📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 4ـ نخستین آسیب کیشها پراکندگیست که بمیان مردم انداخته (یک از یک)


ما تاکنون بارها زیان این کیشها را شمرده‌ایم و در اینجا برای آخرین بار روشنتر و گشاده‌تر می‌نگاریم تا آقای حقیقتگو بداند که ما در چه راهیم و برای جهان چه می‌خواهیم ، و او و همراهانش در چه راهند و از بهر جهانیان چه می‌خواهند.

نخستین آسیب کیشها پراکندگیست که بمیان مردم انداخته. امروز در شرق شما به هر کشور کوچکی که رَوید ده و اند کیش جداگانه در آن رواج می‌دارد. دین باید نخستین نتیجه‌ی آن همدستی مردمان و یگانگی آنان باشد. اینها بیکبار وارونه کرده‌اند و مردمان را از هم پراکنده‌اند. برای یک توده چه آسیبی بدتر از این تواند بود؟!.. [1]

کسانی خواهند گفت : در گوهر[=اصل] دین پراکندگی نبوده. می‌گویم شما را با گوهر دین چه کار است و کی بآن دسترس می‌دارید؟!.. شما از امروز و از گرفتاریهای امروزی گفتگو دارید. اگر یک چیزی در هزار و دوهزار سال پیش نیک بوده امروز باید با بدیهای آن ساخت؟!.. آیا این بِدان نمی‌ماند که راهروی با یک اتومبیل شکسته‌ای بسازد و با صد سختی آن را راه برد و عنوانش این باشد که در درستی و تازگیش اتومبیلِ تندرو نیکی بوده؟!..

این نازیدن اینان بگوهر و آغاز اسلام داستانش اینست که مرد بزرگی در زمان باستانی برخاسته و به یاری مردمانی سرای پاکیزه و بزرگی بنیاد نهاده و باغی برای آن ساخته و دیوارهای بس استوار و بلندی در پیرامون آن کشیده و شمشیر بدستشان داده که هر بیگانه‌ای که خواست از در درآید یا از فراز دیوار سر برآورد با شمشیر بمغزش کوبند. سالها آن سرا پاکیزه و استوار مانده لیکن کم‌کم مردم آن سست گردیده و دست از نگهداری آن برداشته‌اند و پشت یک دیوار آن را فلسفه گرفته و لجنزارها پدید آورده و کم‌کم دیوار را از میان برداشته و لجنزار را تا میان باغ پیش آورده. پشت دیوار دیگرش را صوفیگری گرفته و یک شوره‌زار بیکرانه پدید آورده و آن نیز دیوار را از میان برداشته. همچنین خراباتیگری و مادّیگری هر کدام دیوار دیگری را برانداخته و دیگر مرزی یا سدی برای آن بازنمانده. از میان باغ نیز آنچه بوده گورستان گردیده و از خانه‌ها آنچه نیفتاده لانه‌ی مار و مور شده و سراسر آن میدانگاه خرس و گرگ گردیده. اکنون در چنین سرایی کسانی می‌نشینند و با همه‌ی خواریها و شرمساریها می‌سازند و همینکه کسی زبان باز می‌کند که این چه جاییست که شما در آن زیست می‌کنید؟!.. با روی خندان و پیشانی باز جلو آمده چنین می‌گویند : «ها ! می‌دانی اینجا را که بنیاد گزارده؟!.. اینجا نخست که چنین نبوده.» این گفته بستایش از بنیادگزار و حالی که در هزار سال پیش خانه را بوده می‌پردازند و دست ببغل برده نقشه‌ی نخستین سرای را بیرون آورده نشان می‌دهند. این شگفت که با چنین حال و چنین خانه پافشاری می‌نمایند که دیگر کسی دست بهیچ جای آن نزند و درپی آبادیش نباشد و همچنان بماند و روزبروز بدتر گردد و با اینحال همیشه یک سرای وَرجاوَندی[مقدس] شمرده شود و مردمان همه پرستش و ستایش کنند! روزگار باین نادانی می‌خندد!

کسی نمی‌گوید : استوار و پاکی بنیاد اسلام بشما چه؟!.. شما را از آن چه بهره‌ای هست؟!. شما با صد آلودگی که امروز دارید چگونه می‌توانید بآن نازید؟!. زمانی که ما می‌گوییم : می‌باید از گذشته چشم پوشید و باکنون و آینده پرداخت بکسانی ناگوار می‌افتد. می‌گویم : آیا این بیخردی نیست که یک دسته مردم در سختترین زمان تنگدستی و درماندگی همه بتوانگری و فیروزبختی نیاکان و گذشتگان ده قرن پیش خود پردازند و بیاد آنها گرفتاریهای خود را فراموش کنند؟! آیا شما باین چه پاسخی می‌دهید؟!.. آیا این چه لذتیست که شما از بدبختی توده‌ی خود می‌برید؟!..

داستان پراکندگی تنها این نیست که کیشهای گوناگون پدید آمده. اگر شما تنها یک کیش را بگیرید خواهید دید صد کس دعوای پیشوایی در آن می‌دارند و هر کدام دستگاه جدا چیده و هر یکی صد یا هزار کس را بگِرد خود آورده‌اند ، و اینان باآنکه از یک کیشند هیچگاه دست یکی نکنند و سخن یکی نگردانند و در سختترین روز کشور جز در اندیشه‌ی سالوسی و فریبکاری نباشند و چون در [کتاب] «راه رستگاری» در این باره سخن فراوان رانده‌ایم در اینجا بهمین اندازه بس می‌کنیم.


پانوشت :
1ـ هنوز در قرن بیست و یکم این یک پتیاره‌ی بیمناکیست که بر سر آنچه دین نیست (کیشها) و سودی برای جهانیان ندارد ، میان تیره‌های آدمیان کشاکشها درمی‌گیرد ، خونهایی بناروا ریخته می‌گردد و خانمانها می‌سوزد و هزاران زشتکاری دیگر از این گمراهیها برمی‌خیزد. پیشامدهای سوریه ، لبنان ، عراق ، بحرین ، یمن ، مصر ، ترکیه ، ایران ، پاکستان ، هندوستان ، چین ، میانمار ، ایرلند و دیگر جاهای جهان هر یک گواهی بر زیان کیشها و پراکندگیهایی است که از این رهگذر پیش آمده.



🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی پنج از نه)


اکنون چه پیش آمده که نخست‌وزیر هر دو پهلَوی در برابر کاشانی چنین فروتنی می‌کند؟! این کاشانی کیست که نخست‌وزیر نامدار بدینسان ازو تجلیل می‌کند؟ آیا اساساً او در آن هنگام چندان شناخته بوده که نخست‌وزیر در برابرش فروتنی کند؟! آیا این فروغیست که پاینامِ «آیت‌الله» را در آن زمانِ حساس برای نخستین بار بزبانها انداخته و از این کار خواستی داشته یا پیش از آن هم به‌ آیت‌اللهی شناخته بوده؟!. این را ندانسته‌ایم ولی زندگینامه‌ی او و سندهای دیگر و نامه‌ی رئیس شهربانی که در پایین می‌آید ما را بدگمان می‌کند که شاید این هم از دسیسه‌های فروغی بوده. این عامیانند که از روی این پاینامها برای کسان ، جایگاهی بالاتر و پایینتر بدیده می‌گیرند. فریبکاران نیز همیشه از این سست‌روانی مردم بهره برده تا کسانی را در دیده‌ی ایشان بزرگ گردانند و بخواستهای خود رسند. در اینجا بدگمانی ما نیز تنها از این رهگذرست وگرنه خِرد از حجت‌الاسلام و آیت‌الله و اینگونه لقبها همگی بیزارست.

بجاست در اینجا داستانی را یاد کنیم :

روچیلد خاندانیست جهود و ملیونر. تا جنگ دوم بنگاهشان در آلمان بوده ولی در پاریس و لندن و استانبول و دیگر جاها شاخه‌ها می‌داشتند. گفته شده یک بازرگان جهود در استانبول تهیدست و بی‌ارج میبوده ، بازرگانان خوارش می‌داشته و با او خرید و فروش نمی‌کرده‌اند. روزی این بازرگان بنزد روچیلدِ آنجا رفته و از حال خود گله کرده. روچیلد دست برده که چکی بنام او نویسد. گفته من از شما پول نمی‌خواهم. من روزها در گمرک هستم ، بازرگانان دیگر نیز آنجا می‌باشند. شما هنگامی که بگمرک می‌آیید و من و دیگران می‌ایستیم و سلام می‌دهیم ، شما سلام مرا با مهربانی بگیرید و آنگاه ‌ایستاده دست دهید و حال‌پرسی کنید. سه بار که ‌این رفتار را کنید کار من راه افتاده است. روچیلد می‌پذیرد و همان رفتار را می‌کند و این باعث آن می‌شود که بازرگانان رو بآن بازرگان جهود می‌آورند و آرزومندِ دوستی او می‌شوند و با خواهش و دلخواه خرید و فروش با او می‌کنند و چند سال نمی‌گذرد که او نیز ملیونر می‌گردد.


