🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی دو از نه
منوچهر : تو چه شنیدی؟ چیزی که نمیدانی چطور میگویی « بنظرم راست است»؟ وانگهی مردم چه میگویند؟
حسین : میگویند یک جماعتی پیدا شدهاند باسم « کسرویها» که بخدا و دین و بهیچ چیز عقیده ندارند. میگویند شما هم از آنها هستید. رئیسشان را هم بتازگی کشتهاند.
منوچهر : کسرویها یعنی چه؟ مثلاً میشود گفت « حسینها»؟ آقای کسروی یک نفر بود در تهران که کتاب مینوشت و میخواست ما را از این بدبختی نجات بدهد ، خیلی هم زحمت میکشید. کسانی هم که کتابهایش را میخوانند و میبینند همهاش راست و درست است با او همعقیده و همراه شدهاند. اینها را میگویند « آزادگان». فهمیدی حسین!
حاجیحسن : خوب. این آزادگان چه میگویند؟
منوچهر : این حسین گفت مردم میگویند که آزادگان بخدا و دین و به هیچ چیز عقیده ندارند. من هم اول راجع بخدا حرف میزنم. آزادگان بهتر و بیشتر از همه بخدا باور دارند. منتها میگویند باید خدای بزرگ و حقیقی را پرستید نه خدای دروغی و هوسباز را.
حاجیحسن : (با تعجب) آخر مگر چند تا خدا هست؟ خدای دروغی و هوسباز چیست؟
منوچهر : خدا یکی است ولی این چیزی را که مردم میپرستند خدا نیست. آنها میگویند یکی رفته است بالای آسمانها نشسته ، عدهای ملائکه هم این طرف و آن طرفش دارد ، منتظر است تا یکی خبط کوچکی بکند که فوری دستور بدهد بریزند سرش پدرش را در بیاورند ؛ ولی اگر کسی هزار تا گناه هم بکند ولی بسجده بیفتد ، الکی عبادت بکند و تملق بخدا بگوید میبرندش بهشت. اینها میگویند خدا یک عده عزیزکردههایی دارد که پیغمبران و امامان هستند ؛ هر کس برود قبرهای اینها را ببیند هرچه هم بدکاره باشد ببهشت میرود ؛ هر کس برای اینها گریه بکند همهی گناههایش بخشیده میشود.
حاجیحسن : کی مردم چنین چیزی میگویند آقا ؟!!
منوچهر : کی؟ بهمین زودی فراموش میکنید؟ یا خودتان را به بیخبری میزنید؟ پس این زیارت رفتن و روضه خواندن چیست؟ یک نفر در عرض سال با گرانفروشی و تقلب و دروغ و پشت هم اندازی سر مردم کلاه میگذارد و صاحبِ پولی میشود و آن وقت برای اینکه خودش را پیش مردم دیندار نشان بدهد میرود بزیارت ، از طرفی هم چون میترسد که نتیجهی این حقه بازیهایش را خدا بدهد بخیال خودش میرود زیارت گناهانش را پاک میکند ؛ خدا وقتی دید این آمده قبر امامان و پیغمبران را میبوسد فوری میگوید این را ببرید بهشت!! در صورتی که این غلط است. دینداری همین است که آدم درستکار باشد ، تقلب نکند. دینداری اینها و مثل اینهاست. از طرفی خود پیغمبر اسلام فرموده که قبر نباید بیش از یک وجب از زمین بلندتر باشد. علتش اینست که فکر کرد اگر قبر بلندتر باشد کمکم دورش را میگیرند و گنبد و بارگاه برای آن میسازند و مثل بتی آن را میپرستند. بالاخره هم ما مسلمانها آمدیم و قبر خودش را ، با قبرهای دیگر زیارتگاه ساختیم. صاف و پوست کنده بگویم : با دستور پیغمبر خدا و با دستور اسلام نافرمانی کردیم. پس خدا از ما ناراضی است که خودش را رها کردهایم و بتپرستی را گرفتهایم.
.
🔸 تکهی دو از نه
منوچهر : تو چه شنیدی؟ چیزی که نمیدانی چطور میگویی « بنظرم راست است»؟ وانگهی مردم چه میگویند؟
حسین : میگویند یک جماعتی پیدا شدهاند باسم « کسرویها» که بخدا و دین و بهیچ چیز عقیده ندارند. میگویند شما هم از آنها هستید. رئیسشان را هم بتازگی کشتهاند.
منوچهر : کسرویها یعنی چه؟ مثلاً میشود گفت « حسینها»؟ آقای کسروی یک نفر بود در تهران که کتاب مینوشت و میخواست ما را از این بدبختی نجات بدهد ، خیلی هم زحمت میکشید. کسانی هم که کتابهایش را میخوانند و میبینند همهاش راست و درست است با او همعقیده و همراه شدهاند. اینها را میگویند « آزادگان». فهمیدی حسین!
حاجیحسن : خوب. این آزادگان چه میگویند؟
منوچهر : این حسین گفت مردم میگویند که آزادگان بخدا و دین و به هیچ چیز عقیده ندارند. من هم اول راجع بخدا حرف میزنم. آزادگان بهتر و بیشتر از همه بخدا باور دارند. منتها میگویند باید خدای بزرگ و حقیقی را پرستید نه خدای دروغی و هوسباز را.
حاجیحسن : (با تعجب) آخر مگر چند تا خدا هست؟ خدای دروغی و هوسباز چیست؟
منوچهر : خدا یکی است ولی این چیزی را که مردم میپرستند خدا نیست. آنها میگویند یکی رفته است بالای آسمانها نشسته ، عدهای ملائکه هم این طرف و آن طرفش دارد ، منتظر است تا یکی خبط کوچکی بکند که فوری دستور بدهد بریزند سرش پدرش را در بیاورند ؛ ولی اگر کسی هزار تا گناه هم بکند ولی بسجده بیفتد ، الکی عبادت بکند و تملق بخدا بگوید میبرندش بهشت. اینها میگویند خدا یک عده عزیزکردههایی دارد که پیغمبران و امامان هستند ؛ هر کس برود قبرهای اینها را ببیند هرچه هم بدکاره باشد ببهشت میرود ؛ هر کس برای اینها گریه بکند همهی گناههایش بخشیده میشود.
حاجیحسن : کی مردم چنین چیزی میگویند آقا ؟!!
منوچهر : کی؟ بهمین زودی فراموش میکنید؟ یا خودتان را به بیخبری میزنید؟ پس این زیارت رفتن و روضه خواندن چیست؟ یک نفر در عرض سال با گرانفروشی و تقلب و دروغ و پشت هم اندازی سر مردم کلاه میگذارد و صاحبِ پولی میشود و آن وقت برای اینکه خودش را پیش مردم دیندار نشان بدهد میرود بزیارت ، از طرفی هم چون میترسد که نتیجهی این حقه بازیهایش را خدا بدهد بخیال خودش میرود زیارت گناهانش را پاک میکند ؛ خدا وقتی دید این آمده قبر امامان و پیغمبران را میبوسد فوری میگوید این را ببرید بهشت!! در صورتی که این غلط است. دینداری همین است که آدم درستکار باشد ، تقلب نکند. دینداری اینها و مثل اینهاست. از طرفی خود پیغمبر اسلام فرموده که قبر نباید بیش از یک وجب از زمین بلندتر باشد. علتش اینست که فکر کرد اگر قبر بلندتر باشد کمکم دورش را میگیرند و گنبد و بارگاه برای آن میسازند و مثل بتی آن را میپرستند. بالاخره هم ما مسلمانها آمدیم و قبر خودش را ، با قبرهای دیگر زیارتگاه ساختیم. صاف و پوست کنده بگویم : با دستور پیغمبر خدا و با دستور اسلام نافرمانی کردیم. پس خدا از ما ناراضی است که خودش را رها کردهایم و بتپرستی را گرفتهایم.
