🔶 زندگانی من
🔸 2ـ مکتبی که من رفتم (تکهی دو از دو)
در مکتب چون کسی قرآن یا کتابی را بپایان رسانیدی بایستی پول و شیرینی برای آخوند بیاورد و آن روز شاگردان آزاد گردند. من بآخوند گفتم بهتر است قرآن را در یس بپایان رسانم. نخست نپذیرفت و سپس خرسندی داد. من با پدرم نیز گفتگو کردم و روزی یک کله قند و دو زرع ماهوت (1) و دو قِران پول سفید و کمی شیرینی در یک سینی گزارده برای آخوند بردیم.
کسی که قرآن را بپایان میرسانیدی آخوند او را جلوِ خود نشاندی و او از سورهی بقره آغازِ خواندن کردی ، و چون بآیهی «خَتَمَ اللَّهُ...» رسیدی آخوند یک سیلی نوازش بروی او زدی و شاگردان نیز از پشت سر کتاب یا دُشکچه بسر او پرانیدندی. با من نیز این رفتار را کردند.
پس از قرآن بایستی بکتابهای گلستان و جامع عباسی و نِصاب و تَرَسُّل (2) و ابوابالجنان (3) و منشئات میرزامهدیخان و تاریخ نادر و تاریخ مُعجَم (4) و تاریخ وصّاف (5) و اینگونه کتابها پردازم. کتابهای درسی در مکتب اینها میبود. اینها که هیچ یکی برای درس خواندن بچگان نوشته نشده و برخی از آنها پر از واژهها و جملههای عربی بسیار دشوار است ، بدست بچگان میدادندی.
من که نه فارسی میدانستم نه عربی ، کارم باین کتابها افتاده بود ، و چون آخوند نیز فارسی نمیدانست میبایست اینها را در خانه از پدرم و یا از خویشانم یاد گیرم و من چون از روی خواهش و آرزو درس میخواندم این دشواریها را آسان میشمردم. چهار سال که در آن مکتب بسر میبردم این کتابها را خودم خواندم و پیش رفتم. و چون چند تنی از شاگردان با من همدرس میبودند آنان نیز پیش رفتند. میتوان پنداشت که از آن مکتب تنها این چند تن باسواد درآمدهاند.
پس از این کتابها نوبت «صرف میر» (6) رسید. آخوند ما که فارسی نمیدانست عربی نیز ندانستی. ولی «صرف میر» را یاد گرفته بود. بمن نیز بدانسان یاد داد :
«ضرب ضربا ضربوا ، ضربت ضربتا ضربن ، ضربت ضربتما ضربتم ، ضربت ضربتما ضربتن ، ضربت ضربنا».
«ضرب در اصل الضرب بود. مصدر بود ما خواستیم فعل ماضی بنا کنیم الف و لام که علامت مصدر بود از اولش انداختیم. به عین الفعل او فتحه دادیم شد ضَرَبَ یعنی زد یک مرد غایب در زمان گذشته. ضربا در اصل ضرب بود. مفرد مذکر ماضی بود ما خواستیم تثنیه بنا کنیم. الفی بآخرش افزودیم شد ضربا ، یعنی زدند دو مرد غایب در زمان گذشته ...». اینست نمونهای از درس صرف عربی در آن زمانها.
بجای آنکه بگویند : «الضرب» بمعنی «زدن» است. اگر خواستیم بگوییم : «زد» باید بگوییم : «ضَرَبَ» ، و اگر خواستیم بگوییم : «زدند» (در دو تن) باید بگوییم : «ضَرَبا» ـ آن افسانههای دراز را یاد میدادند که شنونده یا شاگرد گیج گردیدی و ندانستی چه میگویند و چه میخواهند.
بایستی همهی کارواژههای[فعل] عربی را که بیشتر از کارواژههای دیگر زبانهاست از این راه یاد گرفت و برای هر یکی از آنها افسانهای به دل سپرد.