فروغی نیز همین سیاست را بکار برده. او بروانشناسی توده و بناتوانی روانهای ایرانیان آگاه بوده و نیک می‌دانسته که نتیجه‌ی «تأییدِ ضمنی» او از کاشانی چه خواهد بود.

کاشانی که به اعتبار کوشش‌های پدرش در مخالفت با بریتانیا در عراق شهرتی یافته بود از حدود بیست سالگی تا بیست‌وپنج سالگی در نجف درس خوانده و چنانکه گفته شده بدرجه‌ی اجتهاد رسیده و در حدود سی‌وپنج سالگی بایران می‌آید. در 1304 بنمایندگی مجلس مؤسسان برگزیده شده بپادشاهی رضاشاه رأی می‌دهد. بگواهی رئیس دفتر رضاشاه ، تا پیش از تاجگزاری ، دست‌کم بیست بار با «حضرت اشرف» دیدار کرده و یکی از میانجیان رضاشاه با ملایان بوده. دکتر محمود شروین که از شمار سرسپردگان و کارگزاران کاشانی در سال‌های پس از شهریور بیست بود ، می‌نویسد که کاشانی باو گفته که انگیزه‌ی او در پشتیبانی از پادشاهی رضاشاه «حفظ حیثیت جامعه‌ی روحانیت بوده است»! از آن پس هیچ نشانی از کوششِ سیاسی از او نیست. تنها می‌شنویم در 1318 (که «هیتلر ستایی» بایران هم رسیده بود و مسلمانان از نادانی باو امیدها می‌بستند) همراه با گروهی از امیران ارتش رضاشاه ، آشکاره به پشتیبانی از آلمان پرداخته.

آیا در آن زمانِ حساس ، ملایی (یا مجتهدی) را با چنین پیشینه‌ای با یک رشته لقبها تجلیل کردن و «عوالم خلوص» باو ارمغان داشتن ، جز آنچه گفته شد معنایی می‌داشته؟! آیا این میدان دادن باو و مخالفت با سیاست 16 ساله‌ی تضعیفِ ملایان نیست؟! اگر آن سیاست را نیک نمی‌دانسته در دستگاه پیشین چه می‌کرده و اگر نیک می‌دانسته اکنون چرا بوارونه‌ی آن می‌کوشد؟! مگر او نبود که برنامه‌‌ی دولتش را در مجلس «ادامه‌ی اصلاحات پیشین» یاد کرده بود؟!

هواداران آیت‌الله کاشانی این نامه را تکثیر می‌کنند و در اختیار مردمان می‌گذارند تا اگر مأموری ببهانه‌ی حجاب و پوشاک مزاحم ایشان شد بگویند که دست بردارید که حکم نخست‌وزیر بر اینست که شهربانی متعرض کسی نشود و حتا خواسته است که موارد تعرض را برای پیگیری و مؤاخذه بخود ایشان اطلاع دهند.


بدینسان مأموران شهربانی درمی‌مانند که چه کنند : از یکسو مقررات لباس متحدالشکل که تا آن زمان بمدت سیزده سال و برداشته شدن چادر شش سال اجرا شده بود و از سوی دیگر این نامه‌ی نخست‌وزیر ، محمدعلی فروغی که بآرامی ‌آنها را زیر پا می‌گزارْد. کمی‌ پایینتر خواهیم دید نتیجه‌ای را که از آن نامه خواسته می‌شده.

نامه‌ی محرمانه‌ی رئیس شهربانی بوزارت کشور در 19/11/20 گویای بسیار چیزهاست. از این نامه دانسته می‌شود که کاشانی تا چه ‌اندازه شناخته شده بوده و کارهایش با چه دیده‌ای نگریسته می‌شده.


👇

طبق گزارش کلانتری بخش 6 ، موقعی که مأمورین از اشخاصی که کلاه‌پوستی بر سر داشته‌اند جلوگیری نموده‌اند شخصی بنام علی‌اصغر بنکدار عکس نامه‌ای که از دفتر جناب آقای نخست‌وزیر صادر شده و از قرار معلوم در پاسخ نامه‌ی آقای سید ابوالقاسم کاشانی بوده است ارائه و اظهار داشته «بموجب این کارت و کلمه که نوشته شده «بخود اینجانب مراجعه گردد» مجاز باستعمال کلاه‌پوستی هستم». رئیس شهربانی سپس اضافه می‌نماید که «از قرار اطلاعی که رسیده است آقای سید ابوالقاسم با حضور عده‌ای از اشخاص متفرقه که همه‌روزه معمولاً در خانه‌ی او جمع می‌شوند که بکلی از صلاحیت او خارج بوده و این قبیل اقدامات را نیز صرفاً برای تظاهر و عوامفریبی ‌اعمال می‌دارد چنانچه یکی از اقداماتی را که نموده است عکس برداشتن از نامه‌ی جناب آقای نخست‌وزیر و دادن آن باشخاص و تشویق اشخاص بمخالفت با مقررات کشور می‌باشد. (تأکیدها از ماست.)


وزیر کشور (کاظمی) هم پاسخ می‌دهد (27/12/20) که

«مقررات مربوط بلباس متحدالشکل مطابق سابق است و هیچگونه تغییری در مواد آن داده نشده است ... منتها رفتار مأمورین باید خیلی با نزاکت بوده چادر از سر زنها برندارند ... باید ... با مردم از روی حسن سلوک و نزاکت رفتار شود» ...


چون در این مدت کابینه دیگر شده و وزیری کشور از امیراحمدی به کاظمی گذشته بوده ، پاسخِ نامه بیش از یک ماه بدرازا می‌کشد.

آن نامه پس از یک سال همچنان دست بدست می‌گردد.


چنانکه دیده می‌شود ، این رئیس شهربانیست که جز دانسته‌ها و دریافته‌های خود را نمی‌نویسد. در حالی که در نوشتن نامه ، نخست‌وزیر و وزیر کشور هر دو بنیرنگ دست می‌یازند. زیرا مقررات تغییری نکرده بود و ایشان می‌بایست بقانونها پایبند بمانند و چون نمی‌خواهند قانون‌شکنی خود را بآشکار آورند ، اینست زیرکانه می‌خواهند مأموران را تبدیل به «مجسمه» کنند. ایشان می‌دانستند که مأموران بزنی چادری ، جز پند دادن هر کارِ دیگری کنند می‌توان آن را «بی‌نزاکتی» معنی کرد. همچنین می‌دانستند ، زنی که خواهان بسر کردنِ چادر است و این را دانسته که مأموران حق ندارند «بی‌نزاکتی» کنند (تنها باید پند دهند) ، در قانون‌شکنی دمی‌ درنگ نخواهد کرد؟! آیا می‌توان این دو تن را مردان ساده‌ای پنداشت که ‌اینها را درنمی‌یافتند؟! در آن نامه «مأموران حق ندارند بی‌نزاکتی کنند» یعنی : قانونشکنان ، بدانید مأموران تفنگشان خالیست! این موضوعیست که باید بگوش همه برسد! در زمان رضاشاه ‌این قانون با بی‌نزاکتی روان می‌گردیده ، ایشان می‌خواهند با نزاکت روانش گردانند!


پانوشتها :
1ـ کسروی ، در پیرامون ادبیات ، چاپ رشدیه ، 2536 ، ص151.
2ـ امینی ، محمد ، از نوری تا خمینی ، پیشگفتاری بر چالش دین و دولت در ایران معاصر ، آبان 1382 ، پایگاه اینترنتی آینده‌نگر :
www.ayandehnegar.org
3ـ کسروی ، در پیرامون اسلام ، 1348 ، ص 18.
4ـ امینی ، محمد ، فدائیان اسلام و سودای حکومت اسلامی ‌، بخش دوم ، 1384 ، پایگاه اینترنتی آینده‌نگر.
5ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 82.
6ـ جعفری ، مرتضا ، واقعه‌ی کشف حجاب (پیشین) ص 403 ، به نقل از پاکدامن (پیشین) ص 83.
7ـ کاظمی در زمان رضاشاه در وزارت خارجه و راه جایگاههایی داشت. بویژه چند بار وزیر خارجه گردید و سپس به استانداری آذربایجان و سفارت افغانستان و ترکیه رسید.
8ـ جعفری ، پیشین ص 405.
9ـ پاکدامن ، یاد شده ص 84.