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 6 از 8)
بارها گفتهایم : در این كشور چهارده كیش هست و هر یكی از اینها چیزهای دیگری را نیك و چیزهای دیگری را بد میدانند. در پشت سر آنها مادیگری و بیدینی هست كه آدمی را از هر بندی آزاد میشمارد. اینست در ایران هر كس اختیار دارد هر یكی از آن كیشها را كه با هوسها و آرزوهای خود سازگار مییابد بگیرد و همان را دستور زندگانی خود سازد. مثلاً اگر كسی بادهخوار است و از بادهخواری لذت میبرد میتواند پیرو خراباتیان گردد و شعرهای خیام و حافظ را كه در ستایش باده سرودهاند دستاویز خود گرداند و در اینجا و آنجا بنشیند و به دیگران كه باده نمیخورند بد گوید. كسی اگر بیعار است و از سخنبازی و یاوهبافی خوشش میآید ، میتواند خود را هوادار «ادبیات» خواند و شب و روز با قافیهبافی و غزلسازی و چرندگویی بسر برد ، و آنگاه به دیگران كه به ادبیات نمیپردازند ارج نگزارده آنان را «بیذوق» خواند و یك عمر با این بیدردی سرفرازانه بسر برد. اگر كسی بیحس و تنبل است و از پنداربافی لذت میبرد میتواند خود را به دریای «عرفان» زند و خود را صوفی نامیده از قیدهای زندگانی آزاد گرداند و در این مجلس و آن مجلس نشسته مفت خورد و مفت گوید و یك عمر با این پستی بسر برد ، و با این حال بمردم بد گوید و آنان را «قشری» نامد. كسی اگر آزمند و بیپرواست میتواند خود را به مادیگری زند و به هر بدی برخاسته از دزدی و دغلكاری نیز پرهیز نكند و عنوانش این باشد كه زندگانی نبرد است و آدم باید زیرك باشد و پول درآورد. كسی اگر خودخواه و پستنهاد است و میخواهد خود را از توده كنار كشد و همیشه بمردم زباندرازی كند ، میتواند خود را به یك ملای مفتخواری ببندد و دیندار و «مقدس» گردد ، و در این مجلس و آن مجلس بنشیند و از قانون و مشروطه بد گوید ، میهن-پرستی را «بتپرستی» نامد ، پول دولت را حرام خواند و كاركنان ادارات را فاسق شمارد ، و بدینسان حس خودخواهی خود را بكار اندازد. به هر حال برای هر گونه پستی دستاویز هست ، برای هر گونه هوسبازی یك راهی باز است. تا آنجا كه اگر كسی بیناموس باشد و بخواهد زن نگیرد و با بیناموسیها زندگی كند میتواند بنام «ذوق ادبی» با هر گونه بیپروایی خواستِ خود را پیش برد و كسی هم ایراد نگیرد.
اینگونه بیناموسان در همین تهران میبودند و هستند و مردم نیز آنان را میشناسند ، و شگفتتر آنكه ایرادی هم نمیگیرند ، بلكه هر یكی از آنها كه میمیرند بنام یك «ادیب بزرگوار» بالایش میبرند و بزرگش میگردانند و در روزنامهها و رادیو یاد او میكنند. (چنانكه یكی از آنان چند هفته پیش مرد و دیدیم كه چه ستایشها ازو كردند و چه جایگاهی برایش درست كردند.)[1] اینها نمونههاییست كه چگونه در این توده نیك و بد درهم گردیده و هر كس هرچه را كه میخواهد میتواند جامهی نیكی به آن بپوشاند و با پیشانی باز انجام دهد. بلكه برای بیگانهپرستی و كوشش به نابودی توده و كشور نیز بهانه هست و میتوان به نام «حزبسازی» با بیگانگان درآمیخت و افزار دست آنها گردید و سودها جست.[2]
دوم : آن حسی كه نیكی را دوست ، و بدی را دشمن دارد در ایرانیان از كار افتاده. این درد دیگری در این تودهی بدبخت است. خدا به آدمیان حس داده كه چون از كسی یك كار نیكی سر زد او را دوست دارند و ارجش گزارند ، و اگر كسی بدكاره بود او را دشمن دارند و پستش شمارند. این حس خدادادی نیز درمیان این توده بیكاره گردیده. اینان نه تنها برای شناختن نیك از بد یك قاعدهای ندارند آن چیزهایی را كه بد میشمارند اگر از كسی سر زد دشمن نمیدارند و از ارج آن كس نمیكاهند.
[1] : ـ مانند این بالا بردن و بزرگ گردانیدن را بهنگام مرگ ادیب پیشاوری کردهاند. کسی که چهاردههزار بیت شعر در ستایش حکومت آلمان و قیصر آن ، ویلهلم سروده. (در کتاب «دردها و درمانها» بخش پنجم و نیز در کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست دوم ، ص 26 از زندگانی ننگینش یادی رفته).
[2] : مثال دیگر : «زبان مادری» را بهانهی جداییخواهی و بیگانهپرستی گرفت که چرا با آن زبان درس نمیتواند بخواند یا نامهی اداری نمیتواند بنویسد.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 6 از 8)
بارها گفتهایم : در این كشور چهارده كیش هست و هر یكی از اینها چیزهای دیگری را نیك و چیزهای دیگری را بد میدانند. در پشت سر آنها مادیگری و بیدینی هست كه آدمی را از هر بندی آزاد میشمارد. اینست در ایران هر كس اختیار دارد هر یكی از آن كیشها را كه با هوسها و آرزوهای خود سازگار مییابد بگیرد و همان را دستور زندگانی خود سازد. مثلاً اگر كسی بادهخوار است و از بادهخواری لذت میبرد میتواند پیرو خراباتیان گردد و شعرهای خیام و حافظ را كه در ستایش باده سرودهاند دستاویز خود گرداند و در اینجا و آنجا بنشیند و به دیگران كه باده نمیخورند بد گوید. كسی اگر بیعار است و از سخنبازی و یاوهبافی خوشش میآید ، میتواند خود را هوادار «ادبیات» خواند و شب و روز با قافیهبافی و غزلسازی و چرندگویی بسر برد ، و آنگاه به دیگران كه به ادبیات نمیپردازند ارج نگزارده آنان را «بیذوق» خواند و یك عمر با این بیدردی سرفرازانه بسر برد. اگر كسی بیحس و تنبل است و از پنداربافی لذت میبرد میتواند خود را به دریای «عرفان» زند و خود را صوفی نامیده از قیدهای زندگانی آزاد گرداند و در این مجلس و آن مجلس نشسته مفت خورد و مفت گوید و یك عمر با این پستی بسر برد ، و با این حال بمردم بد گوید و آنان را «قشری» نامد. كسی اگر آزمند و بیپرواست میتواند خود را به مادیگری زند و به هر بدی برخاسته از دزدی و دغلكاری نیز پرهیز نكند و عنوانش این باشد كه زندگانی نبرد است و آدم باید زیرك باشد و پول درآورد. كسی اگر خودخواه و پستنهاد است و میخواهد خود را از توده كنار كشد و همیشه بمردم زباندرازی كند ، میتواند خود را به یك ملای مفتخواری ببندد و دیندار و «مقدس» گردد ، و در این مجلس و آن مجلس بنشیند و از قانون و مشروطه بد گوید ، میهن-پرستی را «بتپرستی» نامد ، پول دولت را حرام خواند و كاركنان ادارات را فاسق شمارد ، و بدینسان حس خودخواهی خود را بكار اندازد. به هر حال برای هر گونه پستی دستاویز هست ، برای هر گونه هوسبازی یك راهی باز است. تا آنجا كه اگر كسی بیناموس باشد و بخواهد زن نگیرد و با بیناموسیها زندگی كند میتواند بنام «ذوق ادبی» با هر گونه بیپروایی خواستِ خود را پیش برد و كسی هم ایراد نگیرد.
اینگونه بیناموسان در همین تهران میبودند و هستند و مردم نیز آنان را میشناسند ، و شگفتتر آنكه ایرادی هم نمیگیرند ، بلكه هر یكی از آنها كه میمیرند بنام یك «ادیب بزرگوار» بالایش میبرند و بزرگش میگردانند و در روزنامهها و رادیو یاد او میكنند. (چنانكه یكی از آنان چند هفته پیش مرد و دیدیم كه چه ستایشها ازو كردند و چه جایگاهی برایش درست كردند.)[1] اینها نمونههاییست كه چگونه در این توده نیك و بد درهم گردیده و هر كس هرچه را كه میخواهد میتواند جامهی نیكی به آن بپوشاند و با پیشانی باز انجام دهد. بلكه برای بیگانهپرستی و كوشش به نابودی توده و كشور نیز بهانه هست و میتوان به نام «حزبسازی» با بیگانگان درآمیخت و افزار دست آنها گردید و سودها جست.[2]
دوم : آن حسی كه نیكی را دوست ، و بدی را دشمن دارد در ایرانیان از كار افتاده. این درد دیگری در این تودهی بدبخت است. خدا به آدمیان حس داده كه چون از كسی یك كار نیكی سر زد او را دوست دارند و ارجش گزارند ، و اگر كسی بدكاره بود او را دشمن دارند و پستش شمارند. این حس خدادادی نیز درمیان این توده بیكاره گردیده. اینان نه تنها برای شناختن نیك از بد یك قاعدهای ندارند آن چیزهایی را كه بد میشمارند اگر از كسی سر زد دشمن نمیدارند و از ارج آن كس نمیكاهند.