دو یا سه ماه نیز با این درس بسر میبردم که ناگهان مرگ پدرم رخ داد و خواه ناخواه از مکتب دور گردیدم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ یک گونه پارچهی پشمینهی کلفت پرزدار گرانبها
2ـ کتابیست برای یاد دادن شیوهی نوشتن نامههای دیوانی ، منشات ، مکتوبات ، عرایض ، قبالهجات و ..
3ـ چند کتاب با این نام هست که خواست نویسنده همانا کتاب میرزا محمد رفیع واعظ قزوینی در پند و اندرز میباشد.
4ـ کتابیست در تاریخ از زمان کیومرث افسانهای تا انوشیروان ساسانی
5ـ تاریخیست از سرگذشتهای ایلخانان مغول
6ـ کتابیست در صرف زبان عربی نوشتهی میرسیدشریف جرجانی
🔸 2ـ مکتبی که من رفتم (تکهی دو از دو)
در مکتب چون کسی قرآن یا کتابی را بپایان رسانیدی بایستی پول و شیرینی برای آخوند بیاورد و آن روز شاگردان آزاد گردند. من بآخوند گفتم بهتر است قرآن را در یس بپایان رسانم. نخست نپذیرفت و سپس خرسندی داد. من با پدرم نیز گفتگو کردم و روزی یک کله قند و دو زرع ماهوت (1) و دو قِران پول سفید و کمی شیرینی در یک سینی گزارده برای آخوند بردیم.
کسی که قرآن را بپایان میرسانیدی آخوند او را جلوِ خود نشاندی و او از سورهی بقره آغازِ خواندن کردی ، و چون بآیهی «خَتَمَ اللَّهُ...» رسیدی آخوند یک سیلی نوازش بروی او زدی و شاگردان نیز از پشت سر کتاب یا دُشکچه بسر او پرانیدندی. با من نیز این رفتار را کردند.
پس از قرآن بایستی بکتابهای گلستان و جامع عباسی و نِصاب و تَرَسُّل (2) و ابوابالجنان (3) و منشئات میرزامهدیخان و تاریخ نادر و تاریخ مُعجَم (4) و تاریخ وصّاف (5) و اینگونه کتابها پردازم. کتابهای درسی در مکتب اینها میبود. اینها که هیچ یکی برای درس خواندن بچگان نوشته نشده و برخی از آنها پر از واژهها و جملههای عربی بسیار دشوار است ، بدست بچگان میدادندی.
من که نه فارسی میدانستم نه عربی ، کارم باین کتابها افتاده بود ، و چون آخوند نیز فارسی نمیدانست میبایست اینها را در خانه از پدرم و یا از خویشانم یاد گیرم و من چون از روی خواهش و آرزو درس میخواندم این دشواریها را آسان میشمردم. چهار سال که در آن مکتب بسر میبردم این کتابها را خودم خواندم و پیش رفتم. و چون چند تنی از شاگردان با من همدرس میبودند آنان نیز پیش رفتند. میتوان پنداشت که از آن مکتب تنها این چند تن باسواد درآمدهاند.
پس از این کتابها نوبت «صرف میر» (6) رسید. آخوند ما که فارسی نمیدانست عربی نیز ندانستی. ولی «صرف میر» را یاد گرفته بود. بمن نیز بدانسان یاد داد :
«ضرب ضربا ضربوا ، ضربت ضربتا ضربن ، ضربت ضربتما ضربتم ، ضربت ضربتما ضربتن ، ضربت ضربنا».
«ضرب در اصل الضرب بود. مصدر بود ما خواستیم فعل ماضی بنا کنیم الف و لام که علامت مصدر بود از اولش انداختیم. به عین الفعل او فتحه دادیم شد ضَرَبَ یعنی زد یک مرد غایب در زمان گذشته. ضربا در اصل ضرب بود. مفرد مذکر ماضی بود ما خواستیم تثنیه بنا کنیم. الفی بآخرش افزودیم شد ضربا ، یعنی زدند دو مرد غایب در زمان گذشته ...». اینست نمونهای از درس صرف عربی در آن زمانها.