🌸

آیت‌الله کاشانی

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 5 ـ دومین آسیب کیشها ناسازگاری‌ایست که با خرد و دانش دارد (یک از یک)


دومین آسیب آنها ناسازگاری‌ایست که با خرد و دانش دارد. دین بمعنی درست خود باید با خرد دریافته شود و خود آموزگار خردها باشد [1] . دین را همیشه برانگیختگانی بنیاد گزارند. ولی به هر حال باید خردپذیر باشد و با دانشها که از راه آزمایش بدست آمده و خرد آنها را پذیرفته ناسازگار نباشد. ولی شما این کیشها را بسنجید که همگی پر از چیزهای خردناپذیر است.

ترسایان کارهایی را بنام مسیح یاد می‌کنند و آنها را بنیاد دین خود گرفته‌اند که هیچ یکی را خرد و دانش نمی‌پذیرد. شما اگر از کشیشی بپرسید اینکه در انجیل می‌گوید عیسا دیوها (جن) را از تن‌های بیماران بیرون می‌راند آیا دانشهای امروزی با چه دیده در آن می‌نگرد؟!.. پس از گفتگو و دست و پا زدن آخرین پاسخش این خواهد بود که بگوید : «خرد چیز دیگر است و ایمان چیز دیگر».

در قرآن از زبان پیغمبر اسلام چندین جا می‌گوید : «من از ناپیدا آگاه نیستم» [2] شما کتابها را ببینید که صدها داستان ناپیداگویی بنام او یاد کرده‌اند [3] . زمانی که او برخاست بهانه‌جویان نزدش آمده پیاپی کارهای نَیارَستنی (معجزه) می‌خواستند [4] و آن پاکمرد در پاسخ همگی می‌گفت : «من یک فرستاده‌ام و اینها کار خداست». [5] یا می‌گفت : «آیا بس نمی‌کند که کتابی برای شما فرستاده شده؟!..» [6] قرآن پر از این پاسخهاست و در هیچ جا شما پیدا نخواهید کرد که پاسخ دهد : «فلان نیارَستنی را برای شما می‌آورم». با اینهمه شما کتابها را بخوانید که چندین صد نیارَستنی بنام او یاد کرده‌اند و آنها را دلیل راستگویی او گرفته‌اند. کنون اگر کسی از روی دانش و تاریخ دروغ بودن این چیزها را بدست آورد آیا جز اینست که در همه‌ چیز دین دچار بدگمانی خواهد شد؟

پیغمبری یا فرستادگی از خدا بمعنی درست خود یکی از رازهای بس شگفت طبیعت می‌باشد و اینان بدینسان رویه‌ی عامیانه بآن داده و زبان ریشخند بیفرهنگان را بر فرستادگان خدا باز کرده‌اند. روی نادانی سیاه بادا !

در اینجا نکته‌ای هست که می‌باید روشن گردانیم : هنگامی که مردمان گرفتار بت‌پرستی می‌بودند و از داستان آفرینش و آفریدگار آگاهی درستی نمی‌داشتند از اینکه زندگی را با مرگ ، و روشنی را با تاریکی ، و دادگری را با ستمگری ، و باران را با تگرگ ، و نیک را با بد توأم می‌دیدند چنین می‌پنداشتند در جهان دو نیروی آخشیج[=ضد] هم ـ یکی نیکخواه و یکی بدخواه ـ دست‌اندرکار است و اینان همواره باهم در نبردند و این پندار نزد هر گروهی رویه‌ی دیگری بخود می‌گرفت. چنانکه نزد ایرانیان باستان (پیش از پیدایش شَت زردشت) داستان یزدان و اهریمن پیدا شده که همه‌ی نیکیها را از یزدان و همه‌ی بدیها را از اهریمن می‌شمارده‌اند. یک دسته آن را بقالب دیگری انداخته چنین انگاشته‌اند که اینجهانِ گذرنده با هرچه در آنست پدیدآورده‌ی اهریمن و در دست اوست و آنجهانِ پایدار با هرچه در آنست پدیدآورده‌ی یزدان و در دست او می‌باشد. همینست که اینجهان را خوار می‌داشته‌اند و از نکوهش بازنمی‌ایستاده‌اند و دامن درچیدن از آن را مایه‌ی خشنودی خدا می‌پنداشته‌اند.

شما چون نیک سنجید این بیهوده‌پندار کهن با بیشتر کیشها درآمیخته و هر کدام از آنها بیش یا کم بهره‌ای برگرفته ، و در همگی آنها اینجهان یا بهتر بگویم طبیعت را خوار می‌دارند و آن را دستگاهی در برابر خدا و دستگاه او می‌شمارند و بکارهای آن ارج ننهاده همیشه از خدا کارهای بیرون از طبیعت چشم می‌دارند. یکی از گمراهیها که سخت ریشه دوانیده همین است.

مردم بیدانش عامی بآنچه که همیشه ببینند و آشنا گردند ارج چندانی نگزارند و همواره در برابر چیزهای کمیاب و ناهمیشگی است که باندیشه پردازند و شگُفتگی نمایند و آن را از توانایی خدا شمارند. اینکه بهاران درختها گل کند و از آن گلها میوه پدید آید چون همیشگی است کمتر ارج بآن گزارند ولی اگر درختی در پاییز هم گل کرد و میوه داد آن را چیز بس شگفتی انگارند و یاد توانایی خدا کنند.



پانوشتها :

1ـ درباره‌ی معنی راست خرد بنگرید بکتاب «در پیرامون خرد».

2ـ لَا أَعْلَمُ الْغَیبَ (پیمان) [سوره‌ی انعام (6) ، آیه‌ی 50 ؛ سوره‌ی هود (11) ، آیه‌ی 31 ، سوره‌ی اعراف (7) ، آیه‌ی 188]

3ـ برای نمونه نگاه کنید به بحارالانوار ، ج 52 ، ص 190 و ج 77 ، ص 369.

4ـ بنگرید بکتاب «تاریخ محمد» ، گفتار «22ـ درخواست قریش».

5ـ «قُلْ إِنَّمَا الْآیاتُ عِندَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَنَا نَذِیرٌ مُّبِینٌ» (پیمان) [سوره‌ی عنکبوت (29) ، آیه‌ی 50] و «سُبْحَانَ رَبِّی هَلْ كُنتُ إِلَّا بَشَرًا رَّسُولًا» [سوره‌ی اسراء (17) آیه‌ی 93]

6ـ أَوَلَمْ یكْفِهِمْ أَنَّا أَنزَلْنَا عَلَیكَ الْكِتَابَ. (پیمان) [سوره‌ی عنکبوت (29) ، آیه‌ی 51]


🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی شش از نه)


با بدیده گرفتن سند نخست آشکار می‌گردد که دسیسه‌ی پایمال کردن قانونهای «برداشتن چادر» و «رخت یکسان» از همان ماه نخستِ افتادنِ رضاشاه آغاز شده بوده. سپس همدلی و همکاری دولت با هواخواهانِ چادر در سند‌های دیگر روشنتر می‌گردد. (1) یک سال و نیم این زیرکی‌نمودنها ، برای زمینه‌سازی بازگشت چادر دنبال می‌شود ولی نکته‌ی تکان‌دهنده ‌اینست که ‌این کوششها نتیجه‌ی خواسته شده را نمی‌دهد و مردم بدلخواه بچادر بازنمی‌گردند.

فروغی آن مرد بدخواه کهنه‌کار که پس از سوم شهریور نخستین کابینه را او پدید آورد چون در کار خود استوار گردید ... برای بازگشتن ملایان و روضه‌خوانان و زنجیرزنان و قمه‌زنان و گُل‌ِمولاها زمینه چیده در نشست نخستی که روزنامه‌نویسان را پذیرفته بود چنین گفت : «باید بمسئله‌ی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». نزدیک باین سخنانی گفت که از فردای آن روز برخی از روزنامه‌های مزدور بمقاله‌نویسی از دین برخاستند. در همان روزها بود که برای رادیوی ایران که افزاری در راه آن سیاست شوم شده بود آخوند یاوه‌گویی را مزدور گرفتند.