[1] : ـ مانند این بالا بردن و بزرگ گردانیدن را بهنگام مرگ ادیب پیشاوری کردهاند. کسی که چهاردههزار بیت شعر در ستایش حکومت آلمان و قیصر آن ، ویلهلم سروده. (در کتاب «دردها و درمانها» بخش پنجم و نیز در کتاب در پیرامون «ادبیات» ، نشست دوم ، ص 26 از زندگانی ننگینش یادی رفته).
[2] : مثال دیگر : «زبان مادری» را بهانهی جداییخواهی و بیگانهپرستی گرفت که چرا با آن زبان درس نمیتواند بخواند یا نامهی اداری نمیتواند بنویسد.
.
🔶 در پیرامون رُمان ، احمد کسروی
🔸 بخش دوم : زیان رمان به تندرستی (تکهی یک از یک)
... علت اینکه جوانان هنوز از هفده و هجده سالگی چشم و گوششان باز شده از دنبال زنان نابکار میفتند چیست؟ آیا در سی سال پیش هم جوانان حال امروزی را داشتند؟ آیا نه اینست که رمانها و تأترها و سینماها هر یکی جداگانه معلم عشق است و چشم و گوش جوانان را باز میکند و اینها باعث هستند که بسیاری از جوانان گرفتار این دردهای ناپاک میشوند و هنگام زناشویی یک دختر بیگناهی را نیز گرفتار و آلوده میسازند؟!
آن کسانی که داستان شناسایی مردی را با زنی از آغاز تا انجام و با سراسر گوشهها و رازهای آن مینویسند یا نشان میدهند همچون آموزگاری که درس بشاگردان بیاموزد آیا چه مقصودی از این کار خود دارند؟! یا چه نتیجه را منتظر هستند جز اینکه جوانان که آن کتاب را میخوانند یا آن نمایش و بازی را میبینند رشتهی خودداری را از دست داده و در خیابانها و کوچهها دنبال زنان افتاده و خویشتن را بسرچشمهی سوزاک و سفلیس رسانند.
چه صدها و هزارها جوانانی که از همین راه رشتهی شکیبایی را از دست داده و در هنگامی که دیوانهوار در کوچهها و خیابانها میگردیده ناگهان در چاه چرکینی سرازیر و بدانسان آلوده و پلید گردیده!
آن پدری که در دست پسر زنناگرفتهی جوان خود رمان عاشقانه میبیند و آن را از دست او نگرفته و در توی بخاری نمیاندازد چه شگفت که پس از چند ماهی آن پسر را آلودهی دردهای چرکینی از سوزاک و سفلیس و مانند آنها یافته ناگزیر باشد که مدتها زحمت رنجوری او را بکشد؟!
آن مادری که دختر جوان خود را از رفتن بسینماها و تیاترها جلوگیری نمیکند چه شگفت که پس از زمانی خاندان خود را دچار بدنامی یابد و ناگزیر باشد که از آن دختر و از نام او بیزاری جوید؟!
مقصود این است که آقای دکتر تومانیانس [1] و دیگران مردم را گناهکار و ناشایسته ندانند و از نوشتن کتابهای سودمند دربارهی تندرستی نومید نباشند. بلکه بدانند که گناه از کسان دیگریست که در راه سود اندک خود از ویران کردن خانههای مردم باکی ندارند و ما بیاری خدا امیدواریم که این ناکسان را بر سر جای خود خواهیم نشاند.
[1] : دکتر تومانیانس در مهنامهی پیمان بخش گفتارهای بهداشتی ـ پزشکی را در دست داشت.
.
🔸 بخش دوم : زیان رمان به تندرستی (تکهی یک از یک)
... علت اینکه جوانان هنوز از هفده و هجده سالگی چشم و گوششان باز شده از دنبال زنان نابکار میفتند چیست؟ آیا در سی سال پیش هم جوانان حال امروزی را داشتند؟ آیا نه اینست که رمانها و تأترها و سینماها هر یکی جداگانه معلم عشق است و چشم و گوش جوانان را باز میکند و اینها باعث هستند که بسیاری از جوانان گرفتار این دردهای ناپاک میشوند و هنگام زناشویی یک دختر بیگناهی را نیز گرفتار و آلوده میسازند؟!
آن کسانی که داستان شناسایی مردی را با زنی از آغاز تا انجام و با سراسر گوشهها و رازهای آن مینویسند یا نشان میدهند همچون آموزگاری که درس بشاگردان بیاموزد آیا چه مقصودی از این کار خود دارند؟! یا چه نتیجه را منتظر هستند جز اینکه جوانان که آن کتاب را میخوانند یا آن نمایش و بازی را میبینند رشتهی خودداری را از دست داده و در خیابانها و کوچهها دنبال زنان افتاده و خویشتن را بسرچشمهی سوزاک و سفلیس رسانند.
چه صدها و هزارها جوانانی که از همین راه رشتهی شکیبایی را از دست داده و در هنگامی که دیوانهوار در کوچهها و خیابانها میگردیده ناگهان در چاه چرکینی سرازیر و بدانسان آلوده و پلید گردیده!
آن پدری که در دست پسر زنناگرفتهی جوان خود رمان عاشقانه میبیند و آن را از دست او نگرفته و در توی بخاری نمیاندازد چه شگفت که پس از چند ماهی آن پسر را آلودهی دردهای چرکینی از سوزاک و سفلیس و مانند آنها یافته ناگزیر باشد که مدتها زحمت رنجوری او را بکشد؟!
آن مادری که دختر جوان خود را از رفتن بسینماها و تیاترها جلوگیری نمیکند چه شگفت که پس از زمانی خاندان خود را دچار بدنامی یابد و ناگزیر باشد که از آن دختر و از نام او بیزاری جوید؟!
مقصود این است که آقای دکتر تومانیانس [1] و دیگران مردم را گناهکار و ناشایسته ندانند و از نوشتن کتابهای سودمند دربارهی تندرستی نومید نباشند. بلکه بدانند که گناه از کسان دیگریست که در راه سود اندک خود از ویران کردن خانههای مردم باکی ندارند و ما بیاری خدا امیدواریم که این ناکسان را بر سر جای خود خواهیم نشاند.
[1] : دکتر تومانیانس در مهنامهی پیمان بخش گفتارهای بهداشتی ـ پزشکی را در دست داشت.
.
گفتگو از شعر در پرچم روزانه 4.pdf
239.8 KB
گفتگو از شعر در پرچم روزانه (بخش 4)
احمد کسروی
بیهودهگویان را بخود بازگزارید
نامهی آقای آگاه
در پاسخ روزنامهی آزاد
داوری توده
خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟..
.
احمد کسروی
بیهودهگویان را بخود بازگزارید
نامهی آقای آگاه
در پاسخ روزنامهی آزاد
داوری توده
خراباتیان که بودند و چه میگفتند؟..
.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی سه از نه
(حاجیحسن کمی فکر میکند ولی حرفی نمیزند. بعد از قدری خاموشی مشغول گفتگو میشود.)
حاجیحسن : بسیار خوب. اینکه با همهی دشواریش حرف حسابیست. من هرچه میخواهم جواب بدهم میبینم نمیتوانم. حرف حسابی جواب ندارد. ولی روضهخوانی چطور؟
منوچهر : روضه اصلاً ببینیم چیست؟ ما مینشینیم ، میگوییم حضرت امام حسین هزار و سیصد سال پیش کشته شد ، آن وقت میافتیم به گریه کردن و توی سر و سینه زدن. این روضه خوانی است. حالا ببینیم این کار چه فایده دارد؟ اینکه ما گریه میکنیم آنها زنده میشوند؟
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : مثلاً در روضه میگویند که یزید یا معاویه بامامها ظلم و اذیت کردند خیلی خوب ، درست. ولی ما میتوانیم آنها را برگردانیم و انتقام بگیریم؟
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : یا اینکه باغ فدک را غصب کردند ، میتوانیم پس بگیریم.