بجای آنکه بگویند : «الضرب» بمعنی «زدن» است. اگر خواستیم بگوییم : «زد» باید بگوییم : «ضَرَبَ» ، و اگر خواستیم بگوییم : «زدند» (در دو تن) باید بگوییم : «ضَرَبا» ـ آن افسانههای دراز را یاد میدادند که شنونده یا شاگرد گیج گردیدی و ندانستی چه میگویند و چه میخواهند.
بایستی همهی کارواژههای[فعل] عربی را که بیشتر از کارواژههای دیگر زبانهاست از این راه یاد گرفت و برای هر یکی از آنها افسانهای به دل سپرد.
دو یا سه ماه نیز با این درس بسر میبردم که ناگهان مرگ پدرم رخ داد و خواه ناخواه از مکتب دور گردیدم.
پابرگیها (همه از ویراینده) :
1ـ یک گونه پارچهی پشمینهی کلفت پرزدار گرانبها
2ـ کتابیست برای یاد دادن شیوهی نوشتن نامههای دیوانی ، منشات ، مکتوبات ، عرایض ، قبالهجات و ..
3ـ چند کتاب با این نام هست که خواست نویسنده همانا کتاب میرزا محمد رفیع واعظ قزوینی در پند و اندرز میباشد.
4ـ کتابیست در تاریخ از زمان کیومرث افسانهای تا انوشیروان ساسانی
5ـ تاریخیست از سرگذشتهای ایلخانان مغول
6ـ کتابیست در صرف زبان عربی نوشتهی میرسیدشریف جرجانی
🔶 زبان ایرانی (سال پنجم) - 168
🔸 در پیرامون زبان
اينك فهرستي در اينجا از اين گونهها ميآوريم ، چون بيشتر اينها در تركي آذربايجان بكار ميرود براي آنكه آشنايان بآن زبان اين گونههاي نوين را در فارسي نيك دريابند در برابر هر يكي تركيش را هم مينگاريم (مگر آنها كه در تركي نيست) :
1 ـ گذشتهي ساده : نوشت يازدي
2 ـ گذشتهي ناديده : نوشته يازمش (گاهي يازوب)
3 ـ گذشتهي همارگي : نوشتي يازاردي
4 ـ گذشتهي همانزماني : مينوشت يازردي
5 ـ گذشتهي پيوستگي : همينوشت ـــــــ
6 ـ گذشتهي آيندگي : خواستي نوشت يازاجاقيدي
7 ـ گذشتهي گذشته : نوشته بود يازميشدي
8 ـ گذشتهي همانزماني ناديده : مينوشته يازرمش
9 ـ گذشتهي پيوستگي ناديده : همينوشته ـــــــ
10 ـ گذشتهي گذشتهي ناديده : نوشته بوده يازميشيمش
11 ـ گذشتهي همارگي و همانزماني : مينوشتي ـــــــ
12 ـ گذشتهي همارگي و پيوستگي : همينوشتي ـــــــ
13 ـ گذشتهي گذشتهي همارگي : نوشته بودي ـــــــ
🔸 در پیرامون زبان
اينك فهرستي در اينجا از اين گونهها ميآوريم ، چون بيشتر اينها در تركي آذربايجان بكار ميرود براي آنكه آشنايان بآن زبان اين گونههاي نوين را در فارسي نيك دريابند در برابر هر يكي تركيش را هم مينگاريم (مگر آنها كه در تركي نيست) :
1 ـ گذشتهي ساده : نوشت يازدي
2 ـ گذشتهي ناديده : نوشته يازمش (گاهي يازوب)
3 ـ گذشتهي همارگي : نوشتي يازاردي
4 ـ گذشتهي همانزماني : مينوشت يازردي
5 ـ گذشتهي پيوستگي : همينوشت ـــــــ
6 ـ گذشتهي آيندگي : خواستي نوشت يازاجاقيدي
7 ـ گذشتهي گذشته : نوشته بود يازميشدي
8 ـ گذشتهي همانزماني ناديده : مينوشته يازرمش
9 ـ گذشتهي پيوستگي ناديده : همينوشته ـــــــ
10 ـ گذشتهي گذشتهي ناديده : نوشته بوده يازميشيمش
11 ـ گذشتهي همارگي و همانزماني : مينوشتي ـــــــ
12 ـ گذشتهي همارگي و پيوستگي : همينوشتي ـــــــ
13 ـ گذشتهي گذشتهي همارگي : نوشته بودي ـــــــ
✴️ ریشهی بدبختیها (تکهی پنجاهوهفتم)
🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (بخش سه از سه)
آقای س. ب. در گفتار خود یكی هم نام فرهنگ را میبرد و در یك جایی میگوید : «یكی از آن مللی كه دیوارهای باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایران است».