بهتر است ما آن سخن فروغی را بشکافیم و براز درون او پی بریم. دین درمیان ایرانیان چیست؟!. چه چیزهاست که در این کشور دین شناخته می‌شود؟. همه می‌دانیم که دین در ایران پیروی از ملایان کردن ، روضه‌خوانی برپا گردانیدن ، در ماههای محرم و صفر دسته‌های زنجیرزن و قمه‌زن راه ‌انداختن ، بزیارت کربلا و مشهد رفتن ، لاشه‌های گندیده‌ی مردگان را بار کردن و بقم و نجف فرستادن ... است.

آری دین در ایران اینهاست. این چیزیست که همه می‌دانیم. فروغی نیز خواستش اینها می‌بود. در زمان رضاشاه نیز تنها از این بازیچه‌های بیخردانه جلوگیری می‌شد. وگرنه از نماز و روزه و مسجد و کارهای دیگر که جلوگیری نمی‌شد.

فروغی می‌خواست همان بازیچه‌های ریشخندآور بازگردد و سخنش معنایی جز این نمی‌داشت. این هم دیدیم که همانها را بازگردانیدند و خواست خود را پیش بردند.

شنیدنی‌تر آنکه ملایان در آغاز کار گمان نمی‌بردند که باز میدان یابند و بمیدان‌داری پردازند و در چنان اندیشه‌ای نمی‌بودند. بگفته‌ی خودشان «دوره‌ی روحانیت را خاتمه یافته» می‌پنداشتند. ولی دولت یا بهتر گویم : فروغی و همدستان او ، بایشان فهمانیدند. اینبود آنان که رخت دیگر گردانیده بودند دوباره بعمامه و عبا بازگشتند. آنان که بگوشه‌ای خزیده بودند بیرون آمدند. بار دیگر با قانونها و دانشها و همه‌ی نیکیها نبرد آغاز کردند. بار دیگر آخوندبچه‌ها و سیدبچه‌ها که چغاله‌ی گدایی و مفتخوری هستند در خیابانها پدیدار شدند.

آقاحسین رضوی[قمی] که در پیشامد «رفع حجاب» بتهران آمده بود تا رضاشاه را ببیند و ازو خواهشی درباره‌ی برداشته نشدن حجاب کند و رضاشاه پروایی نکرد و بنزد خود راه نداد و او نیز ایران را گزاشت و بنجف رفت ، در این هنگام شنیده شد که بایران می‌آید. رادیوی ایران ، آن دستگاه شوم که در دست کمپانی خیانت افزار بُرنده‌ای گردیده ، تا مرز ایران بپیشواز او شتافت : «حضرت آیت‌الله ... با ملتزمین حضور از مرز ایران گذشته وارد قصر شیرین شدند». «حضرت آیت‌الله ... وارد کرمانشاه شدند. اهالی با تجلیل بسیار پیشواز کردند». بدینسان بجلو آقا افتاد و گام بگام او را پیش آورد تا با «تجلیل و تعظیم مؤمنین و علاقه‌مندان به دین» بتهران رسانید. تو گویی آقا قهرمان استالینگراد بوده و از جنگْ فیروزمندانه بازمی‌گردد که رادیوی ایران بدینسان خودکشی می‌کند و راه برای او باز می‌کند. ...

ما تنها این را می‌پنداشتیم. ولی دیده شد داستان بآن سادگی نیست. خواست دیگری بزرگتر از آن درمیانست : زنهای ایران باید دوباره بچادر و روبند بازگردند.

چادر و روبندِ زنها که مایه‌ی ریشخند همه‌ی جهانیان بوده و پس از کوششهای بسیار از سوی آزادیخواهان ، در زمان رضاشاه برداشته شده بود ، کمپانی خیانت این را نمی‌پسندید. نمی‌پسندید که زنهای ایران همپای زنان جهان باشند و با روی باز بیرون آیند. اینبود همانکه رضاشاه افتاد وزیران ما یکی از کارهاشان آن بود که جلو سختگیری را گرفتند و برخی ملایان را واداشتند که در این مسجد و آن مسجد سخن از «حرمت رفع حجاب» راندند. ولی اینها کاری از پیش نبرده بیش از آن نتیجه نداد که برخی پیره‌زنان از جهان برگشته چادر بسر کردند و گاهی در خیابانها پدیدار شدند.

این اندازه بس نمی‌بود. بایستی چاره‌ی دیگر کنند. بایستی تکان بزرگی دهند که باری بیشتر زنان بچادر و روبند ، بلکه بچاقچور نیز بازگردند و بازمانده نیز از ترسِ ریشخند و دشنام بیرون نتوانند آمد. بایستی آقاحسین رضوی ، «قهرمان رفع حجاب» را با آن زمینه‌سازیهای رادیو ، بایران آورند که با دست او این کارها انجام گیرد.

👇

اینبود آقا که آمد دیده شد با یک «لحن رسمی» درخواستهایی از دولت کرد و دولت نیز در نشست رسمی‌ خود آن را بگفتگو گزاشت و درخواستهای آقا را که یکی از آنها آزاد بودن زنان در روگرفتن و دیگری بازگشتن «اوقاف» بخورندگان پیشین بود پذیرفت. (2)


این درخواستها در تابستان 1322 رسمیت یافت. یعنی دو سال کوشش بکار رفت تا برای ملایان و دستگاهشان زمینه‌ای فراهم شود. این نکته ناگفته نماند که سازمانها ، روزنامه‌ها و حزبهایی در برابر این قانون‌شکنیها و هواداری از پسرفت واکنشهایی نشان می‌دادند و باعتراضهایی می‌پرداختند (3) لیکن با شمارِ اندک و توانِ کم و نبودِ باهمی‌ (اتحاد) راه بجایی نبُرد و در برابر یاوریهای سیل‌آسای دولت ناتوان ماند.


پانوشتها :
1ـ پیشین ، ص 83 و 84.
2ـ کسروی ، دادگاه 1357 ص 52 تا 54.
3ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 84 و 85 ، 88 و 89.


🌸

سید حسین طباطبایی قمی (آقاحسین قمی (رضوی))

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 6ـ خدایی که کیشها می‌ستایند آفریدگار راست نیست (یک از یک)


در کیشها نیز چنین راهی را رفته‌اند و آنچه که طبیعی است با صد شگفتی و دلکشی که دارد ارجمند نشمارند و تو گویی آنها را از خدا ندانند و همیشه کارهای بیرون از آیین طبیعت را بنام خدا یاد کنند. مثلاً اگر کسی گوید : این بخار است که از زمین برخیزد و ابر گردد و باران از آن فرود آید ، سخت برنجند و او را بیدین شمارند. زیرا پیش ایشان باران را دانه دانه فرشتگان بزمین رسانند. فراموش نشده تا بیست سال پیش صدها بلکه هزارها کسان را بهمین دستاویز بیدین خوانده بآزارش برمی‌خاستند.

ما بارها گفته‌ایم طبیعت پدیدآورده‌ی خداست و کارخانه‌ی اوست و آیین آن را جز خدا ننهاده. در جهان هرگز دست دیگری در کار نیست. شما چون هسته‌ای را می‌کارید و از آن نهالی سر می‌زند و پس از سالها درخت بزرگ و باروری می‌گردد که تنه‌اش جدا و برگش جدا و گلش جداست ، این خود سراپا شگفت و خود نمونه‌ی روشنی از توانایی آفریدگار می‌باشد و پیداست که چنین آفریدگاری به هر کاری تواناست. ولی این نهاده‌ی خود اوست که باید هسته‌ای را کاشت و زمانی چشم براه داشت تا درخت باروری پدید آید و بی‌این هرگز درختی پدید نیاید.

اینهمه چیزهای بیرون از آیین طبیعت همینکه کسی بپرسد درزمان[=بیدرنگ] پاسخ دهند : «مگر خدا به هر کاری توانا نیست؟!..» آیا این پاسخ درست است؟!.. این پاسخ برای کسانیست که چشم از جهان پوشند و فیلسوفانه پنداربافی کنند. برای کسانیست که از هر چیزی بسخن بسنده کنند و هیچگاه دربند نتیجه نباشند.

یکی بگوید : شما را با توانایی آفریدگار چه کار است؟!. چرا این نمی‌بینید که آفریدگار برای کارهای جهان آیینی نهاده و هیچگاه چیزی بیرون از آن آیین دیده نشود؟!.. این خود نهاده‌ی خداست که از سنگ شتر برنیاید ، و از انگشت آب روان نگردد ، و خورشید چون فرورفت دیگر بازنگردد. آخر چه سودی از این کارها جهان را خواهد بود؟!.. این چه هوس است که راه راست زندگانی را رها کرده و همیشه خود را براههای پیچاپیچ زنید؟!..