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : پس فایدهی روضهخوانی چیست؟ آدم هر کاری را باید برای نتیجه بکند ، این طور نیست؟
حاجیحسن : بله درست است.
منوچهر : پس چیزی که نتیجه ندارد چرا میکنیم؟ وانگهی ...
حاجیحسن : ولی آخر روضه ضرری هم ندارد.
منوچهر : اولاً چیزی که فایده ندارد ولو هم بیضرر باشد ، چرا بکنیم؟ وانگهی ضرر هم دارد. وقتمان بیخود از بین میرود ، خرج بیخودی هم میکنیم دلمرده هم میشویم. تا یک چیزی شد بجای اینکه چاره کنیم مینشینیم یک قدری گریه میکنیم ، دلمان که ساکت شد خاموش میشویم. از طرف دیگر خیال میکنیم با گریه کردن گناهان ما آمرزیده میشود. آن وقت از هیچ کار بدی هم نمیترسیم برای اینکه با یک دفعه گریه همهاش مالیده میشود.
حاجیحسن : ولی آخر اینها مردهای بزرگی بودند.
منوچهر : من هم میدانم اینها مردان بزرگ و باغیرتی بودند ، زیر بار زور و ظلم نمیرفتند ، این خودش خیلی مهم است. چیزی که هست همینطور که گفتم گریه برای اینها فایده ندارد. بجای گریه ما هم باید از اینها سرمشق بگیریم ، در مقابل ظلم و ستم بایستیم ، غیرت داشته باشیم مردانگی داشته باشیم اینهاست که برای ما فایده دارد نه گریه. خود آن مردان بزرگ هم مقصودشان این بوده که ما هم مثل آنها باشیم.
.
🔸 تکهی سه از نه
(حاجیحسن کمی فکر میکند ولی حرفی نمیزند. بعد از قدری خاموشی مشغول گفتگو میشود.)
حاجیحسن : بسیار خوب. اینکه با همهی دشواریش حرف حسابیست. من هرچه میخواهم جواب بدهم میبینم نمیتوانم. حرف حسابی جواب ندارد. ولی روضهخوانی چطور؟
منوچهر : روضه اصلاً ببینیم چیست؟ ما مینشینیم ، میگوییم حضرت امام حسین هزار و سیصد سال پیش کشته شد ، آن وقت میافتیم به گریه کردن و توی سر و سینه زدن. این روضه خوانی است. حالا ببینیم این کار چه فایده دارد؟ اینکه ما گریه میکنیم آنها زنده میشوند؟
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : مثلاً در روضه میگویند که یزید یا معاویه بامامها ظلم و اذیت کردند خیلی خوب ، درست. ولی ما میتوانیم آنها را برگردانیم و انتقام بگیریم؟
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : یا اینکه باغ فدک را غصب کردند ، میتوانیم پس بگیریم.
حاجیحسن : نه ...
منوچهر : پس فایدهی روضهخوانی چیست؟ آدم هر کاری را باید برای نتیجه بکند ، این طور نیست؟
حاجیحسن : بله درست است.
منوچهر : پس چیزی که نتیجه ندارد چرا میکنیم؟ وانگهی ...
حاجیحسن : ولی آخر روضه ضرری هم ندارد.
منوچهر : اولاً چیزی که فایده ندارد ولو هم بیضرر باشد ، چرا بکنیم؟ وانگهی ضرر هم دارد. وقتمان بیخود از بین میرود ، خرج بیخودی هم میکنیم دلمرده هم میشویم. تا یک چیزی شد بجای اینکه چاره کنیم مینشینیم یک قدری گریه میکنیم ، دلمان که ساکت شد خاموش میشویم. از طرف دیگر خیال میکنیم با گریه کردن گناهان ما آمرزیده میشود. آن وقت از هیچ کار بدی هم نمیترسیم برای اینکه با یک دفعه گریه همهاش مالیده میشود.
حاجیحسن : ولی آخر اینها مردهای بزرگی بودند.
منوچهر : من هم میدانم اینها مردان بزرگ و باغیرتی بودند ، زیر بار زور و ظلم نمیرفتند ، این خودش خیلی مهم است. چیزی که هست همینطور که گفتم گریه برای اینها فایده ندارد. بجای گریه ما هم باید از اینها سرمشق بگیریم ، در مقابل ظلم و ستم بایستیم ، غیرت داشته باشیم مردانگی داشته باشیم اینهاست که برای ما فایده دارد نه گریه. خود آن مردان بزرگ هم مقصودشان این بوده که ما هم مثل آنها باشیم.
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 7 از 8)
برای این صد گواه توان آورد. در زمان كشاكش مشروطه و استبداد یك دستهی بزرگی از درباریان رفتارشان این بود كه هر زمان كه استبداد چیرگی مینمود به آنسو میگراییدند ، و هر زمان كه مشروطه فیروز درمیآمد رو به اینسو میآوردند. كار به جایی رسید كه چون در سال 1288 (1327) محمدعلیمیرزا بیكبار درمانده شده از تاج و تخت دست برداشت ، چند تن از آنان كه در باغشاه [پایگاه فرماندهی محمدعلیمیرزا] وزیر بودند بیهیچ پروایی رو به آزادیخواهان آوردند ، و در اینجا نیز وزیر شدند ، رئیس مجلس شدند ، و كسی به آنها ایراد نگرفت كه شما سیزده ماه بود كه در باغشاه بودید و با توده جنگ میكردید. بلكه همان كسان سپس از «وجهای ملت» گردیدند و هنوز یكی از آنها زنده است و با صد بیپروایی روز میگزارد و كسی هم او را بدكاره نمیشناسد.
آنروزها كسانی در باغشاه در دادگاهی كه محمدعلیمیرزا برای محاكمهی آزادیخواهان برپا گردانیده بود عضو بودهاند ، و سپس همان كسان به میان توده آمدهاند و یكی از آنان اكنون نمایندهی مجلس است و سالانه پول گزافی به جیب میریزد و كسی هم او را بدكاره نمیشناسد.[1]
چرا دور میرویم ، یك دستهی بزرگی در همین تهران و در جاهای دیگری در زمان رضاشاه گرد او را گرفتند و چاپلوسی و پستی با زبان و خامه ، دریغ نگفتند ، و چون آن شاه برافتاد بیكبار بازگشتند و بدگویی آغاز كردند ، و این رفتار بسیار زشتی كه از آنان سرزد مردم نیز چندانكه میبایست پروایی ننمودند و به آن كسان ایراد نگرفتند و از آن بیزاری نجستند.[2]
این خود بیماری بزرگ دیگری در این توده است. بیماری بزرگی كه به تنهایی مایهی نابودی یك توده تواند بود. یك مردمی كه بدان را خوار نداشته به آنان با دیدهی توهین ننگرند ، و نیكان را بزرگ نداشته به آنان ارج نگزارند در جهان روی رستگاری نخواهند دید.
[1] : ـ یكی از آنان محسن صدر (صدر الاشراف) است كه در دستگاه محمدعلی میرزا در باغشاه حکم به کیفر آزادیخواهان میداد و به همین علت به او «قصاب باغشاه» لقب دادند ولی سپس در حكومت مشروطه برای خود جا باز كرد و در دستگاه عدلیه (!) به مقامهای بالا رسید و وزیر گردید و سه دوره نمایندهی مجلس(!) بود و سپس وزیر دادگستری (!) گردیده دو سال و اند پس از این نوشته نخست وزیر هم شد! پس از بیرون آمدن کتاب «شیعیگری» ، هنگامی که وزیر دادگستری کابینهی سهیلی بود ، پروانهی وکالت کسروی را «معلق» گردانید و برای کتابهای او آن پروندهی ننگین را پدید آورد. دیگری حاج محتشمالسلطنهی اسفندیاری است كه سالها رئیس مجلس بود! اینها تنها دو تن نمونهی دهها تن دیگرند.
