماعیل توجه به نقش شیر و خورشید داشته. ولی چنانکه گفتیم این پادشاه می‌پنداشته که شیر و خورشید صورت طالع پادشاهی است و چون طالع خود او برج حَمَل (بره) بوده (1) از اینرو در سکه‌های مسی که فلوس می‌نامیدند (2) خورشید را بر پشت بره نشانیده است. نگارنده دو سکه از این «بره و خورشید» را دارم که در پشت یکی نام شاهتهماسب آشکار نوشته شده. از اینجا می‌توان انگاشت که جهت بکار نبردن شاه‌اسماعیل شیر و خورشید را نیز این پندار بوده. زیرا طالع او برج عقرب بوده (3) و نمی‌خواسته خورشید را بر پشت کژدم بنشاند. راستی هم اگر می‌نشاند شکل بسیار نازیبایی درست می‌شد.
از خوشبختی خورشید این پندار دیر نپاییده و شاه‌عباس و دیگران پایبند آن نبوده‌اند. وگرنه خورشید را هر زمان بر پشت یکی از کژدم و خرچنگ و نهنگ و گاو و بره و بزغاله سوار ساخته بفرجام شاید درون دلوش جای می‌دادند! (4)
شاه‌عباس هرچه فلوس با نقش خورشید دارد در همگی خورشید با شیر است با آنکه طالع آن پادشاه برج سنبله بوده است و نتوان گفت که چون خورشید با سنبله درست نمی‌آمده بجای سنبله همسایه‌ی آسمانی او شیر را بکار کشیده‌اند زیرا سنبله که صورت زنی است خوشه‌ای بدست گرفته نقش خورشید با او هیچ گونه مانعی نداشته است و می‌توانستند خورشید را بر روی سینه‌ی او بنگارند. باید گفت تا زمان شاه‌عباس آن پندار از میان برخاسته و حقیقت داستان شیر و خورشید بدست آمده بود. یا اینکه شاه مزبور براهنمایی ستاره‌شناسان آن ارتباط علمی خورشید و شیر را که گفتیم در فن ستاره‌شناسی کهنه معروفست در اندیشه داشته که بر خلاف شیوه‌ی گذشتگان خود خورشید را با سنبله نقش ننموده است.
از شاه‌عباس نقشهای دیگر هم از شیر لخت و شیر با گوزن (5) و پیل و تاووس و مانند اینها بر فلوسها در دست هست. ولی شیر و خورشید فراوانتر از همه است و شاید از اینجا نسبت پیدایش شیر و خورشید را بشاه مزبور می‌دهند که او باعث شهرت و رواج آن گردیده است.
پس از شاه‌عباس هم تا آخر صفویانْ شیر و خورشید در سکه‌ها معمول و معروف بوده و فلوسهایی با نقش مزبور از هر کدام از جانشینان او در دست هست بلکه در برخی شعرهای آن زمان نیز یاد این فلوسها و شیرها شده. ملا نویدی شیرازی که در زمان شاه‌سلیمان صفوی در سپاهان می‌زیسته این دو بیت ازوست :
ای آنکه حدیث عقل را تفسیری بیهوده ز بی‌زری چرا دلگیری؟!
آوردن زر بدست آسان نبود خوابیده بروی هر فلوسی شیری!
شاعر دیگری ملا قدرتی نام که او نیز در همان زمان در سپاهان می‌زیسته در مثنوی‌ای که درباره‌ی شکستن فلوس سروده می‌گوید :
فلوس سپاهان چنان نارواست تو گویی به هر کیسه‌ی پول اژدهاست
نگیرد گدا پول از بس پر است تو گویی مگر شیرش آدمخور است
ز فلس آنچنان دهر درهم شده که ماهی بزیر زمین خم شده
زر از دست مردم نگردد سپید که از دور کف می‌زند هر که دید
چنان گشته خوار از خلایق درم که شخص غنی گفته صاحب‌کرم
چو شیر است نقش فلوس این زمان ز بیمش گریزند پیر و جوان. (6)
باید گفت مقصود از شیر در این شعرها شیر با خورشید است نه شیر لخت. چه دیدیم که شیر لخت در آن زمانها بر سکه‌ها کمتر نقش می‌شده بویژه در سپاهان که معمول نبوده است.
در اینجا چند تا از فلوسهای صفویان را برای نمونه گراور می‌نماییم :
[پیکره‌ی پایین همین پست]
شماره‌ی یک شکل بره و خورشید را دارد و بر پشت آن نام شاهتهماسب نگاشته شده که مقصود شاهتهماسب نخستین است. زیرا او بوده که به طالع حَمَل زاییده شده. شماره‌ی دو با شماره‌ی شش که شکل شیر لخت را دارد در مازندران زده شده و در برخی نام شاه‌عباس را دارد. شگفت است که در همه‌ی فلوسهای آن زمانِ مازندران شیر لخت است. شماره‌ی سه فلوس تبریز است و در پشت آن رقم «125» پیداست که گویا مقصود سال «1125» باشد و از اینرو در آخر پادشاهی شاه‌سلطان‌حسین زده شده. شماره‌ی چهارم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده ولی از شکل سکه پیداست که ازآنِ صفویان است. شماره‌ی ششم در قزوین زده شده. شماره‌ی هشتم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده است.
از این فلوسها پیداست که در آن زمانها شیر و خورشید شکل ثابتی نداشته و در هر شهری بشکل دیگری آن را می‌نگاشته‌اند. چنانکه شیر گاهی رویش از این سوی و گاهی از آن سوی ، و گاهی دُمش برانگیخته و گاهی فروآویخته است. خورشید را هم در برخی بزرگ و در برخی کوچک نگاشته‌اند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی دو از چهار)
شاهتهماسب پسر شاه‌اسماعیل توجه به نقش شیر و خورشید داشته. ولی چنانکه گفتیم این پادشاه می‌پنداشته که شیر و خورشید صورت طالع پادشاهی است و چون طالع خود او برج حَمَل (بره) بوده (1) از اینرو در سکه‌های مسی که فلوس می‌نامیدند (2) خورشید را بر پشت بره نشانیده است. نگارنده دو سکه از این «بره و خورشید» را دارم که در پشت یکی نام شاهتهماسب آشکار نوشته شده. از اینجا می‌توان انگاشت که جهت بکار نبردن شاه‌اسماعیل شیر و خورشید را نیز این پندار بوده. زیرا طالع او برج عقرب بوده (3) و نمی‌خواسته خورشید را بر پشت کژدم بنشاند. راستی هم اگر می‌نشاند شکل بسیار نازیبایی درست می‌شد.
از خوشبختی خورشید این پندار دیر نپاییده و شاه‌عباس و دیگران پایبند آن نبوده‌اند. وگرنه خورشید را هر زمان بر پشت یکی از کژدم و خرچنگ و نهنگ و گاو و بره و بزغاله سوار ساخته بفرجام شاید درون دلوش جای می‌دادند! (4)
شاه‌عباس هرچه فلوس با نقش خورشید دارد در همگی خورشید با شیر است با آنکه طالع آن پادشاه برج سنبله بوده است و نتوان گفت که چون خورشید با سنبله درست نمی‌آمده بجای سنبله همسایه‌ی آسمانی او شیر را بکار کشیده‌اند زیرا سنبله که صورت زنی است خوشه‌ای بدست گرفته نقش خورشید با او هیچ گونه مانعی نداشته است و می‌توانستند خورشید را بر روی سینه‌ی او بنگارند. باید گفت تا زمان شاه‌عباس آن پندار از میان برخاسته و حقیقت داستان شیر و خورشید بدست آمده بود. یا اینکه شاه مزبور براهنمایی ستاره‌شناسان آن ارتباط علمی خورشید و شیر را که گفتیم در فن ستاره‌شناسی کهنه معروفست در اندیشه داشته که بر خلاف شیوه‌ی گذشتگان خود خورشید را با سنبله نقش ننموده است.
از شاه‌عباس نقشهای دیگر هم از شیر لخت و شیر با گوزن (5) و پیل و تاووس و مانند اینها بر فلوسها در دست هست. ولی شیر و خورشید فراوانتر از همه است و شاید از اینجا نسبت پیدایش شیر و خورشید را بشاه مزبور می‌دهند که او باعث شهرت و رواج آن گردیده است.