کسانی خواهند پرسید : پس چرا داستانها از اینگونه از موسا و عیسا در قرآن یاد شده؟.. می‌گویم : اینگونه چیزها در قرآن راز دیگری دارد و ما چگونگی آنها را در جای خود باز خواهیم نمود [1] . آنچه را که در اینجا می‌گویم آنست که هرگز نمی‌توان بدستاویز آنها با دانشها پیکار نمود. ما از زمان موسا و عیسا بسیار دور شده‌ایم و بیکبار باید ایشان و داستان ایشان را کنار گزاریم و بکار و زندگانی خود پردازیم. موسا و عیسا آیند و روند و آن خدای آفریدگار است که همیشه هست و خواهد بود و همواره جهان را راه خواهد برد.

دین بمعنی درست خود چنانکه بآفریدگار راه می‌نماید باید از یکسو نیز مردمان را بطبیعت و آیین آن آشنا گرداند که به پندارهای بیهوده نگرایند و بچیزهای ناشدنی دل نبندند و راه زندگی را از دست ندهند و هر چیزی را از راه طبیعی آن جویند. امروز کیشها همه وارونه‌ی آن را می‌دارند و طبیعت را یک چیز ناستوده و بی‌ارج نشان می‌دهند. دیگر چه گمراهی بدتر ازین؟!..

سخن کوتاه می‌کنیم : این ناسازگاری کیشها با دانشها بدترین آلودگی آنست و یکی از بدترین گرفتاریها را برای جهان پدید آورده. آری کسانی که بکنجی خزیده‌اند و از دین دامی ساخته و درپی شکارند آنان را چه باک است؟!.. ولی برای کسانی که دربند سرفرازی و آزادی شرقیانند و دل از گرفتاریهای شرق پردرد می‌دارند بس سخت است ، و ما چون گزند این گرفتاری را در جای دیگری گفته‌ایم در اینجا بآن نمی‌پردازیم [2] .

امروز شیوه‌ی زندگانی انبوهی از مردم اینست که در جوانی باین آلودگیهای کیشها برخورده و پشت پا بدین زده و بیکبار رشته را پاره می‌کنند و دامن از هیچ تباهکاری درنمی‌چینند. و سپس چون پیر می‌شوند در برابر فشار درونی ایستادگی نتوانسته این زمان خود را بدامن یک کیش می‌اندازند و بهمه‌ی پندارهای بیخردانه از رجال‌الغیب و داستان خضر و نیارَستنیها و مانند آن گردن می‌نهند و اگر یکی ایراد گرفت و ناسازگاری آنها را با دانش و خرد یادآوری کرد به یک رشته سخنانی از اینگونه : «دانشها چه رازی را توانسته باز کند؟! جهان سراسر پر از نادانسته است. مگر ما راز الکتریک را می‌شناسیم؟!..» که بسرسام بیماران نزدیکتر است زبان باز می‌کنند ، و چنانکه دیروز بیکبار پشت پا بدین زده بودند امروز بیکبار پشت پا بدانش می‌زنند. آیا اینها ننگ زندگانی نیست؟!.. آیا می‌توان با این سخنان لرزه‌ای که دانشهای طبیعی به بنیاد کیشها انداخته جبران نمود؟!. آیا از اینکه ما چیزهای بسیاری را نمی‌دانیم باید از چیزهای دانسته هم چشم پوشیم؟!..


👇

امروز هر کسی می‌داند که این سستی که در کار دین پیدا شده و انبوه مردمان از آن رو گردانیده‌اند جز نتیجه‌ی ناسازگاریهای آن با دانشها نیست. تاریخ گواه است که اروپاییان دلبستگی بس سختی به دین مسیح می‌داشته‌اند و در راه آن از هیچ جانفشانی بازنمی‌ایستاده‌اند. ولی از روزی که این دانشها رواج یافته خواه و ناخواه از آن سرد شده‌اند و خود بایستی شوند. اگرچه اروپاییان در هر کاری تندروند و در این باره هم تندروی کرده‌اند هرچه هست روگردانی ایشان از دین مسیح و این روی سردی که جهان امروز به دین نشان می‌دهد بخیره[=بیجهت] نبوده. این پاسخها که امروز در ایران می‌شنویم اگر سودی دادی و گره از کار گشادی کشیشان اروپا دست از دامن آنها برنداشتندی.

داستان ایستادگیهای کشیشان را در برابر دانشها همه شنیده‌ایم که نخست با زورآزمایی پیش آمده و دانشمندان را بیدین نامیده و گزندها رسانیده‌اند. سپس چون کاری پیش نرفته این زمان بپاسخهای خنکی (همچون آنکه در بالا آوردیم) برخاسته‌اند. و سپس چون از آن نیز کاری پیش نرفته ناگزیر بخاموشی گراییده و خودشان نیز بیدین گردیده‌اند ولی چون نان از آن راه می‌خورند ناگزیر دینداری از خود می‌نمایند. چنانکه در شرق نیز همانست و بیشتر این کسان که دم از پیشوایی می‌زنند خود از درون باوری بخدا و دین ندارند.

در این باره آسیب نه تنها اینست که راست و دروغ بهم درآمیخته و جدایی درمیانه نمانده ، و مثلاً هستی آفریدگار را با داستان جابُلقا و جابُلسا به یک رشته کشیده‌اند ، خود بنیاد دین آلوده گردیده و رویه‌ی [3] بیخردانه و عامیانه بخویش گرفته. ببینید : هستی خدا و جاویدانی روان و پیدایش پیغمبران و آفرینش گیتی و سامان و آرایشی که در جهانست و اینها همه راست و همه با خرد و دانش سازگار است هر کدام رویه‌ی بیخردانه‌ای بخود گرفته و مایه‌ی روگردانی مردمان گردیده.

در زمان پیشین که دانشها همچون امروز نمی‌بود این ناسازگاری میانه‌ی کیشها و دانشها چندان پدیدار نبوده و چشمها را بخود نمی‌کشیده. ولی اکنون که دانشها پیشرفت فراوان کرده و صدها راز طبیعت بدست آمده ناسازگاری میانه‌ی کیشها و دانشها نیک پدیدار است و چشمها را بخود می‌کشد.


پانوشتها :
1ـ بنگرید بکتاب «در پاسخ بدخواهان».
2ـ كتاب «راه رستگاری».
3ـ رویه (ruye) = صورت ، ظاهر ، شکل.



🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی هفت از نه)


بیگمان توان و کیفیتِ این اعتراضها در جای خود نشانیست از اندازه‌ی رشد سیاسی مردم ، و مردمی ‌که رشد سیاسی ندارند و یک خواست و آرمان مشترکی نداشته کوشندگانشان هر چند تنی خود را از دیگران جدا گرفته‌اند ، چه شگفت که افزار دست سیاستِ بیگانگان شوند.

شما خود بیندیشید ، مردمی ‌که دینداری را بچادر و آزادیخواهی را به بیپروایی بقانونهای زمان رضاشاه بسنجند ، چه دشواری دارد که فریبِ فریبکاران را خورند؟!. در جایی که راستیها روشن نگردیده و مردم معنی دین ، میهن ، آزادی و اینگونه چیزها را ندانند ، چه شگفت که سیاست‌پیشگانِ سودجویی با یکی دو سخن فریب‌آمیز و ژستِ دینداری یا آزادیخواهی گرفتن ایشان را بفریبند. چنین کاستیهایی در توده ، مایه‌ی آن شد که راهِ آن سیاستهای تبهکارانه هموار گردد. اینها باعث شد همینکه وزیران جلو سختگیریها را گرفتند و بسخنان فریبکارانه برخاستند ، تخمهای فریب و خیانت در دلهای توده‌ی ساده‌درون روییدن گرفت و چاکران دیکتاتوریِ دیروز ، شدند دمکراتها و آزادیخواهان امروز و مردم صد امید بیجا بآنان بستند.

سپس چیز دیگری که دیده شد آن بود که با انگیزش همان کمپانی خیانت (بلکه با سرمایه‌ی آن) برای ملایان روزنامه بنیاد نهاده شد. جوانی که می‌گویند در لندن پرورش یافته و خودش و خانواده‌اش زندگانی اروپایی می‌دارند روزنامه‌ای برای ملایان بنیاد نهاد ، و این روزنامه از گام نخست یکی از خواستهای خود بازگردانیدن چادر و روبند گردانید. پیاپی گفتارها نوشت که هنوز هم می‌نویسد.