[2] مانندهی این در پیشامدهای پس از سال 57 تكرار شد. یك مشت بدنهادان در پستی و تیرهدلی تا آنجا پیش رفتند كه دستشان به خون بیگناهان آلوده گردید لیكن از مردم چندان خواری و بیارجی ندیدند. كسانی از برجستگان و بزرگان كشور به دستبوسی سیاهكاران رفتند و هنر و قلم و سخن خود را به پایشان ریختند ولی از گرامیداشتگی در نزد مردم نیفتادند. وارونهی آن نیز بدینسان رخ داد : كسانی كه هرگز دست یاری و همراهی به سیاهكاران ندادند ارجمندی چندانی از مردم ندیدند.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 7 از 8)
برای این صد گواه توان آورد. در زمان كشاكش مشروطه و استبداد یك دستهی بزرگی از درباریان رفتارشان این بود كه هر زمان كه استبداد چیرگی مینمود به آنسو میگراییدند ، و هر زمان كه مشروطه فیروز درمیآمد رو به اینسو میآوردند. كار به جایی رسید كه چون در سال 1288 (1327) محمدعلیمیرزا بیكبار درمانده شده از تاج و تخت دست برداشت ، چند تن از آنان كه در باغشاه [پایگاه فرماندهی محمدعلیمیرزا] وزیر بودند بیهیچ پروایی رو به آزادیخواهان آوردند ، و در اینجا نیز وزیر شدند ، رئیس مجلس شدند ، و كسی به آنها ایراد نگرفت كه شما سیزده ماه بود كه در باغشاه بودید و با توده جنگ میكردید. بلكه همان كسان سپس از «وجهای ملت» گردیدند و هنوز یكی از آنها زنده است و با صد بیپروایی روز میگزارد و كسی هم او را بدكاره نمیشناسد.
آنروزها كسانی در باغشاه در دادگاهی كه محمدعلیمیرزا برای محاكمهی آزادیخواهان برپا گردانیده بود عضو بودهاند ، و سپس همان كسان به میان توده آمدهاند و یكی از آنان اكنون نمایندهی مجلس است و سالانه پول گزافی به جیب میریزد و كسی هم او را بدكاره نمیشناسد.[1]
چرا دور میرویم ، یك دستهی بزرگی در همین تهران و در جاهای دیگری در زمان رضاشاه گرد او را گرفتند و چاپلوسی و پستی با زبان و خامه ، دریغ نگفتند ، و چون آن شاه برافتاد بیكبار بازگشتند و بدگویی آغاز كردند ، و این رفتار بسیار زشتی كه از آنان سرزد مردم نیز چندانكه میبایست پروایی ننمودند و به آن كسان ایراد نگرفتند و از آن بیزاری نجستند.[2]
این خود بیماری بزرگ دیگری در این توده است. بیماری بزرگی كه به تنهایی مایهی نابودی یك توده تواند بود. یك مردمی كه بدان را خوار نداشته به آنان با دیدهی توهین ننگرند ، و نیكان را بزرگ نداشته به آنان ارج نگزارند در جهان روی رستگاری نخواهند دید.
[1] : ـ یكی از آنان محسن صدر (صدر الاشراف) است كه در دستگاه محمدعلی میرزا در باغشاه حکم به کیفر آزادیخواهان میداد و به همین علت به او «قصاب باغشاه» لقب دادند ولی سپس در حكومت مشروطه برای خود جا باز كرد و در دستگاه عدلیه (!) به مقامهای بالا رسید و وزیر گردید و سه دوره نمایندهی مجلس(!) بود و سپس وزیر دادگستری (!) گردیده دو سال و اند پس از این نوشته نخست وزیر هم شد! پس از بیرون آمدن کتاب «شیعیگری» ، هنگامی که وزیر دادگستری کابینهی سهیلی بود ، پروانهی وکالت کسروی را «معلق» گردانید و برای کتابهای او آن پروندهی ننگین را پدید آورد. دیگری حاج محتشمالسلطنهی اسفندیاری است كه سالها رئیس مجلس بود! اینها تنها دو تن نمونهی دهها تن دیگرند.
[2] مانندهی این در پیشامدهای پس از سال 57 تكرار شد. یك مشت بدنهادان در پستی و تیرهدلی تا آنجا پیش رفتند كه دستشان به خون بیگناهان آلوده گردید لیكن از مردم چندان خواری و بیارجی ندیدند. كسانی از برجستگان و بزرگان كشور به دستبوسی سیاهكاران رفتند و هنر و قلم و سخن خود را به پایشان ریختند ولی از گرامیداشتگی در نزد مردم نیفتادند. وارونهی آن نیز بدینسان رخ داد : كسانی كه هرگز دست یاری و همراهی به سیاهكاران ندادند ارجمندی چندانی از مردم ندیدند.
.
🔶 در پیرامون رُمان (بخش دوم)
🔸 کارهای اروپا به چه میماند؟ (تکهی یک از یک)
مقالههای آقای کسروی را که در جواب خانم سیاح در سه شمارهی پیمان مینوشتند خوانده نکتهای بخاطرم رسید که آرزو کردم برای چاپ در مجله بنگارم.
حکایت دجال و خر او معروف است. نگارنده از کتابها اطلاع ندارم و نمیدانم علماء در این موضوع چه نوشتهاند. ولی در افواه مشهور است که دجال در نواحی اصفهان در یکی از چاهها محبوس است. و چون دائماً آرزوی خروج از چاه را دارد که سوار خر خود گردیده دور جهان را بگردد و آشوب برپا سازد اینست که هر شب زحمت کشیده پالان خر را بازرسی کرده پارگیهای آن را میدوزد باین عزم که بامداد علیالطلیعه سوار شده راه مقصود پیش گیرد. ولی بامداد که بیدار میشود پالان را میبیند که پارهتر از دیروز و پریروز گردیده. از اینجاست که دجال در آن چاه هست تا موقعی که خدا بخواهد.
کارهای دنیا امروز بحال آن پالان میماند. در اروپا هر سالی هزارها بلکه دههزارها رمان اخلاقی چاپ میکنند. صدهزارها بلکه ملیونها فیلمهای اخلاقی نشان میدهند. صدها کتاب در فلسفهی اخلاقی و در تربیت تألیف مینمایند. در هر مملکتی صدها معلم اخلاق وجود دارد که در مدارس تدریس علم اخلاق میکنند. با اینهمه حال فساد اخلاق اروپا آنست که خبرهای آن را هر روز در آژانسها میخوانیم. معلوم است که هرچه زیادتر میکوشند اخلاق زیادتر خراب میشود. نیز اروپاییان راهآهن اختراع کردهاند برای اقتصاد در وقت. اتومبیل اختراع کردهاند برای سرعت سیر و اقتصاد در وقت. آیروپلان همچنان ، تلگراف و تلفن همچنان ، ماشینهای پارچهبافی و ماشینهای زراعت و آبیاری و ماشینهای صناعتی همچنان ـ همهی اینها برای اقتصاد در وقت و برای تقلیل زحمت مردم است. با اینهمه ایشان چندان گرفتار ضیق وقت هستند که بقول خودشان مجال سلام کردن ندارند و انبوه اهالی اروپا برای معاش خود تنها روزانه هفده و هجده ساعت دوندگی و کوشش مینمایند. نمیدانم برای چیست که از هر کار نتیجهی معکوس برمیدارند.
در اینجا مثل دیگری بخاطرم رسید ناگفته نگزارم : آن حکایت معروف است که لری از دیه بشهر آمده منارهای بلند را دیده بحیرت افتاد و در آن موقع که متحیرانه تماشای مناری میکرد رندی حال او را فهمیده بیچاره را فریفته قدری تخم گَزَر[=هویج] باو فروخت باسم اینکه آنها را در دیه بکارد و منار از آنها بروید. لره تخم را کاشته مدتها در انتظار نمو کردن منار گذرانیده چون بیش از چند دسته سبزی نمو نکرد بدست و پا افتاده بکندن اطراف آنها پرداخت و همینکه چشمش بگزرها افتاد که رو بطرف زمین نمو کرده از شادی فریاد زد : «منار روییده اما وارونه روییده».
دربارهی کارهای امروزی دنیا هم که سعیها و کوششها نتیجهی معکوس میدهد باید گفت : «منار روییده اما وارونه روییده».
خ ـ د
.
🔸 کارهای اروپا به چه میماند؟ (تکهی یک از یک)
مقالههای آقای کسروی را که در جواب خانم سیاح در سه شمارهی پیمان مینوشتند خوانده نکتهای بخاطرم رسید که آرزو کردم برای چاپ در مجله بنگارم.