پس از شاه‌عباس هم تا آخر صفویانْ شیر و خورشید در سکه‌ها معمول و معروف بوده و فلوسهایی با نقش مزبور از هر کدام از جانشینان او در دست هست بلکه در برخی شعرهای آن زمان نیز یاد این فلوسها و شیرها شده. ملا نویدی شیرازی که در زمان شاه‌سلیمان صفوی در سپاهان می‌زیسته این دو بیت ازوست :
ای آنکه حدیث عقل را تفسیری بیهوده ز بی‌زری چرا دلگیری؟!
آوردن زر بدست آسان نبود خوابیده بروی هر فلوسی شیری!
شاعر دیگری ملا قدرتی نام که او نیز در همان زمان در سپاهان می‌زیسته در مثنوی‌ای که درباره‌ی شکستن فلوس سروده می‌گوید :
فلوس سپاهان چنان نارواست تو گویی به هر کیسه‌ی پول اژدهاست
نگیرد گدا پول از بس پر است تو گویی مگر شیرش آدمخور است
ز فلس آنچنان دهر درهم شده که ماهی بزیر زمین خم شده
زر از دست مردم نگردد سپید که از دور کف می‌زند هر که دید
چنان گشته خوار از خلایق درم که شخص غنی گفته صاحب‌کرم
چو شیر است نقش فلوس این زمان ز بیمش گریزند پیر و جوان. (6)
باید گفت مقصود از شیر در این شعرها شیر با خورشید است نه شیر لخت. چه دیدیم که شیر لخت در آن زمانها بر سکه‌ها کمتر نقش می‌شده بویژه در سپاهان که معمول نبوده است.
در اینجا چند تا از فلوسهای صفویان را برای نمونه گراور می‌نماییم :
[پیکره‌ی پایین همین پست]
شماره‌ی یک شکل بره و خورشید را دارد و بر پشت آن نام شاهتهماسب نگاشته شده که مقصود شاهتهماسب نخستین است. زیرا او بوده که به طالع حَمَل زاییده شده. شماره‌ی دو با شماره‌ی شش که شکل شیر لخت را دارد در مازندران زده شده و در برخی نام شاه‌عباس را دارد. شگفت است که در همه‌ی فلوسهای آن زمانِ مازندران شیر لخت است. شماره‌ی سه فلوس تبریز است و در پشت آن رقم «125» پیداست که گویا مقصود سال «1125» باشد و از اینرو در آخر پادشاهی شاه‌سلطان‌حسین زده شده. شماره‌ی چهارم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده ولی از شکل سکه پیداست که ازآنِ صفویان است. شماره‌ی ششم در قزوین زده شده. شماره‌ی هشتم دانسته نیست کجا و در چه سالی زده شده است.
از این فلوسها پیداست که در آن زمانها شیر و خورشید شکل ثابتی نداشته و در هر شهری بشکل دیگری آن را می‌نگاشته‌اند. چنانکه شیر گاهی رویش از این سوی و گاهی از آن سوی ، و گاهی دُمش برانگیخته و گاهی فروآویخته است. خورشید را هم در برخی بزرگ و در برخی کوچک نگاشته‌اند.
👇
پانوشتها :
1ـ در جهان‌آرا تصریح نموده که طالع شاهتهماسب حَمَل است.
2ـ صفویان جز در سکه‌های مسی نقشی نمی‌نگاشتند. بر سکه‌ی نقره و طلا نامهای خدا و پیغمبر و امامان را با نام پادشاه زمان می‌نگاشتند.
3ـ در روضةالصفویه تصریح نموده.
4ـ شاید هم سکه‌هایی با نقش خرچنگ و خورشید یا نهنگ و خورشید زده بودند بدست ما نرسیده. نگارنده برخی پولهای مسی دارم که ساییده شده و نقش آنها درست دیده نمی‌شود ولی به خرچنگ و نهنگ و خورشید شباهت بسیار دارد.
5ـ شیر چنگالهای خود را بر کمر گوزن فروبرده بدریدن آن پرداخته و گویا این نقش را از روی شیر و گاو کوشک استخر برداشته باشند.
6ـ این شعرها و شعرهای ملا نویدی در تذکره‌ی محمدطاهر نصرآبادی که او نیز در همان زمانها می‌زیسته و یگانه‌نسخه‌ی کتابش پیش آقای ملک‌الشعرا بهار است آورده شده.
🌸
1ـ در جهان‌آرا تصریح نموده که طالع شاهتهماسب حَمَل است.
2ـ صفویان جز در سکه‌های مسی نقشی نمی‌نگاشتند. بر سکه‌ی نقره و طلا نامهای خدا و پیغمبر و امامان را با نام پادشاه زمان می‌نگاشتند.
3ـ در روضةالصفویه تصریح نموده.
4ـ شاید هم سکه‌هایی با نقش خرچنگ و خورشید یا نهنگ و خورشید زده بودند بدست ما نرسیده. نگارنده برخی پولهای مسی دارم که ساییده شده و نقش آنها درست دیده نمی‌شود ولی به خرچنگ و نهنگ و خورشید شباهت بسیار دارد.
5ـ شیر چنگالهای خود را بر کمر گوزن فروبرده بدریدن آن پرداخته و گویا این نقش را از روی شیر و گاو کوشک استخر برداشته باشند.
6ـ این شعرها و شعرهای ملا نویدی در تذکره‌ی محمدطاهر نصرآبادی که او نیز در همان زمانها می‌زیسته و یگانه‌نسخه‌ی کتابش پیش آقای ملک‌الشعرا بهار است آورده شده.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ حزب توده : (هفت از هفت)
رشته را از دست ندهیم. چنانکه گفتم این دو اشتباه در ایران ریشه دوانیده : یکی اینکه ایرانیان قادر نیستند خودشان خود را راه برند. دیگری آنکه همه‌ی کارهای ایران را انگلیسها می‌کنند. اینها باعث شده که در این کشور تمایل بدولت شوروی بیشتر گردیده.
ولی باز باید گفت : اینها اشتباه است. جهت ندارد ایرانیان خودشان خود را راه نتوانند برد. اینها چه چیزشان از دیگران کمتر است؟!.. اگر گرفتاریهایی هست باید بچاره‌ی آنها کوشید. درباره‌ی دخالت انگلیسها نیز مبالغه می‌شود. قضیه بیش از آن نیست که بیشتری از وزرای ایران از سستنهادی پیروی از نظر آنها می‌کنند. بر فرض که انگلیسها چیزهایی درباره‌ی ما می‌خواهند ، ما هنگامی که گردن نگزاریم و زیر بار تحمیل نرویم قضیه پایان پذیرفته.
اینها ایرادهاییست که بحزب توده از نظر تشکیل و مرام وارد است. اما از نظر عمل ، بدیهیست که اقدام و رفتار تابع اندیشه و مرام است.
ما دیدیم از هنگامی که آقا سید ضیاء از فلسطین آمد این دو دسته باهم کشاکش آغازیدند. دو سال و نیم چند روزنامه از آن سو و چند روزنامه از این سو باهم نبرد کردند. هزارها تُن کاغذ سیاه کردند ، سخنان زشت بهم نوشتند ، توهینهای بسیار کردند ، سرانجام نتیجه اینست که کشور را میدان جنگ و خونریزی ساخته‌اند.
آدم وقتی که فکر می‌کند آیا کشاکش بر سر چه بوده نمی‌تواند بخود پاسخ درستی بدهد. وقتی که بجستجو می‌پردازد می‌بیند تنها دو موضوع در روزنامه‌های توده انعکاس یافته :
یکی آنکه آقا سید ضیاء مرتجع است. می‌گویم : بسیار خوب ، ولی شما که با ارتجاع مبارزه ندارید. آنگاه درباره‌ی ارتجاع اینهمه هایهوی چیست؟!.. می‌توانستید شما هم یک دفترچه در برابر «شعائر ملی» آقا سید ضیاء بنویسید و انتشار دهید و اثر آن را از میان برید.
دیگری آنکه آقا سید ضیاء هوادار سیاست یکطرفه است. می‌گویم : بسیار خوب. ولی چنانکه هواداری از سیاست یکطرفه غلط است ، هواداری از سیاست دوطرفه نیز غلط است. ایرانیان باید در اندیشه‌ی خود باشند. مال متوفی نیست که بر سر تقسیم آن کشاکش باشد.