باز دیده شد دولت در اداره‌ی رادیو دستگاهی بنام «تبلیغات دینی» برپا گردانیده بکسانی از مردان تیره‌مغز ماهانه‌ها داد که بنشینند و گفتارهای سراپا یاوه و بدخواهی نویسند و بآن روزنامه و مانندهای آن فرستند. (1)


بدینسان ملایان را میدانی پدید آوردند تا ایشان هم با عنوانهایی همچون «مبارزه با مفاسد» ، مبارزه با «کفریات» ، «ارتداد» ، «محرمات» و مانند آنها بجَست و خیزهایی پردازند و بجانِ دگراندیشان افتند.

با نیرو گرفتن ملایان که کالایی جز خرافه ، مردم‌آزاری ، بیدینی و دکانی جز منبر و امامزاده و زیارتگاه ندارند ، کشور بازار داد و ستدِ کالاهای بی‌ارج و سراسر زیانمندِ ایشان و میدانگاهِ نمایشهای بیخردانه‌شان گردید. اینها بدست کابینه‌هایی انجام می‌گرفت که یکی پس از دیگری سر کار می‌آمدند. آنان بملایان که دستگاه خود را پس از جنبش مشروطه بیکبار از دست رفته دیده بودند ، فهماندند که ‌امروز روزگار دیگریست و بخت برویشان لبخند زده.

قانون «لباس متحدالشکل» (1307) سیزده سال بمردان رخت یکسان پوشاند و تنها کسانی که از این یکسانی برکنار بودند گروههایی همچون پیشوایان کیشها ، مفتیهای سنی ، «مجتهدین» ، «علما» و «فضلا» و «مدرسین» و «وعاظ» و «پیشنمازها» بودند که با تأیید حوزه‌ی علمیه جواز «واجد شرایط» می‌گرفتند. پس از شهریور20 همینکه دولت فهماند که با چادر سختگیری ندارد ، پوشیدن عبا و گزاشتن عمامه و کلاه‌پوستی و نمدی و سر باز زدن از نشان دادن «جواز معممی» بشهربانی و مانندگان آن که همه برخلاف قانونِ لباس متحدالشکل بود ، در اینگوشه و آنگوشه دیده شد. چنانکه دیدیم این راه را فروغی با همان نامه‌ی بظاهر مردم‌خواهانه در ماههای نخستِ افتادنِ رضاشاه (شاید هم بهمدستی نهانی با کاشانی) گشود.

پس از چندی ، گفته‌ها دیگر شد و سخن از بازگردانیدنِ خزینه‌ها و برداشتن دوش از گرمابه‌ها ، تعمیر و نوسازی امامزاده‌ها و بستن مدرسه‌های مختلط بمیان آمد. مخالفت ملایان با دبیرستانهای دخترانه ، آزار رساندن به اقلیتها بویژه یهودیان و بهائیان و حتا بهائی‌کشی و زردشتی‌کشی آغاز شد. (2) ملایان برای زیرِ فشار گزاردنِ آزادیخواهان به تحریک عشایر و مردم عامی‌ پرداختند. دولتها یکایک جلو قمه‌زنی و زنجیرزنی و روضه‌خوانی را باز گزاردند تا از یکسو دستگاه ملایان از نو گسترده گردد و نیروی خود را با عبا و عمامه بنمایش گزارد و بدینسان چشم آزادیخواهان را بترسانند. ملایان هم که از دولتها همراهی می‌دیدند ، برای بدست آوردنِ خواستِ اصلی که همانا باز شدنِ دکانهای پر درآمدِ کیشی و بازگشت اوقاف و دیگر مفتخوریها بود بتکان آمدند.

بیرون کار این بود که همه‌ی اینها «اهمیت دادن بدین» است که در زمان شاه گذشته بآنها بی‌پروایی شده. چنان فضایی پدید آوردند که شاه جوان هم از بیپروایی پدر به دین ناخشنودی می‌نمود و عقیده‌ی مذهبی ‌خود را بگوشها کشیده خود را پایبند بتشیع می‌شناسانید. (3)

شاه جدید ... دستور داد تا زمینهای وقفی بمؤسسات مذهبی ‌بازگردانده شود. همچنین دانشکده‌ی الهیات را در دانشگاه تهران تأسیس کرد ... (4)


👇

شاه همچنین رفتاری بوارونه‌ی پدر می‌کند : بدیدار آیت‌الله بروجردی که در بیمارستان بستری شده می‌رود (10 آذر تا 21 بهمن 1323). (5) چنانکه می‌بینید این هم رونوشتی است از همان سیاست فروغی. بیگمان شاه از نتیجه‌ی چنین رفتارهایی و تأثیرِ آنها بر مردم آگاه بوده و دانسته و فهمیده می‌کرده. آن هم شاهی که خود گواه رفتارِ سردِ پدر با مجتهدان و ملایان بوده.


پانوشتها :
1ـ کسروی ، دادگاه ، ص 54 و 55.
2ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 85 تا 96 و آبراهامیان ، یرواند ، ایران بین دو انقلاب ، 1377 ص 214.
3ـ پرچم روزانه شماره‌ی 221 ، ششم آبان 1321 ، گفتار «خرده‌گیری و پاسخ آن».
4ـ آبراهامیان ، یاد شده ، ص 217.
5ـ پاکدامن ، یاد شده ، ص 78.


🌸

دیدار محمدرضاشاه با آیت‌الله بروجردی در بیمارستان فیروزآبادی تهران (1323)

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 7ـ دین باید با خرد و دانش بسازد (یک از دو)


اینبود که پیش از آنکه ما بکار برخیزیم و چیزهایی بنگاریم همگی از دین نومیدی می‌نمودند و جز کسانی که از این راه نان می‌خورند و سود می‌برند ، و جز از دسته‌هایی که چندان آگاهی از دانشها و این چیزها نمی‌دارند دیگران همگی از دین بیزاری می‌نمودند. فراموش نکرده‌ام که چون شماره‌های نخستین پیمان بیرون می‌آمد و کسانی می‌دیدند که ما نام دین می‌بریم و از آن هواداری می‌نماییم در شگفت می‌شدند و بسیاری از ایشان باور نکرده آن را سیاستی برای پیشرفت کار می‌شماردند و بارها بزبان می‌آمدند. من خود نیز چون هشت سال پیش بر این شدم که گامهایی در این راه بردارم هر زمان که باین زمینه می‌رسیدم تو گویی کوهی بس بزرگ و سخت را در برابر خود می‌دیدم و اگر نبودی که به پشتیبانی خدا امید می‌بستم نومیدانه رو برگردانیدمی.

می‌بایست من راست را از دروغ جدا گردانم ولی آیا ترازوی آن چه بایستی بود؟.. آیا توانستمی بدلخواه چیزهایی را راست پنداشته و چیزهایی را دروغ شمارم؟!. آیا از چنان کاری جز رسوایی چه نتیجه برداشتمی؟!. من بایستی آنچه را که با دانش نمی‌سازد کنار گزارم. لیکن کدام دانش؟!.. آیا هر آنچه در کتاب است دانش است؟!.. اگر نیست راه جدا کردن آنها از یکدیگر چیست؟!..

چنانکه در جای دیگر گفته‌ام ما در گام نخست باین پرداختیم که دین باید با خرد و دانش سازگار باشد ، ولی تا دیرزمانی بر سر این کشاکش داشتیم زیرا کمتر کسی می‌پذیرفت که می‌توان دین را با خرد و دانش سنجید. یک دسته که بیدین می‌بودند هیچ گونه سازشی میانه‌ی دین و خرد گمان نمی‌کردند و سراسر دین را افسانه و بازیچه می‌انگاشتند. یک دسته که در دین بازمانده اینان هم کسانی بودند که به خرد و دانش ارج نمی‌گزاردند و آشکاره می‌گفتند : خردهای ما نارساست (چنانکه همین سخن را حقیقتگو نیز گفته و ما آن را خواهیم آورد). پس از نگارشهای بسیار و کوششهای فراوان بود که ما توانستیم این گفته را در دلها جا دهیم و راهی برای سنجش دین با خرد و دانش باز کنیم. پس از آن با سختی دیگری روبرو گردیدیم و آن اینکه آیا کدام خرد است که تواند درباره‌ی دین و راستی آن داوری کند و ناگزیر شدیم خرد و معنی آن را روشن گردانیم.

از آنسوی درباره‌ی دانشها بسختترین زمینه‌ها درآمدیم : زیرا بایستی روشن گردانیم که هر آنچه در کتاب است دانش نیست ، و تنها گفته‌ی یک یا چند پرفسور دلیل نتواند بود ، و این رشته‌های گوناگون که امروز بنام دانش در جهان روانست همگی در یک رده نیست ، و بی‌آنکه بدرون دانشها درآییم و یکایک آنها را بسنجیم و زیر و رو کنیم و بگفتگوهای بی‌پایان پردازیم ، یک ترازویی برای شناختن درست از نادرست در دست کنیم و دانش را از جز از آن جدا گردانیم. آیا بچنین کاری چگونه فیروز می‌شدیم؟!.. آیا آشنایی بدانشها برای چنین کاری بس بودی.