من نمیدانم ایران در زمان مغول چه فرهنگی داشته (و یا امروز چه فرهنگی دارد)؟! فرهنگ ایران یك رشتهی آن ، این شعرهاست كه همگی حالش را میدانند. باید گفت : خشك و تر هرچه اندیشیده و یا شنیدهاند برشتهی نظم كشیدهاند. یك نمونهای از آنها بیشرمیهای انوری و دشنامگوییهای یغما و یاوهسراییهای قاآنی است.
یك رشتهی دیگر بافندگیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان است كه سراپا بیپا و سراپا گمراهی است. یك رشتهی دیگر این كتابهای تاریخست ، از قبیل جهانگشای جوینی ، ظفرنامهی علی یزدی ، تاریخ وصاف ، تاریخ معجم و مانند اینها كه ما نمیدانیم آنها را چاپلوسـ[یـ]نامه بنامیم یا كتابهای تاریخی. بدبختان چندان چاپلوسی و یاوهگویی بسخنان خود افزودهاند كه تاریخ درمیان آن گم شده. یك رشتهی دیگر كتابهای پندی است كه یك نمونهی نیكی از آنها گلستان سعدی ، و یك نمونهی نیكی از این داستان قاضی همدانست.
باین فرهنگهاست كه مینازید؟!.. باین فرهنگهاست كه پشتگرمی نشان داده میگویید : «سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود»؟!.. دریغا كه پردهی غفلت بروی چشمهای شما فروهشته شده! دریغا كه از حقایق بسیار دورید!
یك نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول و از نتیجهی آن بشما نشان دهم : همان ابوبكر رازی كه دیروز گفتیم آمدن یمه و سوتای را شنیده شبانه با چند تن درویش لخت و پخت بگریخت ، و زنان و فرزندان خود را بیسرپرست گزاشت كه خودش مینویسد مغولان چون به ری رسیدند همگی را از تیغ گذرانیدند ، چنین مرد پست بیغیرتی در همان مرصادالعباد كه همین داستان را در دیباچهی آن نوشته بیك رشته تحقیقات صوفیانهی شگفتی پرداخته كه روی نادانی و كودنی را سفید گردانیده. از جمله یك عبارت عربی هست : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» (من گِل آدم را با دست خود چهل روز سرشتم) كه میگویند «حدیث قدسی» است و راستی آنست كه خود صوفیان ساختهاند.
به هر حال آقای ابوبكر رازی این جمله را عنوان كرده و هشت صفحه بیهودهگوییهای شگفتی كرده.