حکایت دجال و خر او معروف است. نگارنده از کتابها اطلاع ندارم و نمیدانم علماء در این موضوع چه نوشتهاند. ولی در افواه مشهور است که دجال در نواحی اصفهان در یکی از چاهها محبوس است. و چون دائماً آرزوی خروج از چاه را دارد که سوار خر خود گردیده دور جهان را بگردد و آشوب برپا سازد اینست که هر شب زحمت کشیده پالان خر را بازرسی کرده پارگیهای آن را میدوزد باین عزم که بامداد علیالطلیعه سوار شده راه مقصود پیش گیرد. ولی بامداد که بیدار میشود پالان را میبیند که پارهتر از دیروز و پریروز گردیده. از اینجاست که دجال در آن چاه هست تا موقعی که خدا بخواهد.
کارهای دنیا امروز بحال آن پالان میماند. در اروپا هر سالی هزارها بلکه دههزارها رمان اخلاقی چاپ میکنند. صدهزارها بلکه ملیونها فیلمهای اخلاقی نشان میدهند. صدها کتاب در فلسفهی اخلاقی و در تربیت تألیف مینمایند. در هر مملکتی صدها معلم اخلاق وجود دارد که در مدارس تدریس علم اخلاق میکنند. با اینهمه حال فساد اخلاق اروپا آنست که خبرهای آن را هر روز در آژانسها میخوانیم. معلوم است که هرچه زیادتر میکوشند اخلاق زیادتر خراب میشود. نیز اروپاییان راهآهن اختراع کردهاند برای اقتصاد در وقت. اتومبیل اختراع کردهاند برای سرعت سیر و اقتصاد در وقت. آیروپلان همچنان ، تلگراف و تلفن همچنان ، ماشینهای پارچهبافی و ماشینهای زراعت و آبیاری و ماشینهای صناعتی همچنان ـ همهی اینها برای اقتصاد در وقت و برای تقلیل زحمت مردم است. با اینهمه ایشان چندان گرفتار ضیق وقت هستند که بقول خودشان مجال سلام کردن ندارند و انبوه اهالی اروپا برای معاش خود تنها روزانه هفده و هجده ساعت دوندگی و کوشش مینمایند. نمیدانم برای چیست که از هر کار نتیجهی معکوس برمیدارند.
در اینجا مثل دیگری بخاطرم رسید ناگفته نگزارم : آن حکایت معروف است که لری از دیه بشهر آمده منارهای بلند را دیده بحیرت افتاد و در آن موقع که متحیرانه تماشای مناری میکرد رندی حال او را فهمیده بیچاره را فریفته قدری تخم گَزَر[=هویج] باو فروخت باسم اینکه آنها را در دیه بکارد و منار از آنها بروید. لره تخم را کاشته مدتها در انتظار نمو کردن منار گذرانیده چون بیش از چند دسته سبزی نمو نکرد بدست و پا افتاده بکندن اطراف آنها پرداخت و همینکه چشمش بگزرها افتاد که رو بطرف زمین نمو کرده از شادی فریاد زد : «منار روییده اما وارونه روییده».
دربارهی کارهای امروزی دنیا هم که سعیها و کوششها نتیجهی معکوس میدهد باید گفت : «منار روییده اما وارونه روییده».
خ ـ د
.
گفتگو از شعر در پرچم روزانه 5.pdf
415.7 KB
🔸 گفتگو از شعر در پرچم روزانه (بخش ۵ از ۵)
🖌 احمد کسروی
🔹 باید براستیها گردن گزاشت
🔹 خواهران گرامی
🔹 هواداری از فردوسی
🔹 دفاع از فردوسی
🔹 خواهشمندیم جلو یاوهگویان را بگیرید
🔹 پرسش و پاسخ
🔹 بوقلمونصفتی در نویسندگی و سیاست
.
🖌 احمد کسروی
🔹 باید براستیها گردن گزاشت
🔹 خواهران گرامی
🔹 هواداری از فردوسی
🔹 دفاع از فردوسی
🔹 خواهشمندیم جلو یاوهگویان را بگیرید
🔹 پرسش و پاسخ
🔹 بوقلمونصفتی در نویسندگی و سیاست
.
🔶 چگونه حاجی حسن پس از چهل سال مسلمان شد
🔸 تکهی چهار از نه
(حاجیحسن بفکر فرو میرود ، بعد دوباره حرف میزند.)
حاجیحسن : این یکی هم درست است.
منوچهر : پس مردمی که این چیزها را دارند در حقیقت دشمن خدا هستند چون که کارهای خلافی میکنند. از یک طرف هم همانطور که گفتم خدا را مثل یک پادشاه ظالم و بیرحمی فرض میکنند که هیچ حساب و کتابی یا انصافی در کارش نیست ، اصلاً عقل و عدل و فکر ندارد. همین کتابچهی « گفتگو» را وقتی خواندی میفهمی که چقدر اشتباه میکنند.
ولی در مقابل همهی اینها آزادگان میگویند اینها غلطست ، خدا هست و باور کردنش هم خیلی آسانست.
حسین : چطور؟
منوچهر : اگر شما بروید توی یک بیابان ببینید یک باغ خیلی خوب آمادهای هست ، گلهایش خوشبوست ، سبزی همه جور دارد ، میوه هرچه بخواهی هست ، آب روان هست ، همه چیز مرتب است ولی هیچ کس آنجا نیست پیش خود نمیگویی حتماً یک آدم خوبی این باغ را درست کرده که مردم از آن استفاده بکنند؟
حسین : بله
منوچهر : بسیار خوب. دنیا هم همین جور است : ما آمدهایم توی این دنیا ، میبینیم سازندهاش معلوم نیست. ولی همهی وسایلش برای ما مرتب است ، ما همه جور قدرتی داریم ، از همهی حیوانات و درختها و چیزهای دیگر قویتریم ، عقل داریم ، همیشه رو به پیشرفتیم. پس میفهمیم ، یک کسی ، یک کس دانا و توانایی این دنیا را خلق کرده ، منظورش هم راحتی ما بوده چون قدرت ما را از همه بیشتر کرده. این همانست که ما میگوییم « خدا». بیشتر از این دربارهی خدا چیزی نمیتوانیم بگوییم.
حاجیحسن : چرا؟
منوچهر : چون که وسیلهای نداریم ، ما نمیدانیم خدا چیست ، کجاست ، چه شکلی است ، لازم هم نیست بدانیم چون فایدهای ندارد.
حاجیحسن : خب ، این هم درست ، دیگر چه میگویند؟ اینکه میگویند بدین باور ندارند راست است یا نه؟
منوچهر : نه ، این را هم اشتباه شنیدهاید ، آزادگان خیلی بدین عقیده دارند و بر عکس میگویند که همه باید دیندار بشوند.
حسین : خوب ، اینکه کاری ندارد ، مردم همه دین دارند ، فقط این جوانهای مدرسهدیده از دین بیرونند. باید براهشان آورد.
منوچهر : حرف سر همین است. تقصیر این جوانها یا این مدرسهها نیست. این چیزهایی را که باسم دین میگویند نمیشود قبول کرد.
حسین : مثلاً ؟..
منوچهر : مثلاً همین روضهخوانی و زیارت بیدینی است. من نشان دادم که اینها هر دو ضرر دارد و مخالف دین است خود حضرت پیغمبر هم فرموده : نفرین باد بر کسانی که گورها را زیارت کنند و بر آنها عبادتگاهها بسازند و چراغها روشن کنند.
حاجیحسن : درسته ، فرموده : لعن الله بزائرات القبور و المتخذین علیهما المساجد و السرج. این عربیش است.
منوچهر : این راجع بزیارت بود. راجع بروضه هم فرموده : اثنتان فی الناس هما بهم کفر ، الطعن فی النسب و النیاحه علی المیت.
حاجیحسن : یعنی دو چیز در مردم نشان کفر است : یکی بدگویی به نسب مردم و دیگری عزاداری و زاری بر مردگان.
منوچهر : خلاصه این درسخواندهها وقتی این چیزها را میبینند یک مرتبه وا میزنند. خیال میکنند دین همین کارهای بیمعنی است. این است که بیدین میشوند. اصلاً از اول کلام شروع میکنم. اگر یکی از اینها بپرسد « دین یعنی چه» چه جواب میدهند؟ مثلاً من یک بیدین (خدا نکند) ، خوب آقای حاج حسن دین یعنی چه؟
حاجیحسن : «یعنی» نمیخواهد دیگر. دین یعنی دین.