اگر راستی را بخواهیم در چنین زمینه‌ای آشنایی بدانشها و خو گرفتن بآنها پابند اندیشه شود و من اگر اندک‌آشنایی با دانشهای طبیعی می‌داشتم آن سنگ راهم بود و اگر سرخود بودمی ‌بایستی از آن بیمناک باشم و بنگهداری خود کوشم نه اینکه چشم یاوری از آنها دارم.

ببینید فلسفه‌ی نوین سراسر جهان را جز مادّه و نمایشهای آن نمی‌شناسد و امروز هزاران کسان از پرفسوران و دانشمندان هوادار او می‌باشند. آیا بایستی ما چه جدایی میانه‌ی آن با دانشهای دیگر گزاریم؟. اگر آن را نپذیریم آیا چه پاسخی بآن دهیم؟!.. در اینجا بود که می‌بایست دست خدا درمیان باشد و کاری انجام گیرد. دیگران هرچه می‌گویند بگویند ، من می‌دانم و خدا که آن روزی که بکار برخاستم هیچ گونه دانشی در این باره‌ها در دل نمی‌داشتم و تنها این اندازه می‌دانستم که چون راه را پیش گیرم گام بگام راستیها برایم روشن خواهد گردید و کار انجام خواهد گرفت. این کار تاکنون نشده بود و من که آن را انجام دادم با پیشانی باز می‌گویم که به یاری خدا بکوچکترین لغزشی دچار نگردیدم.

👇

ببینید : جاویدانی روان را فلسفه‌ی نوین نمی‌پذیرد و در دینها که آمده دلیلی برای آن یاد نشده. این دینها هنگامی بنیاد یافته‌اند که گمراهیهای امروزی درمیان نبوده و پیغمبران جز با کسان بی‌آلایش ساده‌درون روبرو نبوده‌اند ، اینست چندان دربند دلیل نبوده‌اند و همیشه بگفتارهای ساده‌ی طبیعی بسنده کرده‌اند و بایستی کنند. لیکن امروز ما بایستی دلیلی برای آن یاد کنیم و من تا چند سال درباره‌ی آن سخنی بزبان نمی‌آوردم تا داستان «جان و روان» برایم روشن گردید و بنگارش آن پرداختم. کنون شما ببینید که دیگران چه کرده‌اند و چنانکه در جای دیگری نوشته‌ام دست بدامن افسانه‌ی «گفتگو با مردگان» (اسپرتیسم) که از اروپا برخاسته زده‌اند و آن را دلیل جاویدانی روان گرفته‌اند که باید گفت بنیادی بروی یخ گزارده‌اند. بارها من می‌شنوم می‌گویند : «چگونه شما گفتگو با مردگان را نمی‌پذیرید در جایی که صدها پرفسور آن را پذیرفته‌اند؟!..» اینان آن نمی‌دانند که پذیرفتن صدها پرفسور دلیل درستی یک چیز نتواند بود و این بهترین نمونه است که جدا کردن راستیها از دروغها یک کار آسانی نیست و لغزشگاههای فراوان در آن راه است.



🌸

📖 انکیزیسیون در ایران

🖌 نویساد (هیئت تحریریه)

🔸پیشگفتار : 4ـ بازگردانیدن ارتجاع (تکه‌ی هشت از نه)


کسانی پشتیبانی دولتهای محمدرضاشاه از پسرفت را بجلوگیری از کمونیزم وابسته دانسته‌اند. شاید بعد از چندی چنین کاربردی هم از آن خواسته شده ولی اینکه گمان کنیم بازگردانیدن ارتجاع تنها برای جلوگیری از کمونیزم بوده از راستی بدورست. این موضوع از کتاب «دادگاه» بهتر دانسته می‌شود. آنجا خیانتهای بدخواهان در چند صحنه از تاریخ ایران جلو چشمِ خواننده آورده می‌شود و تاریخچه‌ی کمپانی خیانت تا اندازه‌ای روشن می‌گردد. لیکن ما در اینجا بچند نکته ‌اشاره‌ای کرده می‌گذریم.

یکم ، چنانکه دیدیم فروغی در نخستین نشستی که روزنامه‌نویسان را پذیرفته بود عنوان می‌کند : «باید بمسئله‌ی دین هم اهمیت داد. در بیست سال گذشته یکی هم دین از میان رفت». همچنین نامه‌ی نیرنگبازانه‌ی او بکاشانی چهار ماه پس از رفتن رضاشاه نوشته شده. هنگامی‌که ما از کمونیزم در ایران پس از شهریور20 سخن می‌گوییم آنچه باندیشه می‌آید حزب توده است. حال آنکه ، آن حزب در این زمان کوتاه کاری نکرده بود که مایه‌ی نگرانی باشد.

دوم ، کسانی که با پیشامدهای شهریور بیست آشنایی دارند می‌دانند که برای آرتش ایران چه نقشه‌های شومِ استادانه‌ای کشیده بودند تا در زمان کوتاهی درهم شکند و از هم بپاشد ، دلها را نومیدی پر گرداند و سربازان و افسران را استواری و سربلندی نماند. (1)

سوم ، ایلهای بیابانگرد و تاراجگر را که در زمان رضاشاه روستانشین گردیده و گامی‌ در راه پیشرفت زندگانی برداشته بودند آزاد گزاردند که بزندگانی کوچنده‌ی خود بازگردند. اینها همه بکنار ، برخی از فرماندهان آرتش هنگام گریز (در شهریور 20) سلاح و فشنگ بکوهها و دره‌ها ریختند تا بدست ایلها برسد و بتاراجگری و گردنکشی بازگردند. چنین بیناموسی را کردند ولی وزارت جنگ و ستاد آرتش ببازخواستی از ایشان برنخاست.

داستان محمد رشید فراموش نشده. یک کرد گردنکش تاراجگر برخاست و صد نامردی بسر سپاه ‌ایران آورد و شما وزیران بجای آنکه سپاه فرستید و سر او را بکوبید و آبروی رفته‌ی دولت را بازگردانید با او از در فروتنی درآمدید و بپاداش آن نامردیهایش حکومت بانه را با بیست‌هزار تومان باج سَبیل ماهانه باو سپردید ، و بدینسان ناتوانی دولت بلکه بیچارگی آن را ، بهمه‌ی سرکشان و تاراجگران آگاهی دادید. (2)


چهارم ، چنانکه کسروی در کتاب «در پیرامون ادبیات» نشان می‌دهد ، کمپانی خیانت از سالها پیش از انقلاب کمونیستی اکتبر ، بجز دسته‌بندیهایی که خود داشتند و در سایه‌ی آن از پیشامدهای سیاسی ، سودِ خود و بیگانگان را می‌جسته‌اند ، برواج دادنِ گمراهیها کوشیده‌اند. این کوششها هم شاخه‌ای از ارتجاعست گو آنکه یک نام «ادبیات» بروی آن گزارده باشند.

چنانکه دیده می‌شود هیچ‌ یک از اینها نه نبرد با کمونیزم بلکه نبرد با آزادیخواهی و پیشرفت بوده. اینها از یکسو خیانت و از سوی دیگر پشتیبانی از ارتجاعست. ارتجاع یعنی بازگشت بگذشته ، یعنی پسرفت و آن تنها چیره گردانیدن ملایان نیست. آرتش را با شاهکارِ خیانت کمر شکستن و ایلها را بزندگانی کوچنده‌ی پیشین بازگردانیدن ، گردنکشان را ناز شست دادن ، ایمنی را برانداختن ، صوفی‌پروری کردن و اندیشه‌های پست را رواج دادن ، همه پشتیبانی از ارتجاعست. مردم را در یک زندگانی پستی ماندگار خواستنست.