ظاهر قضیه اینست که کشاکش بر سر منافع انگلیس و روس است. آقا سید ضیاء کارکن انگلیس می‌باشد و حزب توده کارکن روس ، عقیده‌ی اکثر مردم نیز بر اینست. اکثر مردم این کشاکش را جز بر سر منافع دیگران نمی‌دانند.
ولی چون می‌اندیشم و درمیان حزب توده آن جوانان بافهم و حساس را بجلو چشم می‌آورم ، می‌بینم این راست نیست. ناچار می‌شوم بگویم اشتباه درمیانست. جوانان ایرانی نمی‌توانند کشور را با این حال بدبختی ببینند و چاره را هم در تمایل بدولت شوروی می‌پندارند ، و این تمایلست که آنها را تا باینجا می‌رساند.
به هر حال در این گرفتاری که برای ایران پیش آمده چه حزب توده و چه آقا سید ضیاء و همدستان او مسئولیت عمده را دارند.
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٢ـ حزب توده : (هفت از هفت)
رشته را از دست ندهیم. چنانکه گفتم این دو اشتباه در ایران ریشه دوانیده : یکی اینکه ایرانیان قادر نیستند خودشان خود را راه برند. دیگری آنکه همه‌ی کارهای ایران را انگلیسها می‌کنند. اینها باعث شده که در این کشور تمایل بدولت شوروی بیشتر گردیده.
ولی باز باید گفت : اینها اشتباه است. جهت ندارد ایرانیان خودشان خود را راه نتوانند برد. اینها چه چیزشان از دیگران کمتر است؟!.. اگر گرفتاریهایی هست باید بچاره‌ی آنها کوشید. درباره‌ی دخالت انگلیسها نیز مبالغه می‌شود. قضیه بیش از آن نیست که بیشتری از وزرای ایران از سستنهادی پیروی از نظر آنها می‌کنند. بر فرض که انگلیسها چیزهایی درباره‌ی ما می‌خواهند ، ما هنگامی که گردن نگزاریم و زیر بار تحمیل نرویم قضیه پایان پذیرفته.
اینها ایرادهاییست که بحزب توده از نظر تشکیل و مرام وارد است. اما از نظر عمل ، بدیهیست که اقدام و رفتار تابع اندیشه و مرام است.
ما دیدیم از هنگامی که آقا سید ضیاء از فلسطین آمد این دو دسته باهم کشاکش آغازیدند. دو سال و نیم چند روزنامه از آن سو و چند روزنامه از این سو باهم نبرد کردند. هزارها تُن کاغذ سیاه کردند ، سخنان زشت بهم نوشتند ، توهینهای بسیار کردند ، سرانجام نتیجه اینست که کشور را میدان جنگ و خونریزی ساخته‌اند.
آدم وقتی که فکر می‌کند آیا کشاکش بر سر چه بوده نمی‌تواند بخود پاسخ درستی بدهد. وقتی که بجستجو می‌پردازد می‌بیند تنها دو موضوع در روزنامه‌های توده انعکاس یافته :
یکی آنکه آقا سید ضیاء مرتجع است. می‌گویم : بسیار خوب ، ولی شما که با ارتجاع مبارزه ندارید. آنگاه درباره‌ی ارتجاع اینهمه هایهوی چیست؟!.. می‌توانستید شما هم یک دفترچه در برابر «شعائر ملی» آقا سید ضیاء بنویسید و انتشار دهید و اثر آن را از میان برید.
دیگری آنکه آقا سید ضیاء هوادار سیاست یکطرفه است. می‌گویم : بسیار خوب. ولی چنانکه هواداری از سیاست یکطرفه غلط است ، هواداری از سیاست دوطرفه نیز غلط است. ایرانیان باید در اندیشه‌ی خود باشند. مال متوفی نیست که بر سر تقسیم آن کشاکش باشد.
ظاهر قضیه اینست که کشاکش بر سر منافع انگلیس و روس است. آقا سید ضیاء کارکن انگلیس می‌باشد و حزب توده کارکن روس ، عقیده‌ی اکثر مردم نیز بر اینست. اکثر مردم این کشاکش را جز بر سر منافع دیگران نمی‌دانند.
ولی چون می‌اندیشم و درمیان حزب توده آن جوانان بافهم و حساس را بجلو چشم می‌آورم ، می‌بینم این راست نیست. ناچار می‌شوم بگویم اشتباه درمیانست. جوانان ایرانی نمی‌توانند کشور را با این حال بدبختی ببینند و چاره را هم در تمایل بدولت شوروی می‌پندارند ، و این تمایلست که آنها را تا باینجا می‌رساند.
به هر حال در این گرفتاری که برای ایران پیش آمده چه حزب توده و چه آقا سید ضیاء و همدستان او مسئولیت عمده را دارند.
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی سه از چهار)
از زمان صفویان دلیلی هم درباره‌ی درفشها در دست هست. بدین تفصیل که محمدرضابیک نامی که در زمان شاه‌سلطان‌حسین حاکم ایروان بوده در سال 1715 میلادی بفرستادگی از آن پادشاه بدربار لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه رفته و مدتی در آنجا با شکوه بسیار می‌زیسته است. در بیست و چند سال پیش یکی از مؤلفان فرانسه بنام موریس هربرت (1) کتابی درباره‌ی این سفر محمدرضابیک و همراهانش و داستان ایشان در پاریس بعنوان «فرستاده‌ی ایران بدربار لوئی چهاردهم» (2) تألیف و آن را در سال 1907 میلادی بچاپ رسانیده است. در این کتاب تصویرهایی نیز از محمدرضابیک و همراهانش در هنگام گذار از کوچه‌های پاریس یا در دیگر حالها چاپ شده که بگفته‌ی مؤلف از روی تصویرهایی برداشته شده که در همان زمان سفر محمدرضابیک درست کرده بودند. و در برخی از این تصویرها درفش ایران بر فراز سر محمدرضابیک پرچم گشاده و بر روی پرده‌ی آن شکل شیری است با خورشیدی در فراز آن. لیکن در اینجا نیز همچون شیر و خورشیدهای زمان کیخسرو خورشید از پشت شیر جدا شده و دایره‌ی درست[=کامل] است. از اینجا پیداست که در زمان صفویانْ شیر و خورشید را چنانکه بر فلوسها بر درفشها نیز می‌نگاشته‌اند و بر درفشها خورشید را دایره‌ی درست و جدا از پشت شیر نقش می‌نموده‌اند.
پس از دوره‌ی صفویان بار دیگر رشته‌ی آگاهی ما درباره‌ی شیر و خورشید گسیخته می‌شود و از نادرشاه و پسرانش و از کریمخان و جانشینانش ، فلوسی یا سکه‌ی دیگری با نقش شیر و خورشید ، که به یقین از ایشان باشد در دست نداریم. ولی این پیداست که زمان اینان تفاوتی با زمان صفویان نداشته و اینان نیز بر فلوسها و درفشها شیر و خورشید را نگاشته و گاهی هم نقشهای دیگر بکار می‌برده‌اند.
اما قاجاریان چون در دوره‌ی ایشان است که در شکل شیر و خورشید تغییرها رخ داده و سرانجامِ کار نشان رسمی ایران می‌شود اینست که باید از این دوره به تفصیل سخن راند :
از زمان آقامحمدخان نیز آگاهی درباره‌ی شیر و خورشید در دست نیست. ولی از زمان فتحعلی‌شاه و جانشین او محمدشاه ، گذشته از فلوسهایی که در دست هست خوشبختانه نوشته‌ی یکی از مؤلفان اروپا نیز در دست هست که کمک بسیار بکار ما دارد. این نوشته عبارت از شرحی است که مسیو دوبو (3) مؤلف معروف فرانسوی در کتاب خود (لاپرس) (4) که در زمان محمدشاه تألیف نمود می‌نگارد.