اینان چنین میپنداشتهاند كه چنانكه كوزه و لولهنگ را از گِل میسازند خدا نیز آدم را از گل ساخته. بدینسان كه گلی از خاك درست كرده و از آن كالبدی پدید آورده و سپس جانی یا روانی به وی دمیده. این اندیشهی همگی آنان دربارهی آفرینش آدمی بوده. آنوقت ابوبكر رازی بتحقیقات پرداخته میگوید خدا كالبد آدم را از گل درست كرده و درمیانهی مكه و طائف بروی زمین افكنده چهلهزار سال بساختن آن میپرداخت. فرشتهها كه از آنجا میگذشتند از اینهمه اهتمام خدا باین یك آفریدهی گلی در شگفت میشدند و از همدیگر میپرسیدند : مگر میخواهد چه بسازد كه اینهمه بآن اهتمام میورزد؟!. در دلهای خود بآدم رشك میبردند و از ارجمندی آن در نزد خدا دلتنگ میگردیدند. روزی شیطان بآنجا میگذشت آن كالبد را دید و خیره ماند ، و گفت این تو تهیست من میتوانم بدرون آن بروم و از راز كار ، آگاه گردم. این گفت و از سوراخ بینی بدرون آدم رفت و همه جا را گردید. ولی به یك جا رسید كه در آن را بسته یافت و بدرون آن رفتن نتوانست. آن یك جا دل بود. آری دل مخزن اسرار الهیست و شیطان را بآن راه نیست ... هفت یا هشت صفحه را با این سخنان یاوه پر كرده است.
🔸این است نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول كه هر كس باید بخواند و از شرمندگی سر پایین اندازد ، نه آنكه ببالد و بنازد و بخودستایی پردازد؟!.. این بسود دشمنان ایران است كه ایرانیان باین چیزهای مفت و بیهوده بنازند و آنها را هر زمان تازه گردانند و غفلت را تا بآنجا رسانند كه بگویند ما چون تمدن و فرهنگ داریم همیشه پایدار خواهیم ماند.
دوباره تكرار میكنم : ایرانیان بكوشش بیشتری نیاز دارند تا بخودستایی.
🔸این چیزها كه از گذشته بایران رسیده و یادگار زمانهای زبونی و درماندگیست باید كوشید و همه را از میان برد و نشانی بازنگزاشت. این كتابهای سراپا گمراهی و نادانی كه از زمان مغول بازمانده باید همه را بآتش كشید و مردم را از زیان آنها بازداشت. اگر ایرانیان در آرزوی فرهنگ میباشند باید بكوشند و حقایق زندگی را یاد گیرند و دارای یك فرهنگ بسیار ارجدار گرانمایهای گردند.
(پرچم روزانه شمارههای 193 ، 194 ، 195)
🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (بخش سه از سه)
آقای س. ب. در گفتار خود یكی هم نام فرهنگ را میبرد و در یك جایی میگوید : «یكی از آن مللی كه دیوارهای باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایران است».
من نمیدانم ایران در زمان مغول چه فرهنگی داشته (و یا امروز چه فرهنگی دارد)؟! فرهنگ ایران یك رشتهی آن ، این شعرهاست كه همگی حالش را میدانند. باید گفت : خشك و تر هرچه اندیشیده و یا شنیدهاند برشتهی نظم كشیدهاند. یك نمونهای از آنها بیشرمیهای انوری و دشنامگوییهای یغما و یاوهسراییهای قاآنی است.
یك رشتهی دیگر بافندگیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان است كه سراپا بیپا و سراپا گمراهی است. یك رشتهی دیگر این كتابهای تاریخست ، از قبیل جهانگشای جوینی ، ظفرنامهی علی یزدی ، تاریخ وصاف ، تاریخ معجم و مانند اینها كه ما نمیدانیم آنها را چاپلوسـ[یـ]نامه بنامیم یا كتابهای تاریخی. بدبختان چندان چاپلوسی و یاوهگویی بسخنان خود افزودهاند كه تاریخ درمیان آن گم شده. یك رشتهی دیگر كتابهای پندی است كه یك نمونهی نیكی از آنها گلستان سعدی ، و یك نمونهی نیكی از این داستان قاضی همدانست.
باین فرهنگهاست كه مینازید؟!.. باین فرهنگهاست كه پشتگرمی نشان داده میگویید : «سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود»؟!.. دریغا كه پردهی غفلت بروی چشمهای شما فروهشته شده! دریغا كه از حقایق بسیار دورید!