منوچهر : نه ، نشد. حاجی جواب سئوالم را بدهید. چطور میشود دین معنی نداشته باشد ، پس سر یک چیز بیمعنی گفتگو میکنید؟ این همه پیغمبرها و امامها سر یک چیز بیمعنی حرف میزدند و زحمت میکشیدند و کشته میشدند؟
حاجیحسن : (میبیند بد حرفی زده ، سعی میکند چیزی بگوید ، بالاخره میگوید) دین یعنی ... یعنی ... عرض کنم. (بعد از قدری فکر) راستی که من تا حالا این فکر را نکردهام. نمیدانم دین معنیش چیست.
منوچهر : ببینید این ملاها اینقدر از مردم پول میگیرند ، دم و دستگاهی برای خودشان درست میکنند ، اقلاً معنی دین را هم برای شما نگفتهاند ، حقیقت اینست که خودشان هم نمیدانند.
تقی : این را که راست میگویید. من میبینم این آخوندها و ملاها تا سر منبرند هی وراجی میکنند ، آسمان ریسمان بهم میبافند ، دم از پاکی و درستکاری و دینداری میزنند ، ولی پایین که آمدند هزار کار دیگر میکنند بقول شاعر :
واعظان کاین جلوه بر محراب و منبر میکنند
چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند
حسین : حالا آقا خودتان معنی دین را بگویید یاد بگیریم.
منوچهر : خیلی خوب من میگویم ولی شما هم از ملاها بپرسید ببینید چه میگویند. اما خودتان نگویید تا معلوم شود چه داخل چنتهشان هست.
حسین : خیلی خوب.
.
🔸 تکهی چهار از نه
(حاجیحسن بفکر فرو میرود ، بعد دوباره حرف میزند.)
حاجیحسن : این یکی هم درست است.
منوچهر : پس مردمی که این چیزها را دارند در حقیقت دشمن خدا هستند چون که کارهای خلافی میکنند. از یک طرف هم همانطور که گفتم خدا را مثل یک پادشاه ظالم و بیرحمی فرض میکنند که هیچ حساب و کتابی یا انصافی در کارش نیست ، اصلاً عقل و عدل و فکر ندارد. همین کتابچهی « گفتگو» را وقتی خواندی میفهمی که چقدر اشتباه میکنند.
ولی در مقابل همهی اینها آزادگان میگویند اینها غلطست ، خدا هست و باور کردنش هم خیلی آسانست.
حسین : چطور؟
منوچهر : اگر شما بروید توی یک بیابان ببینید یک باغ خیلی خوب آمادهای هست ، گلهایش خوشبوست ، سبزی همه جور دارد ، میوه هرچه بخواهی هست ، آب روان هست ، همه چیز مرتب است ولی هیچ کس آنجا نیست پیش خود نمیگویی حتماً یک آدم خوبی این باغ را درست کرده که مردم از آن استفاده بکنند؟
حسین : بله
منوچهر : بسیار خوب. دنیا هم همین جور است : ما آمدهایم توی این دنیا ، میبینیم سازندهاش معلوم نیست. ولی همهی وسایلش برای ما مرتب است ، ما همه جور قدرتی داریم ، از همهی حیوانات و درختها و چیزهای دیگر قویتریم ، عقل داریم ، همیشه رو به پیشرفتیم. پس میفهمیم ، یک کسی ، یک کس دانا و توانایی این دنیا را خلق کرده ، منظورش هم راحتی ما بوده چون قدرت ما را از همه بیشتر کرده. این همانست که ما میگوییم « خدا». بیشتر از این دربارهی خدا چیزی نمیتوانیم بگوییم.
حاجیحسن : چرا؟
منوچهر : چون که وسیلهای نداریم ، ما نمیدانیم خدا چیست ، کجاست ، چه شکلی است ، لازم هم نیست بدانیم چون فایدهای ندارد.
حاجیحسن : خب ، این هم درست ، دیگر چه میگویند؟ اینکه میگویند بدین باور ندارند راست است یا نه؟
منوچهر : نه ، این را هم اشتباه شنیدهاید ، آزادگان خیلی بدین عقیده دارند و بر عکس میگویند که همه باید دیندار بشوند.
حسین : خوب ، اینکه کاری ندارد ، مردم همه دین دارند ، فقط این جوانهای مدرسهدیده از دین بیرونند. باید براهشان آورد.
منوچهر : حرف سر همین است. تقصیر این جوانها یا این مدرسهها نیست. این چیزهایی را که باسم دین میگویند نمیشود قبول کرد.
حسین : مثلاً ؟..
منوچهر : مثلاً همین روضهخوانی و زیارت بیدینی است. من نشان دادم که اینها هر دو ضرر دارد و مخالف دین است خود حضرت پیغمبر هم فرموده : نفرین باد بر کسانی که گورها را زیارت کنند و بر آنها عبادتگاهها بسازند و چراغها روشن کنند.
حاجیحسن : درسته ، فرموده : لعن الله بزائرات القبور و المتخذین علیهما المساجد و السرج. این عربیش است.
منوچهر : این راجع بزیارت بود. راجع بروضه هم فرموده : اثنتان فی الناس هما بهم کفر ، الطعن فی النسب و النیاحه علی المیت.
حاجیحسن : یعنی دو چیز در مردم نشان کفر است : یکی بدگویی به نسب مردم و دیگری عزاداری و زاری بر مردگان.
منوچهر : خلاصه این درسخواندهها وقتی این چیزها را میبینند یک مرتبه وا میزنند. خیال میکنند دین همین کارهای بیمعنی است. این است که بیدین میشوند. اصلاً از اول کلام شروع میکنم. اگر یکی از اینها بپرسد « دین یعنی چه» چه جواب میدهند؟ مثلاً من یک بیدین (خدا نکند) ، خوب آقای حاج حسن دین یعنی چه؟
حاجیحسن : «یعنی» نمیخواهد دیگر. دین یعنی دین.
منوچهر : نه ، نشد. حاجی جواب سئوالم را بدهید. چطور میشود دین معنی نداشته باشد ، پس سر یک چیز بیمعنی گفتگو میکنید؟ این همه پیغمبرها و امامها سر یک چیز بیمعنی حرف میزدند و زحمت میکشیدند و کشته میشدند؟
حاجیحسن : (میبیند بد حرفی زده ، سعی میکند چیزی بگوید ، بالاخره میگوید) دین یعنی ... یعنی ... عرض کنم. (بعد از قدری فکر) راستی که من تا حالا این فکر را نکردهام. نمیدانم دین معنیش چیست.
منوچهر : ببینید این ملاها اینقدر از مردم پول میگیرند ، دم و دستگاهی برای خودشان درست میکنند ، اقلاً معنی دین را هم برای شما نگفتهاند ، حقیقت اینست که خودشان هم نمیدانند.
تقی : این را که راست میگویید. من میبینم این آخوندها و ملاها تا سر منبرند هی وراجی میکنند ، آسمان ریسمان بهم میبافند ، دم از پاکی و درستکاری و دینداری میزنند ، ولی پایین که آمدند هزار کار دیگر میکنند بقول شاعر :
واعظان کاین جلوه بر محراب و منبر میکنند
چون بخلوت میروند آن کار دیگر میکنند
حسین : حالا آقا خودتان معنی دین را بگویید یاد بگیریم.
منوچهر : خیلی خوب من میگویم ولی شما هم از ملاها بپرسید ببینید چه میگویند. اما خودتان نگویید تا معلوم شود چه داخل چنتهشان هست.
حسین : خیلی خوب.
.
✴️ پولداران و آزمندان
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 8 از 8)
سوم : این مردم از بس گیج و درماندهاند شما هرچه دردها را بشمارید و راه چاره را نشان دهید بیپروایی مینمایند ، بلكه ریشخند و آزار به شما دریغ نمیگویند ، ولی چون هنگامی میرسد كه میوهی تلخ آن دردها و گرفتاریها را میچشند ، در آن زمان است كه به تكان میآیند ، و این هنگام نیز یگانه چارهای كه میشناسند گله و ناله و فریاد است و میخواهند از این راه بلای رسیده را بازگردانند.