مؤلف مزبور می‌گوید : یکی از شیوه‌های پادشاه ایران است که درفشهای بسیار بکار می‌برد و بر این درفشها دو نقش نگاشته می‌شود : یکی نقش تیغ دوسر علی (ذوالفقار) و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او درمی‌آید. این دو نقش را در کوشک پادشاهی نیز نگاشته‌اند. همچنین بر نشانهایی که شاه ایران بسپاهیان و سرکردگان و نمایندگان اروپایی بنام نواختن ایشان می‌دهد نیز این دو نقش هست. (5)
مؤلف دیگری از فرانسویان مسیو لانگله (6) که پیش از دوبو در زمان فتحعلی‌شاه کتاب کوچکی درباره‌ی ایران (7) نگاشته او نیز از شیر و خورشید یاد نموده و شگفت است که نام «مهر و شیر» باو می‌دهد و دانسته نیست که این عبارت را از کجا برداشته است. لانگله پنداشته که شیر و خورشید از بازمانده‌های ایران باستان و یادگار آتش و آفتاب‌پرستی ایرانیان دیرین است. می‌گوید : بهمچشمی سلطان‌سلیم سوم عثمانی که نشان «هلال» را اختراع نموده و پادشاهان عثمانی آن را به اروپاییان و دیگران از ترسایان می‌بخشند فتحعلی‌شاه هم نشان «مهر و شیر» را درست نموده است. (8)
از این نوشته‌ها پیداست که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه بر درفشها دو نقش می‌نگاشته‌اند : یکی شیر و خورشید که شیر خوابیده بوده ، دیگری تیغ دوسر یا ذوالفقار. و این دو نقش را بر دیوارهای کوشک پادشاهی نیز می‌نگاشته‌اند. همچنین دو نشان از این دو نقش درست کرده بودند چنانکه هم‌اکنون این دو نشان معمول است و در وزارتخانه‌ها بویژه در وزارت جنگ بکسانی که درخور نواختن باشند بخشیده می‌شود.
ولی فلوسهایی از فتحعلی‌شاه در دست هست که گذشته از شیر و خورشید نقشهای دیگر نیز از خورشید تنها و مرغ و مانند اینها بکار رفته و در شیر و خورشید در برخی شیر ایستاده است نه خوابیده.
از همان زمانها یک رشته فلوسهایی نیز در دست هست که شیرْ تنها و خوابیده است و اگرچه تاریخ درستی در هیچ کدام پیدا نیست ولی از شکل سکه‌ها یقین است که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه یا در آغازهای پادشاهی ناصرالدین‌شاه زده شده است. اما تاکنون نگارنده در هیچ فلوسی یا سکه‌ی نقره‌ای نقش ذوالفقار را ندیده‌ام. گویا این نقش را در سکه‌ها هرگز بکار نبرده باشند.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی سه از چهار)
از زمان صفویان دلیلی هم درباره‌ی درفشها در دست هست. بدین تفصیل که محمدرضابیک نامی که در زمان شاه‌سلطان‌حسین حاکم ایروان بوده در سال 1715 میلادی بفرستادگی از آن پادشاه بدربار لوئی چهاردهم پادشاه فرانسه رفته و مدتی در آنجا با شکوه بسیار می‌زیسته است. در بیست و چند سال پیش یکی از مؤلفان فرانسه بنام موریس هربرت (1) کتابی درباره‌ی این سفر محمدرضابیک و همراهانش و داستان ایشان در پاریس بعنوان «فرستاده‌ی ایران بدربار لوئی چهاردهم» (2) تألیف و آن را در سال 1907 میلادی بچاپ رسانیده است. در این کتاب تصویرهایی نیز از محمدرضابیک و همراهانش در هنگام گذار از کوچه‌های پاریس یا در دیگر حالها چاپ شده که بگفته‌ی مؤلف از روی تصویرهایی برداشته شده که در همان زمان سفر محمدرضابیک درست کرده بودند. و در برخی از این تصویرها درفش ایران بر فراز سر محمدرضابیک پرچم گشاده و بر روی پرده‌ی آن شکل شیری است با خورشیدی در فراز آن. لیکن در اینجا نیز همچون شیر و خورشیدهای زمان کیخسرو خورشید از پشت شیر جدا شده و دایره‌ی درست[=کامل] است. از اینجا پیداست که در زمان صفویانْ شیر و خورشید را چنانکه بر فلوسها بر درفشها نیز می‌نگاشته‌اند و بر درفشها خورشید را دایره‌ی درست و جدا از پشت شیر نقش می‌نموده‌اند.
پس از دوره‌ی صفویان بار دیگر رشته‌ی آگاهی ما درباره‌ی شیر و خورشید گسیخته می‌شود و از نادرشاه و پسرانش و از کریمخان و جانشینانش ، فلوسی یا سکه‌ی دیگری با نقش شیر و خورشید ، که به یقین از ایشان باشد در دست نداریم. ولی این پیداست که زمان اینان تفاوتی با زمان صفویان نداشته و اینان نیز بر فلوسها و درفشها شیر و خورشید را نگاشته و گاهی هم نقشهای دیگر بکار می‌برده‌اند.
اما قاجاریان چون در دوره‌ی ایشان است که در شکل شیر و خورشید تغییرها رخ داده و سرانجامِ کار نشان رسمی ایران می‌شود اینست که باید از این دوره به تفصیل سخن راند :
از زمان آقامحمدخان نیز آگاهی درباره‌ی شیر و خورشید در دست نیست. ولی از زمان فتحعلی‌شاه و جانشین او محمدشاه ، گذشته از فلوسهایی که در دست هست خوشبختانه نوشته‌ی یکی از مؤلفان اروپا نیز در دست هست که کمک بسیار بکار ما دارد. این نوشته عبارت از شرحی است که مسیو دوبو (3) مؤلف معروف فرانسوی در کتاب خود (لاپرس) (4) که در زمان محمدشاه تألیف نمود می‌نگارد.
مؤلف مزبور می‌گوید : یکی از شیوه‌های پادشاه ایران است که درفشهای بسیار بکار می‌برد و بر این درفشها دو نقش نگاشته می‌شود : یکی نقش تیغ دوسر علی (ذوالفقار) و دیگری صورت شیر خوابیده‌ای که خورشید از پشت او درمی‌آید. این دو نقش را در کوشک پادشاهی نیز نگاشته‌اند. همچنین بر نشانهایی که شاه ایران بسپاهیان و سرکردگان و نمایندگان اروپایی بنام نواختن ایشان می‌دهد نیز این دو نقش هست. (5)
مؤلف دیگری از فرانسویان مسیو لانگله (6) که پیش از دوبو در زمان فتحعلی‌شاه کتاب کوچکی درباره‌ی ایران (7) نگاشته او نیز از شیر و خورشید یاد نموده و شگفت است که نام «مهر و شیر» باو می‌دهد و دانسته نیست که این عبارت را از کجا برداشته است. لانگله پنداشته که شیر و خورشید از بازمانده‌های ایران باستان و یادگار آتش و آفتاب‌پرستی ایرانیان دیرین است. می‌گوید : بهمچشمی سلطان‌سلیم سوم عثمانی که نشان «هلال» را اختراع نموده و پادشاهان عثمانی آن را به اروپاییان و دیگران از ترسایان می‌بخشند فتحعلی‌شاه هم نشان «مهر و شیر» را درست نموده است. (8)
از این نوشته‌ها پیداست که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه بر درفشها دو نقش می‌نگاشته‌اند : یکی شیر و خورشید که شیر خوابیده بوده ، دیگری تیغ دوسر یا ذوالفقار. و این دو نقش را بر دیوارهای کوشک پادشاهی نیز می‌نگاشته‌اند. همچنین دو نشان از این دو نقش درست کرده بودند چنانکه هم‌اکنون این دو نشان معمول است و در وزارتخانه‌ها بویژه در وزارت جنگ بکسانی که درخور نواختن باشند بخشیده می‌شود.
ولی فلوسهایی از فتحعلی‌شاه در دست هست که گذشته از شیر و خورشید نقشهای دیگر نیز از خورشید تنها و مرغ و مانند اینها بکار رفته و در شیر و خورشید در برخی شیر ایستاده است نه خوابیده.