اکنون توان پرسید پس چه خواستی در پشت این نقشه‌ها نهفته بوده. پاسخ را از کتاب «دادگاه» برایتان می‌آوریم :

باید دانست در این کشور سیاست شومی ‌هست که از سالیان بسیار در کارست. یک دسته که رشته‌ی کارها را در دست می‌دارند کوشش ایشان برآنست که ‌ایرانیان را از پیشرفت بازداشته نگزارند بپای توده‌های پیشرفته‌ی اروپا و آسیا رسند. این توده را در همین حال گرفتاری و بدبختی که هستند نگه دارند : دولت همیشه ناتوان باشد ، ناایمنی از کشور برنخیزد ، ایلهای کوچ‌نشین به همان حال که هستند بازمانند ، اداره‌ها درهم و کارها بسیار سست باشد ، مردم همیشه از دولت ناخشنود و از بخت خود گله‌مند بوده دل پر از نومیدی دارند ، مجلس مایه‌ی ریشخند و دولت در دیده‌ها بی‌ارج باشد ، ملایان که سرچشمه‌ی نادانی و گمراهی مردمند و همیشه مایه‌ی نابسامانی می‌باشند از نیرو نیفتند ، دستگاه آنان شکوه خود را از دست ندهد ، اندیشه‌های پست زمان مغول و بدآموزیهای زهرآلود آن زمان از رواج نیفتد ، جبریگری و بی‌پروایی بزندگانی و آلودگی بقلندری و درویشی از مغزها بیرون نرود ، روضه‌خوانی و سینه‌زنی و قمه‌زنی و زنجیرزنی و شبیه‌سازی و مانند اینها که بیگانگان نشانه‌ی وحشیگری می‌شمارند رواج خود را از دست ندهد ، از دانشهای اروپایی و از اندیشه‌های بلندِ برخی از اروپاییان جز بهره‌ی کمی ‌باین مردم نرسد ـ یکایک نتوان شمرد. از هر راه که بتوانند این کشور و این توده [را] از پیشرفت بازداشته بلکه اگر توانند پستر برند.

👇

این خواست ایشانست و گروهی باهم یکی شده و دست بهم داده‌اند که ‌این خواست را پیش برند ، و چون از سالیان دراز رشته‌ی حکومت در دست ایشانست با ایمنی و آسودگی کار خود را انجام می‌دهند و تا می‌توانند بکسان دیگری راه نداده نمی‌گزارند که آنان پیش آیند و همچشم و هم‌نبرد اینان باشند. همیشه می‌جویند و کسانی را که در این بدخواهی با آنان همراه توانند بود پیدا می‌کنند و آنها را پیش آورده بجایگاهی می‌رسانند و جوانانی را پرورده و دستگاه خود را نگه می‌دارند.

از پنجاه و شصت سال باز ، دست اینان در رخداده‌های تاریخی این کشور درمیان بوده است و کسانی که در آینده جستجو از تاریخ ایران خواهند کرد باید این را از دیده دور ندارند وگرنه خود را در برابر «چیستانهایی» خواهند دید. (3)


این شرحها روشن می‌گرداند که شیوه‌ی کابینه‌های دهه‌ی بیست پیروی از «آیین‌نامه‌ی» کمپانی و خواستش آن بوده که آنچه در سایه‌ی مشروطه و در زمان رضاشاه مانعِ ارتجاع بود را از میان برداشته و هرچه در اندیشه و شیوه‌ی زندگانی ، پیشرفت رخ داده بود بازگردانند.


پانوشتها :
1ـ نک. گفتارهای روزنامه‌ی پرچم بقلم کسروی در زمینه‌ی پیشامدهای شهریور20 و نیز کتاب «دادگاه».
2ـ کسروی ، دادگاه ، ص 58.
3ـ پیشین ، ص 39.


🌸

📖 کتاب در پاسخ حقیقتگو

🖌 احمد کسروی

🔸 7ـ دین باید با خرد و دانش بسازد (دو از دو)


دوباره می‌گویم : پیغمبری یا برانگیختگی از خدا یکی از شگفتترین رازهای طبیعت می‌باشد ولی کیشها رنگی بآن داده‌اند که هر کسی را می‌رماند. گذشته از آنکه بخود برانگیختگی یک رویه‌ی عامیانه داده‌اند ، دلیلی را که راستگویی یک فرستاده با آن دانسته شود کارهای نیارَستنی (یا بگفته‌ی خودشان معجزه) گرفته‌اند و این گذشته از آنکه با دانشها درست نمی‌آید و تاریخ نیز آن را نمی‌پذیرد خود قرآن راستگوترین گواه است که هر زمان که از پیغمبر پاک اسلام معجزه خواسته‌اند آن را نپذیرفته است. آیا من چه بایستی کنم؟!. اگر گفتمی دلیل یک فرستاده کارهای نیارَستنی است بایستی با دانش و تاریخ بلکه با قرآن نیز نبرد کنم. اگر گفتمی معجزه یا کارهای نیارَستنی باور کردنی نیست در آن هنگام نیز بایستی از داستان پیغمبری و فرستادگی بیکبار چشم پوشم. یکی از دشواریهایی که در گام نخست بآن برخوردم این بود و تا معنی درست فرستادگی و دلیل آن را نیافتم بنگارش در آن باره نپرداختم. آنچه من در این زمینه در کتاب «راه رستگاری» نوشته‌ام از هر باره درست است و نشانه‌ای که برای راستگویی یک فرستاده نشان داده‌ام صد بار استوارتر از معجزه می‌باشد ولی این معنی بیکبار فراموش گردیده و از میان رفته بوده و تاکنون کسی آن را یاد ننموده و تنها کارلایل [1] انگلیسی دو سه گامی بآن نزدیک رفته است.

بیش از این در این باره نمی‌نگارم. ارزش این کار و نتیجه‌های آن خود بخود دانسته خواهد شد. ولی چون آقای حقیقتگو در ایرادگیری بنگارشهای ما تنها نیست و بسیاری از آنان که دین را دستاویز خودنمایی و پول‌اندوزی گرفته‌اند ناسپاسانه اینهمه کوششهای ما را فراموش ساخته هر زمان ببهانه‌ی دیگری زبان بگله و ایراد باز می‌کنند و کسانی از آنان از زباندرازی و بیفرهنگی نیز بازنمی‌ایستند ، اینست در پایان گفتار روی سخن را بایشان گردانیده می‌گوییم : آیا شما تاکنون بفلسفه‌ی مادّی یا فلسفه‌ی داروین که تکان به بنیاد دین داده و ملیونها کسان را بیدین گردانیده پاسخی ـ پاسخی که درخور پذیرفتن باشد داده‌اید؟.. اگر داده‌اید بگویید کدام کتاب یا گفتار است که مردمان بخوانند و اندازه‌ی فهم و دانش شما را بدانند. اگر نداده‌اید و یا نتوانسته‌اید بدهید آیا این نشان درماندگی و یا بی‌پروایی شما در کار دین نخواهد بود؟!.. آیا با این بی‌پروایی یا درماندگی ، شما را می‌رسد [2] که به هر گفته‌ای از ما خرده گیرید و از در خودفروشی [3] درآیید؟!.. آیا این دلیل بیدینی و خداناشناسی شما نیست که بنیاد دین را بیکبار فراموش کرده و کوششهای بسیار ارجدار ما را درباره‌ی آن بدیده نمی‌گیرید و در این شاخه و آن شاخه ناسپاسانه بگفتگو می‌پردازید؟!.. [4]

ما از شما می‌پرسیم : آیا معنایی که ما بفرستادگی می‌دهیم و دلیلی که یاد می‌کنیم شما آن را درست می‌دانید یا نه؟.. اگر درست می‌دانید آیا این دلیل آن نیست که شما تاکنون معنی درست فرستادگی را نمی‌دانستید و بیکبار از یک زمینه‌ی بس ارجداری از دین ناآگاه بودید و با اینحال بسیار ناشایست است که در برابر ما ایستید و زبان بایراد باز کنید. اگر می‌گویید آن معنی و آن دلیل درست نیست خودتان بگویید معنی فرستادگی و دلیل آن چیست تا مردم اندازه‌ی دانش و فهم شما را دریابند. این است سزای کسانی که خدای آفریدگار و دین و راستی و فیروزی توده و همه چیز را فدای خودنماییها و بیفرهنگیهای خود می‌سازند. [5]


پانوشتها :
1ـ Thomas Carlyle ، کتاب «On Heroes, Hero-worship, and the Heroic in History».
2ـ شما را می‌رسد ... = شما حق دارید ...
3ـ «خودفروشی» ، خودنمایی فزون و بیرون از اندازه است. این را بغلط گاهی بمعنایی بکار می‌برند که برایش واژه‌ی «تن‌فروشی» مناسبست.
4ـ باید افزود : بلکه دزدانه از آن بهره‌ها جسته با رنگ و روغن دیگری بنام خود و برای رونق دادن بکیش سراسر زیانمندی که دعوای پیشواییش را دارید بکار می‌برید؟!.
5ـ مهنامه‌ی پیمان ، سال پنجم ، شماره‌ی پنجم ، س 206 تا 224.


🌸