یك نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول و از نتیجهی آن بشما نشان دهم : همان ابوبكر رازی كه دیروز گفتیم آمدن یمه و سوتای را شنیده شبانه با چند تن درویش لخت و پخت بگریخت ، و زنان و فرزندان خود را بیسرپرست گزاشت كه خودش مینویسد مغولان چون به ری رسیدند همگی را از تیغ گذرانیدند ، چنین مرد پست بیغیرتی در همان مرصادالعباد كه همین داستان را در دیباچهی آن نوشته بیك رشته تحقیقات صوفیانهی شگفتی پرداخته كه روی نادانی و كودنی را سفید گردانیده. از جمله یك عبارت عربی هست : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» (من گِل آدم را با دست خود چهل روز سرشتم) كه میگویند «حدیث قدسی» است و راستی آنست كه خود صوفیان ساختهاند.
به هر حال آقای ابوبكر رازی این جمله را عنوان كرده و هشت صفحه بیهودهگوییهای شگفتی كرده.
اینان چنین میپنداشتهاند كه چنانكه كوزه و لولهنگ را از گِل میسازند خدا نیز آدم را از گل ساخته. بدینسان كه گلی از خاك درست كرده و از آن كالبدی پدید آورده و سپس جانی یا روانی به وی دمیده. این اندیشهی همگی آنان دربارهی آفرینش آدمی بوده. آنوقت ابوبكر رازی بتحقیقات پرداخته میگوید خدا كالبد آدم را از گل درست كرده و درمیانهی مكه و طائف بروی زمین افكنده چهلهزار سال بساختن آن میپرداخت. فرشتهها كه از آنجا میگذشتند از اینهمه اهتمام خدا باین یك آفریدهی گلی در شگفت میشدند و از همدیگر میپرسیدند : مگر میخواهد چه بسازد كه اینهمه بآن اهتمام میورزد؟!. در دلهای خود بآدم رشك میبردند و از ارجمندی آن در نزد خدا دلتنگ میگردیدند. روزی شیطان بآنجا میگذشت آن كالبد را دید و خیره ماند ، و گفت این تو تهیست من میتوانم بدرون آن بروم و از راز كار ، آگاه گردم. این گفت و از سوراخ بینی بدرون آدم رفت و همه جا را گردید. ولی به یك جا رسید كه در آن را بسته یافت و بدرون آن رفتن نتوانست. آن یك جا دل بود. آری دل مخزن اسرار الهیست و شیطان را بآن راه نیست ... هفت یا هشت صفحه را با این سخنان یاوه پر كرده است.
🔸این است نمونهای از فرهنگ ایران در زمان مغول كه هر كس باید بخواند و از شرمندگی سر پایین اندازد ، نه آنكه ببالد و بنازد و بخودستایی پردازد؟!.. این بسود دشمنان ایران است كه ایرانیان باین چیزهای مفت و بیهوده بنازند و آنها را هر زمان تازه گردانند و غفلت را تا بآنجا رسانند كه بگویند ما چون تمدن و فرهنگ داریم همیشه پایدار خواهیم ماند.
دوباره تكرار میكنم : ایرانیان بكوشش بیشتری نیاز دارند تا بخودستایی.
🔸این چیزها كه از گذشته بایران رسیده و یادگار زمانهای زبونی و درماندگیست باید كوشید و همه را از میان برد و نشانی بازنگزاشت. این كتابهای سراپا گمراهی و نادانی كه از زمان مغول بازمانده باید همه را بآتش كشید و مردم را از زیان آنها بازداشت. اگر ایرانیان در آرزوی فرهنگ میباشند باید بكوشند و حقایق زندگی را یاد گیرند و دارای یك فرهنگ بسیار ارجدار گرانمایهای گردند.
(پرچم روزانه شمارههای 193 ، 194 ، 195)