از همان زمانها یک رشته فلوسهایی نیز در دست هست که شیرْ تنها و خوابیده است و اگرچه تاریخ درستی در هیچ کدام پیدا نیست ولی از شکل سکه‌ها یقین است که در زمان فتحعلی‌شاه و محمدشاه یا در آغازهای پادشاهی ناصرالدین‌شاه زده شده است. اما تاکنون نگارنده در هیچ فلوسی یا سکه‌ی نقره‌ای نقش ذوالفقار را ندیده‌ام. گویا این نقش را در سکه‌ها هرگز بکار نبرده باشند.
👇
پانوشتها :
1ـ Maurise Herbertte
2ـ Un Ambassade Persan Sou Louis xiv
3ـ M. Louis Dubeux
4ـ La Perse
5ـ صفحه‌ی 462.
6ـ M. Langles
7ـ AperCu General De La Perse این کتاب در سال 1817 میلادی در پاریس چاپ و بزبان ارمنی نیز ترجمه یافته است.
8ـ صفحه‌ی 192.
🌸
1ـ Maurise Herbertte
2ـ Un Ambassade Persan Sou Louis xiv
3ـ M. Louis Dubeux
4ـ La Perse
5ـ صفحه‌ی 462.
6ـ M. Langles
7ـ AperCu General De La Perse این کتاب در سال 1817 میلادی در پاریس چاپ و بزبان ارمنی نیز ترجمه یافته است.
8ـ صفحه‌ی 192.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ اقلیت و اکثریت مجلس : (یک از سه)
اکنون بیاییم بر سر اقلیت و اکثریت مجلس. من نمی‌خواهم تاریخچه‌ی این مجلس را بنویسم و از همه‌ی بدیها یا نیکیهای آن سخن رانم. بلکه می‌خواهم تنها از دخالت آن در این قضیه سخن رانده اندازه‌ی مسئولیت آن را نیز معین گردانم :
باید گفت اولاً مجلس چهاردهم از روز نخست میدان کشاکش گردید ، میدان غرضرانی شد ، وکلا به یکدیگر توهینهای زشت کردند ، آبروی همدیگر را بردند ، مجلس را که بی‌اعتبار بود بی‌اعتبارتر گردانیدند.
مجلس دزدخانه نامیده شد و چون تحقیقات بعمل آمد دانسته شد از بعضی از نمایندگان کارهایی سر زده که زشتتر از دزدی بوده ، زشتتر از راهزنی بوده.
ثانیاً از مجلس کارهایی سر زد که جز غرض‌ورزی معنایی نداشت. برای مثل می‌گویم : اعتبارنامه‌ی پیشه‌وری را چرا نپذیرفتند؟!.. علتش چه بود؟!.. آیا اکثریت حق دارد بدلخواهْ یکی را بپذیرد و یکی را نپذیرد؟!.. اگر می‌گویند : پیشه‌وری هوادار شوروی بود ، هوادار شوروی دیگران هم بودند ، پس چرا تنها این را بکنار زدند؟!.. اگر می‌گویند :
انتخابش طبیعی نبود ، اولاً من آنچه شنیده‌ام انتخاب پیشه‌وری از تبریز طبیعی بوده است. ثانیاً کسانی که انتخابشان طبیعی نبود در مجلس بسیار بودند. فلان مرد که یک‌عمر در تهران زیسته در اینجا هرچه تلاش کرد بجایی نرسید ، و از فلان گوشه‌ی آذربایجان ، از شهری که ده نفر او را نمی‌شناختند ، وکیل درآمد. پس چرا او را رد نکرده‌اند؟!.. آیا اینها جز دیکتاتوری معنایی دارد؟!..
تصور نشود من می‌خواهم از پیشه‌وری طرفداری کنم ، یا چون اکنون در آذربایجان یکی از سران دمکراتست می‌خواهم بدلجویی پردازم. من آقای جعفر پیشه‌وری را تاکنون ندیده‌ام و کمترین آشنایی ندارم و ازو هم دلجویی نمی‌خواهم. من طرفداری از حقیقت می‌نمایم. این نمونه‌ای از کارهای بد مجلس بود.
ثالثاً در قضیه‌ی صدرالاشراف مجلس یکباره میدان نبرد گردیده تنها آن ماند که نمایندگان قمه و غداره بندند و در سالون مجلس شکم یکدیگر را پاره کنند.
ما ندانستیم اکثریت چه محسناتی در صدرالاشراف دیده بود که در چنان هنگامی او را برگزید؟!.. چه مزایایی در او سراغ داشت که در دیگران نبود؟!..
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ اقلیت و اکثریت مجلس : (یک از سه)
اکنون بیاییم بر سر اقلیت و اکثریت مجلس. من نمی‌خواهم تاریخچه‌ی این مجلس را بنویسم و از همه‌ی بدیها یا نیکیهای آن سخن رانم. بلکه می‌خواهم تنها از دخالت آن در این قضیه سخن رانده اندازه‌ی مسئولیت آن را نیز معین گردانم :
باید گفت اولاً مجلس چهاردهم از روز نخست میدان کشاکش گردید ، میدان غرضرانی شد ، وکلا به یکدیگر توهینهای زشت کردند ، آبروی همدیگر را بردند ، مجلس را که بی‌اعتبار بود بی‌اعتبارتر گردانیدند.
مجلس دزدخانه نامیده شد و چون تحقیقات بعمل آمد دانسته شد از بعضی از نمایندگان کارهایی سر زده که زشتتر از دزدی بوده ، زشتتر از راهزنی بوده.
ثانیاً از مجلس کارهایی سر زد که جز غرض‌ورزی معنایی نداشت. برای مثل می‌گویم : اعتبارنامه‌ی پیشه‌وری را چرا نپذیرفتند؟!.. علتش چه بود؟!.. آیا اکثریت حق دارد بدلخواهْ یکی را بپذیرد و یکی را نپذیرد؟!.. اگر می‌گویند : پیشه‌وری هوادار شوروی بود ، هوادار شوروی دیگران هم بودند ، پس چرا تنها این را بکنار زدند؟!.. اگر می‌گویند :
انتخابش طبیعی نبود ، اولاً من آنچه شنیده‌ام انتخاب پیشه‌وری از تبریز طبیعی بوده است. ثانیاً کسانی که انتخابشان طبیعی نبود در مجلس بسیار بودند. فلان مرد که یک‌عمر در تهران زیسته در اینجا هرچه تلاش کرد بجایی نرسید ، و از فلان گوشه‌ی آذربایجان ، از شهری که ده نفر او را نمی‌شناختند ، وکیل درآمد. پس چرا او را رد نکرده‌اند؟!.. آیا اینها جز دیکتاتوری معنایی دارد؟!..
تصور نشود من می‌خواهم از پیشه‌وری طرفداری کنم ، یا چون اکنون در آذربایجان یکی از سران دمکراتست می‌خواهم بدلجویی پردازم. من آقای جعفر پیشه‌وری را تاکنون ندیده‌ام و کمترین آشنایی ندارم و ازو هم دلجویی نمی‌خواهم. من طرفداری از حقیقت می‌نمایم. این نمونه‌ای از کارهای بد مجلس بود.
ثالثاً در قضیه‌ی صدرالاشراف مجلس یکباره میدان نبرد گردیده تنها آن ماند که نمایندگان قمه و غداره بندند و در سالون مجلس شکم یکدیگر را پاره کنند.
ما ندانستیم اکثریت چه محسناتی در صدرالاشراف دیده بود که در چنان هنگامی او را برگزید؟!.. چه مزایایی در او سراغ داشت که در دیگران نبود؟!..
🌸
📖 تاریخچه‌ی شیر و خورشید
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی چهار از چهار)
اکنون می‌رسیم بدوره‌ای که شیر و خورشید نشان رسمی ایران می‌گردد. تفصیل این سخن آنکه از ناصرالدین‌شاه یک رشته فلوسهایی با نقش شیر و خورشید در دست هست که شیر خوابیده ولی از هر حیث مانند شیر نشانهای امروزی است. تاریخ این فلوسها 1272 و این سالهاست. ولی در یک رشته فلوسهای دیگر که نیز در دست است و چند سال پس از آن فلوسها در 1284 و آن نزدیکیها زده شده ناگهان شیر بپا خاسته و برای نخستین بار شمشیر بدست گرفته است.
از اینجا پیداست که شمشیر بدست گرفتن شیر از سال 1280 و آن نزدیکیهاست و ما گمان می‌کنیم که نشان رسمی ایران شدن شیر [و] خورشید هم از همان زمان آغاز کرده.
بدین تفصیل که در زمانهای پیشین در ایران و دیگر دولتهای مشرق این رسم که هر کدام نشان خاصی برای خود داشته باشد نبوده. چنانکه دیدیم در زمان صفویان و دیگران شکلهای گوناگون بکار می‌رفته. در زمان فتحعلی‌شاه که دیگر شکلها را از میان برده بودند باز در درفشها گذشته از شیر و خورشید نقش ذوالفقار را هم بکار می‌برده‌اند و بر سکه‌ها مرغ و آفتاب را هم می‌نگاشته‌اند. به هر حال این یقین است که در قرنهای باستان نشان دولتی باین معنی که امروز هست نبوده. لیکن در زمان ناصرالدین‌شاه که ایران با دولتهای اروپا رابطه‌ی بسیار یافته ناچار شده که همچون آن دولتها این نیز نشان خاصی داشته باشد و برای این کار گویا دو شکل ذوالفقار و شیر و خورشید پیشین را یکی کرده و آن شمشیر را که به تنهایی نشانی بوده بدست شیر داده‌اند. چیزی که هست بپاس شکوه امام تیغ دوسر بدست شیر نداده‌اند. از همین زمان است که شیر و خورشید شکل ثابتی پیدا کرده که در همه جا به یک شکل نگارده شده و می‌شود. بدینسان که در همه جا روی شیر بسوی دست چپ و دُمش برانگیخته و گردنش یالدار است و پیوسته ایستاده رویش برگشته بسوی بیرون است. (1) مگر در نشانهای وزارت خارجه که هنوز بشکل زمان فتحعلی‌شاه شیر خوابیده است. و گویا این تفاوت برای پاره‌ای جهتهای سیاسی و بپاس ارتباطی است که میان آن وزارتخانه و دولتهای بیگانه هست.
در اینجا هم یک رشته از فلوسهای قاجاریان را گراور می‌نماییم :
[پیکره در پایین همین پست]
شماره‌ی یک از سکه‌های فتحعلی‌شاه است زیرا تاریخ 1222 وارونه‌وار در زیر آن پیداست. شماره‌ی دو از آن سکه‌هایی است که گفتیم گویا از زمان فتحعلی‌شاه بازمانده باشد. شماره‌ی سه از آن رشته فلوسهای ناصرالدین‌شاه است که گفتیم در سال 1272 و آن نزدیکیها زده شده‌اند. از شماره‌ی چهار که در تبریز زده شده نگارنده دو دانه بیشتر در تصرف ندارم و با آنکه از شمشیر شیر هویداست که پس از سال 1280 که تاریخ رسمی شدن شیر [و] خورشید است زده شده با شکل ثابت نقش مزبور یکسان نیست. ولی این فلوسها بسیار کم است. شماره‌ی پنجم از آن رشته فلوسهاست که گفتیم پس از سال 1280 زده شده و نخستین سکه‌ها با شکل رسمی شیر و خورشید می‌باشند. در اینجا دم شیر فروآویخته ولی سپس آن را برانگیخته نگاشته‌اند که اکنون هم بدین شکل می‌نگارند.
در اینجا [گفتگوی] ما از تاریخچه‌ی شیر و خورشید بپایان می‌رسد. ما آنچه می‌دانستیم تا اینجا نگاشتیم ولی بیگفتگوست که از نوشته‌های کهنه‌ی وزارتخانه‌ها و فرمانهای کهنه که در پاره‌ای از خاندانها هست می‌توان آگاهیهای دیگر بدست آورد. بویژه درباره‌ی گزارشهای آخری شیر و خورشید که از آرشیو وزارتخانه‌ها بویژه وزارت خارجه می‌توان استفاده‌ی فراوان جست. افسوس که ما دسترسی باین آرشیوها نداشته‌ایم و امیدواریم که دیگران آنچه از این راه آگاهی دارند آنان نیز نوشته و چاپ نمایند که موضوع هرچه بیشتر روشن و آشکار شود.
در پایان سخن این نکته را می‌افزاییم که با آنکه شاعران و نویسندگان ایران پیوسته پی مضمون می‌گردند و از هرچه دیدنی و پنداشتنی است استفاده می‌جویند گِرد شیر و خورشید کمتر گردیده‌اند با آنکه دیدیم از قرنهاست که شیر و خورشید در ایران معروف و مشهور گشته است و بایستی جایی در ادبیات پارسی داشته باشد.
گو که این شاعران داستان شگفت و شیرین شیر و خورشید را که ما در این تاریخچه نگاشتیم نمی‌دانسته‌اند نه خود شکل مزبور همگونه شگفتی دارد؟! بلکه ما دیدیم که پیش از پیدایش این شکل قطران از ارتباط پنداری شیر و آفتاب استفاده جسته و مضمون زیبایی درآورده است. پس از پیدایش شیر و خورشید که این ارتباط استوارتر گردیده بایستی بیشتر بکار شاعران آید!
تا آنجا که ما می‌دانیم تنها شاعری که یاد شیر و خورشید در شعر کرده انوشه‌روان ملک‌الشعرا صبوری است که این دوبیتی ازوست :
گر شیر نشان دولت جاوید است خورشید به پشت اوست هر کس دید است
آن ترک‌پسر که این نشان هِشته بسر شیری باشد که روی او خورشید است.
👇
🖌 احمد کسروی
🔸 گفتار سومین : شیر و خورشید چگونه شهرت یافته و از کی نشان رسمی ایران شده؟ (تکه‌ی چهار از چهار)
اکنون می‌رسیم بدوره‌ای که شیر و خورشید نشان رسمی ایران می‌گردد. تفصیل این سخن آنکه از ناصرالدین‌شاه یک رشته فلوسهایی با نقش شیر و خورشید در دست هست که شیر خوابیده ولی از هر حیث مانند شیر نشانهای امروزی است. تاریخ این فلوسها 1272 و این سالهاست. ولی در یک رشته فلوسهای دیگر که نیز در دست است و چند سال پس از آن فلوسها در 1284 و آن نزدیکیها زده شده ناگهان شیر بپا خاسته و برای نخستین بار شمشیر بدست گرفته است.
از اینجا پیداست که شمشیر بدست گرفتن شیر از سال 1280 و آن نزدیکیهاست و ما گمان می‌کنیم که نشان رسمی ایران شدن شیر [و] خورشید هم از همان زمان آغاز کرده.
بدین تفصیل که در زمانهای پیشین در ایران و دیگر دولتهای مشرق این رسم که هر کدام نشان خاصی برای خود داشته باشد نبوده. چنانکه دیدیم در زمان صفویان و دیگران شکلهای گوناگون بکار می‌رفته. در زمان فتحعلی‌شاه که دیگر شکلها را از میان برده بودند باز در درفشها گذشته از شیر و خورشید نقش ذوالفقار را هم بکار می‌برده‌اند و بر سکه‌ها مرغ و آفتاب را هم می‌نگاشته‌اند. به هر حال این یقین است که در قرنهای باستان نشان دولتی باین معنی که امروز هست نبوده. لیکن در زمان ناصرالدین‌شاه که ایران با دولتهای اروپا رابطه‌ی بسیار یافته ناچار شده که همچون آن دولتها این نیز نشان خاصی داشته باشد و برای این کار گویا دو شکل ذوالفقار و شیر و خورشید پیشین را یکی کرده و آن شمشیر را که به تنهایی نشانی بوده بدست شیر داده‌اند. چیزی که هست بپاس شکوه امام تیغ دوسر بدست شیر نداده‌اند. از همین زمان است که شیر و خورشید شکل ثابتی پیدا کرده که در همه جا به یک شکل نگارده شده و می‌شود. بدینسان که در همه جا روی شیر بسوی دست چپ و دُمش برانگیخته و گردنش یالدار است و پیوسته ایستاده رویش برگشته بسوی بیرون است. (1) مگر در نشانهای وزارت خارجه که هنوز بشکل زمان فتحعلی‌شاه شیر خوابیده است. و گویا این تفاوت برای پاره‌ای جهتهای سیاسی و بپاس ارتباطی است که میان آن وزارتخانه و دولتهای بیگانه هست.
در اینجا هم یک رشته از فلوسهای قاجاریان را گراور می‌نماییم :
[پیکره در پایین همین پست]
شماره‌ی یک از سکه‌های فتحعلی‌شاه است زیرا تاریخ 1222 وارونه‌وار در زیر آن پیداست. شماره‌ی دو از آن سکه‌هایی است که گفتیم گویا از زمان فتحعلی‌شاه بازمانده باشد. شماره‌ی سه از آن رشته فلوسهای ناصرالدین‌شاه است که گفتیم در سال 1272 و آن نزدیکیها زده شده‌اند. از شماره‌ی چهار که در تبریز زده شده نگارنده دو دانه بیشتر در تصرف ندارم و با آنکه از شمشیر شیر هویداست که پس از سال 1280 که تاریخ رسمی شدن شیر [و] خورشید است زده شده با شکل ثابت نقش مزبور یکسان نیست. ولی این فلوسها بسیار کم است. شماره‌ی پنجم از آن رشته فلوسهاست که گفتیم پس از سال 1280 زده شده و نخستین سکه‌ها با شکل رسمی شیر و خورشید می‌باشند. در اینجا دم شیر فروآویخته ولی سپس آن را برانگیخته نگاشته‌اند که اکنون هم بدین شکل می‌نگارند.
در اینجا [گفتگوی] ما از تاریخچه‌ی شیر و خورشید بپایان می‌رسد. ما آنچه می‌دانستیم تا اینجا نگاشتیم ولی بیگفتگوست که از نوشته‌های کهنه‌ی وزارتخانه‌ها و فرمانهای کهنه که در پاره‌ای از خاندانها هست می‌توان آگاهیهای دیگر بدست آورد. بویژه درباره‌ی گزارشهای آخری شیر و خورشید که از آرشیو وزارتخانه‌ها بویژه وزارت خارجه می‌توان استفاده‌ی فراوان جست. افسوس که ما دسترسی باین آرشیوها نداشته‌ایم و امیدواریم که دیگران آنچه از این راه آگاهی دارند آنان نیز نوشته و چاپ نمایند که موضوع هرچه بیشتر روشن و آشکار شود.
در پایان سخن این نکته را می‌افزاییم که با آنکه شاعران و نویسندگان ایران پیوسته پی مضمون می‌گردند و از هرچه دیدنی و پنداشتنی است استفاده می‌جویند گِرد شیر و خورشید کمتر گردیده‌اند با آنکه دیدیم از قرنهاست که شیر و خورشید در ایران معروف و مشهور گشته است و بایستی جایی در ادبیات پارسی داشته باشد.
گو که این شاعران داستان شگفت و شیرین شیر و خورشید را که ما در این تاریخچه نگاشتیم نمی‌دانسته‌اند نه خود شکل مزبور همگونه شگفتی دارد؟! بلکه ما دیدیم که پیش از پیدایش این شکل قطران از ارتباط پنداری شیر و آفتاب استفاده جسته و مضمون زیبایی درآورده است. پس از پیدایش شیر و خورشید که این ارتباط استوارتر گردیده بایستی بیشتر بکار شاعران آید!
تا آنجا که ما می‌دانیم تنها شاعری که یاد شیر و خورشید در شعر کرده انوشه‌روان ملک‌الشعرا صبوری است که این دوبیتی ازوست :
گر شیر نشان دولت جاوید است خورشید به پشت اوست هر کس دید است
آن ترک‌پسر که این نشان هِشته بسر شیری باشد که روی او خورشید است.
👇
همو در قصیده‌ای که در ستایش مؤیدالدوله والی خراسان و درباره‌ی شمشیر فرستادن ناصرالدین‌شاه برای او سروده می‌گوید :
چون نشان شاه ما خورشید و شمشیر است و شیر
داده شمشیری بدست شیر خود خورشیدوار
در اثنای چاپ تاریخچه که هنوز صفحه‌های آخری چاپ نیافته بود ناگهان دانه‌ی دیگری از سکه‌ی مسی که در صفحه‌ی 19 یاد آن کرده‌ایم از بازار بدست آوردم و خوشبختانه نوشته‌های آن همه خواناست : بدین شرح که بر یک روی بر فراز شیر و خورشید عبارت «الجایتو سلطان محمد خلدالله ملکه» و بر دیگر روی درمیانه عبارتهای «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله» و بر گرد آن نامهای دوازده‌امام نگاشته شده. در سکه‌ی پیشین هم نام پادشاه و هم عبارت «علی ولی‌الله» و هم نامهای امامان ساییده شده اینست که نمی‌دانستیم از کدام زمان و کدام پادشاه است ولی خوشبختانه پیدا شدن این دانه‌ی دومی دشوار ما را آسان ساخت و دانستیم که سکه ازآنِ سلطان‌محمد خدابنده‌ی مغول است و نقش شیر و خورشید بر سکه‌ها در زمان مغولان نیز معمول بوده ، بلکه باید گفت در زمان ایشان است که این نقش از آسیای کوچک به ایران آمده و معروف گردیده است.
پانوشت :
1ـ تفاوت بزرگ دیگر شیر و خورشیدهای امروزی با شیر و خورشیدهای پیشین اینست که شیر امروزی یالدار است و در نقشهای پیشین چنانکه در گراورها دیدیم شیر بی‌یال بوده. این نکته را یکی از دانشمندان روسی که در تهران نشیمن دارد به نگارنده یادآوری کرد که شیرهای ایران تا صد و دویست سال پیش بسیار فراوان بوده و اکنون کم شده و هم نر و هم ماده‌شان بی‌یال است و از اینجاست که در نقشهای پیشین همه جا شیر بی‌یال نگاشته‌اند و شیر یالدار که از زمان ناصرالدین‌شاه بدین سوی دیده می‌شود از روی نقشهای اروپاست.
🌸
چون نشان شاه ما خورشید و شمشیر است و شیر
داده شمشیری بدست شیر خود خورشیدوار
در اثنای چاپ تاریخچه که هنوز صفحه‌های آخری چاپ نیافته بود ناگهان دانه‌ی دیگری از سکه‌ی مسی که در صفحه‌ی 19 یاد آن کرده‌ایم از بازار بدست آوردم و خوشبختانه نوشته‌های آن همه خواناست : بدین شرح که بر یک روی بر فراز شیر و خورشید عبارت «الجایتو سلطان محمد خلدالله ملکه» و بر دیگر روی درمیانه عبارتهای «لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله» و بر گرد آن نامهای دوازده‌امام نگاشته شده. در سکه‌ی پیشین هم نام پادشاه و هم عبارت «علی ولی‌الله» و هم نامهای امامان ساییده شده اینست که نمی‌دانستیم از کدام زمان و کدام پادشاه است ولی خوشبختانه پیدا شدن این دانه‌ی دومی دشوار ما را آسان ساخت و دانستیم که سکه ازآنِ سلطان‌محمد خدابنده‌ی مغول است و نقش شیر و خورشید بر سکه‌ها در زمان مغولان نیز معمول بوده ، بلکه باید گفت در زمان ایشان است که این نقش از آسیای کوچک به ایران آمده و معروف گردیده است.
پانوشت :
1ـ تفاوت بزرگ دیگر شیر و خورشیدهای امروزی با شیر و خورشیدهای پیشین اینست که شیر امروزی یالدار است و در نقشهای پیشین چنانکه در گراورها دیدیم شیر بی‌یال بوده. این نکته را یکی از دانشمندان روسی که در تهران نشیمن دارد به نگارنده یادآوری کرد که شیرهای ایران تا صد و دویست سال پیش بسیار فراوان بوده و اکنون کم شده و هم نر و هم ماده‌شان بی‌یال است و از اینجاست که در نقشهای پیشین همه جا شیر بی‌یال نگاشته‌اند و شیر یالدار که از زمان ناصرالدین‌شاه بدین سوی دیده می‌شود از روی نقشهای اروپاست.
🌸
📖 کتاب سرنوشت ایران چه خواهد بود؟
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ اقلیت و اکثریت مجلس : (دو از سه)
درباره‌ی صدرالاشراف ما هرچه انصاف بخرج دهیم باز چند ایراد بزرگی باو وارد است :
نخست او نام بدی در تاریخ مشروطه بیادگار گزارده. در آن روزی که مردان غیرتمند در برابر استبداد بالا افراشته برای استوار گردانیدن بنیاد مشروطه می‌کوشیدند ، این مرد در نتیجه‌ی نافهمی و غرض‌ورزی ، با مشروطه‌خواهان دشمنی نموده ، افزار دست هواداران استبداد گردیده ، عضو انجمن آل‌محمد بوده ، در باغشاه مستنطقی کرده. این بدنامی نبایستی فراموش گردد.
دوم صدرالاشراف مرد بی‌دانشیست که نه چیزی از زبانهای اروپا می‌داند و نه از اوضاع جهان آگاهست. دانسته‌های او بیش از اندازه‌ی یک پیشنماز محله‌ای نیست.
سوم بسیار کهنه‌اندیش است. در واقع یک آخوند حسابیست و بخرافات عامیانه پابند است.
چهارم این مرد با نداری وارد میدان زندگی شده و اکنون دارای ثروت هنگفتی می‌باشد. یک مرد وقتی که بکارهای اجتماعی دخالت کرد و در اداره‌های دولتی دارای مقامی بود ، تحصیل ثروت برای او دشوار نخواهد بود. لازم نیست رشوه بگیرد. غیر از رشوه راههای استفاده فراوانست. چیزی که هست باید مصالح کشور را زیر پا گذاشته همه را قربانی استفاده گرداند. باید وظیفه‌ی خود را فراموش سازد. از این راه است که می‌توان ثروتمند گردید. اینست کسانی که از دخالت در کارهای اجتماعی ثروت پیدا کرده‌اند ، حسن عقیده بآنها نتوان داشت.
اینها عیبهاییست که در محسن صدر هست و جای انکار هم نیست. با اینحال اکثریت مجلس او را به نخست‌وزیری برگزید ، و چون روزنامه‌ها و آزادیخواهان و اقلیت ناخرسندی نمودند ، ایستادگی نشان داد. از اینسو اقلیت هم لجاجت نموده اوبسترکسیون [1] را پیش کشید و چند ماه مجلس بحال وقفه افتاد. هر چند روز یک بار کشاکش بمیان آمد ، سخنان زشتی درمیانه گفته شد. در همان هنگام ، صدرالاشراف ، بجای اینکه اقتضای موقع را فهمیده کناره جوید و بآن کشاکش خاتمه دهد ، با صد پررویی نشست و کارها را دنبال کرد و بخشم آزادیخواهان افزوده آنها را از حال اعتدال بیرون برد ، که باید گفت در آن زمان بود که تخمهای فتنه که از چند سال پیش در این کشور پاشیده شده بود ، آبیاری شده سر از خاک برآورد.
در آن قضیه اقلیت و اکثریت هر دو لجاجت کردند. ولی ایراد بیشتر باکثریت متوجه بود. زیرا آنها رشته‌ی کارهای این کشور را بدست داشته مسئولیت بزرگی بگردن گرفته بودند. اینبود نبایستی لجاجت کنند. نبایستی تنها دربند پیشرفت دادن بسخن خود باشند.
آنها بایستی مصالح توده را به هر چیزی مقدم دارند. بایستی در نظر گیرند که از آن ایستادگی که در برابر اقلیت و روزنامه‌ها می‌نمودند ، چه نتیجه حاصل خواهد شد. اگر شورویها در شمال عکس‌العملی نشان دادند چه اشکالاتی پدید خواهد آمد. آنها نمی‌توانستند بگویند ما چون اکثریت داریم حرف خود را پیش خواهیم برد ، هرچه بادا باد!.. این با مسئولیتی که بگردن داشتند منافی بود.
پانوشت :
[ 1ـ اُبسترکسیون (به فرانسه‌ای : Obstruction) یا نصاب‌شکنی ، نیامدن عمدی گروهی از نمایندگان مجلس در هنگام رأی‌گیری ، به قصد از اکثریت انداختن مجلس و جلوگیری از تصویب یک لایحه یا طرح می‌باشد. ]
🌸
🖌 احمد کسروی
🔸 ٣ـ اقلیت و اکثریت مجلس : (دو از سه)
درباره‌ی صدرالاشراف ما هرچه انصاف بخرج دهیم باز چند ایراد بزرگی باو وارد است :
نخست او نام بدی در تاریخ مشروطه بیادگار گزارده. در آن روزی که مردان غیرتمند در برابر استبداد بالا افراشته برای استوار گردانیدن بنیاد مشروطه می‌کوشیدند ، این مرد در نتیجه‌ی نافهمی و غرض‌ورزی ، با مشروطه‌خواهان دشمنی نموده ، افزار دست هواداران استبداد گردیده ، عضو انجمن آل‌محمد بوده ، در باغشاه مستنطقی کرده. این بدنامی نبایستی فراموش گردد.
دوم صدرالاشراف مرد بی‌دانشیست که نه چیزی از زبانهای اروپا می‌داند و نه از اوضاع جهان آگاهست. دانسته‌های او بیش از اندازه‌ی یک پیشنماز محله‌ای نیست.
سوم بسیار کهنه‌اندیش است. در واقع یک آخوند حسابیست و بخرافات عامیانه پابند است.
چهارم این مرد با نداری وارد میدان زندگی شده و اکنون دارای ثروت هنگفتی می‌باشد. یک مرد وقتی که بکارهای اجتماعی دخالت کرد و در اداره‌های دولتی دارای مقامی بود ، تحصیل ثروت برای او دشوار نخواهد بود. لازم نیست رشوه بگیرد. غیر از رشوه راههای استفاده فراوانست. چیزی که هست باید مصالح کشور را زیر پا گذاشته همه را قربانی استفاده گرداند. باید وظیفه‌ی خود را فراموش سازد. از این راه است که می‌توان ثروتمند گردید. اینست کسانی که از دخالت در کارهای اجتماعی ثروت پیدا کرده‌اند ، حسن عقیده بآنها نتوان داشت.
اینها عیبهاییست که در محسن صدر هست و جای انکار هم نیست. با اینحال اکثریت مجلس او را به نخست‌وزیری برگزید ، و چون روزنامه‌ها و آزادیخواهان و اقلیت ناخرسندی نمودند ، ایستادگی نشان داد. از اینسو اقلیت هم لجاجت نموده اوبسترکسیون [1] را پیش کشید و چند ماه مجلس بحال وقفه افتاد. هر چند روز یک بار کشاکش بمیان آمد ، سخنان زشتی درمیانه گفته شد. در همان هنگام ، صدرالاشراف ، بجای اینکه اقتضای موقع را فهمیده کناره جوید و بآن کشاکش خاتمه دهد ، با صد پررویی نشست و کارها را دنبال کرد و بخشم آزادیخواهان افزوده آنها را از حال اعتدال بیرون برد ، که باید گفت در آن زمان بود که تخمهای فتنه که از چند سال پیش در این کشور پاشیده شده بود ، آبیاری شده سر از خاک برآورد.
در آن قضیه اقلیت و اکثریت هر دو لجاجت کردند. ولی ایراد بیشتر باکثریت متوجه بود. زیرا آنها رشته‌ی کارهای این کشور را بدست داشته مسئولیت بزرگی بگردن گرفته بودند. اینبود نبایستی لجاجت کنند. نبایستی تنها دربند پیشرفت دادن بسخن خود باشند.
آنها بایستی مصالح توده را به هر چیزی مقدم دارند. بایستی در نظر گیرند که از آن ایستادگی که در برابر اقلیت و روزنامه‌ها می‌نمودند ، چه نتیجه حاصل خواهد شد. اگر شورویها در شمال عکس‌العملی نشان دادند چه اشکالاتی پدید خواهد آمد. آنها نمی‌توانستند بگویند ما چون اکثریت داریم حرف خود را پیش خواهیم برد ، هرچه بادا باد!.. این با مسئولیتی که بگردن داشتند منافی بود.
پانوشت :
[ 1ـ اُبسترکسیون (به فرانسه‌ای : Obstruction) یا نصاب‌شکنی ، نیامدن عمدی گروهی از نمایندگان مجلس در هنگام رأی‌گیری ، به قصد از اکثریت انداختن مجلس و جلوگیری از تصویب یک لایحه یا طرح می‌باشد. ]
🌸