یك دستهی انبوهی از این توده چندان گیج و درماندهاند كه رابطهی میان پیشامدها را در نمییابند و همچون كودك تنها رُویهی[=صورت] بیرون كارها را میبینند و این گرفتاری كه امروز برای ایران پیش آمده و گرانی و گرسنگی سختی رخ داده ، گروه انبوهی انگیزهی آن را نمیدانند و هر كس از پیش خود علت دیگری میاندیشد. فلان ملای نافهم میگوید : زنها چون رو باز كردند خدا این بلا را فرستاد ، فلان حاجی كهنهپرست میگوید : از روزی كه مشروطه به این كشور آمد بلا از ما كم نیست. فلان جوان بیدانش میگوید : همهی اینها تقصیر وزراء و نمایندگانست كه بكار نمیپردازند. هر یكی یك سخن بیپای دیگری میگوید.
یك گروه انبوه دیگری این گرفتاری ایرانیان را یك چیز ساده و سرسری پنداشته چنین میدانند كه تنها با گفتن و نوشتن چاره تواند بود. مثلاً در همان زمینهی پولداران و آزمندان كه پیاپی نرخها را بالا میبرند و خاندانهای بینوا را از پا میاندازند كسانی چنین میپندارند كه اگر در روزنامهها نكوهش كنند و یا پند و اندرز دهند چاره خواهد بود. و اینست برخی روزنامهها گفتارها مینویسند. پارهای نیز به نزد من آمده میگویند : شما نیز چیزهایی بنویسید.
برخی نیز چارهی كار را قانون گزاردن میدانند و چنین میگویند : «باید یك قانون سختی برای اینها گذرانید و اجرا كرد» در این همه سالها این را درنیافتهاند كه از قانونهایی كه میگذرد نتیجهای بدست نمیآید.
اینان آن نمیدانند كه یك مردمی كه در یكجا میزیند نخست برای آنها یك راهی لازم است كه همگی با آن راه زندگی كنند و همگی نیك و بد را از روی یك قاعده بشناسند و دیگر این نباشد كه هر كسی به نیك و بد معنای دیگری دهد. دوم باید آیین یا قانون خردمندانهای درمیان باشد كه جلو بیدادگری آزمندان و بیدادگران را بگیرد. سوم باید همگی آن مردم به كشور و توده علاقهمند باشند و فیروزی كشور و آسایش توده را بخواهند. با اینهاست كه یك توده باهم توانند زیست ، وگرنه زندگانی آنان دچار سختیها خواهد گردید.
.
📖 پرچم نیمهماهه
(تکهی 8 از 8)
سوم : این مردم از بس گیج و درماندهاند شما هرچه دردها را بشمارید و راه چاره را نشان دهید بیپروایی مینمایند ، بلكه ریشخند و آزار به شما دریغ نمیگویند ، ولی چون هنگامی میرسد كه میوهی تلخ آن دردها و گرفتاریها را میچشند ، در آن زمان است كه به تكان میآیند ، و این هنگام نیز یگانه چارهای كه میشناسند گله و ناله و فریاد است و میخواهند از این راه بلای رسیده را بازگردانند.
یك دستهی انبوهی از این توده چندان گیج و درماندهاند كه رابطهی میان پیشامدها را در نمییابند و همچون كودك تنها رُویهی[=صورت] بیرون كارها را میبینند و این گرفتاری كه امروز برای ایران پیش آمده و گرانی و گرسنگی سختی رخ داده ، گروه انبوهی انگیزهی آن را نمیدانند و هر كس از پیش خود علت دیگری میاندیشد. فلان ملای نافهم میگوید : زنها چون رو باز كردند خدا این بلا را فرستاد ، فلان حاجی كهنهپرست میگوید : از روزی كه مشروطه به این كشور آمد بلا از ما كم نیست. فلان جوان بیدانش میگوید : همهی اینها تقصیر وزراء و نمایندگانست كه بكار نمیپردازند. هر یكی یك سخن بیپای دیگری میگوید.
یك گروه انبوه دیگری این گرفتاری ایرانیان را یك چیز ساده و سرسری پنداشته چنین میدانند كه تنها با گفتن و نوشتن چاره تواند بود. مثلاً در همان زمینهی پولداران و آزمندان كه پیاپی نرخها را بالا میبرند و خاندانهای بینوا را از پا میاندازند كسانی چنین میپندارند كه اگر در روزنامهها نكوهش كنند و یا پند و اندرز دهند چاره خواهد بود. و اینست برخی روزنامهها گفتارها مینویسند. پارهای نیز به نزد من آمده میگویند : شما نیز چیزهایی بنویسید.
برخی نیز چارهی كار را قانون گزاردن میدانند و چنین میگویند : «باید یك قانون سختی برای اینها گذرانید و اجرا كرد» در این همه سالها این را درنیافتهاند كه از قانونهایی كه میگذرد نتیجهای بدست نمیآید.
اینان آن نمیدانند كه یك مردمی كه در یكجا میزیند نخست برای آنها یك راهی لازم است كه همگی با آن راه زندگی كنند و همگی نیك و بد را از روی یك قاعده بشناسند و دیگر این نباشد كه هر كسی به نیك و بد معنای دیگری دهد. دوم باید آیین یا قانون خردمندانهای درمیان باشد كه جلو بیدادگری آزمندان و بیدادگران را بگیرد. سوم باید همگی آن مردم به كشور و توده علاقهمند باشند و فیروزی كشور و آسایش توده را بخواهند. با اینهاست كه یك توده باهم توانند زیست ، وگرنه زندگانی آنان دچار سختیها خواهد گردید.
.
✴️ کتاب دین و جهان بزبان عادی
🔸 کوشاد تلگرام
🔸 پیشگفتار (تکهی 1 از 3)
موضوعات این کتاب مختلف است. آنها در زمینههای دین ، دانش ، گرفتاریهای ایران و جهان و سختی زندگانی فعلی ، جنگ ، مادّیگری ، ماشینیزم ، اقتصاد عادلانه و مانند اینها میباشد. خواننده به پاسخ پرسشهای چندی میرسد. برخی از آنها را در زیر و باقیمانده را در پیوستی به نام «پرسشهایی که این کتاب به آنها پاسخ میدهد» آوردهایم :
ـ گمراهیها چگونه از مغزها پاک میشود؟!
ـ آیا دانشها به تنهایی میتواند راهنمای آدم در زندگی باشد؟!.
ـ آیا آدم همین تن و جان مادّیست یا در او نیروهای دیگری نیز هست؟!
ـ «مبارزهی آدمیان» یا «مبارزهی زندگی» چیست؟!
ـ آیا از دینهای کنونیِ جهان سود بدست میآید یا زیان؟!. باید بمانند یا برافتند؟!.
ـ منشاء رنجها و بدبختیهای آدم چیست؟!.
ـ مهمترین کارهایی که در زمینهی اقتصاد باید کرد تا جلو اوضاع ناهنجار فعلی گرفته شود چیهاست؟!.
ـ آیا میتوان مانع جنگها شد؟!.
ـ با آنکه دو سه قرن است دانشها شکستهای سختی به مذاهب وارد آوردهاند ، چرا اینها همچنان مانده در برابر دانشها مقاومت میکنند؟!
ـ آیا پیغمبران مردانی هوسباز و سودجو بودهاند؟!.
ـ بتپرستی چه زیانهایی داشته است؟!
ـ آیا خداپرستی دنبالهی بتپرستی بوده است؟!.
ـ ارتباط دین و دانش چیست؟!.
ـ آیا قضاوت عقل در میان آدمها متفاوت است؟!
ـ آیا قیام زردشت و بنیادگزاری دین زردشتی چه علتی داشته است؟!
ـ آیا قیام محمد و بنیادگزاری دین اسلام چه علتی داشته است؟!
ـ صوفیگری از کجا آمد؟! و به چه علت رواج بیاندازه گرفت؟!
ـ هیاهوی «ادبیات» که در ایران راه انداختند ، تاریخچهاش چه میباشد؟!.
ـ چرا کشورهای سوسیالیست از جمله شوروی نتوانستند آنطور که آرزو داشتند مذاهب را براندازند؟!..
ـ معنی درست سیاست چیست؟!.
ـ معنی درست انقلاب چیست؟!.
امروز بیچارگیهای کشور چیزهایی نیست که بتوان انکار کرد. هر کسی که کمی فهم و عقل دارد این را از روی پیشامدها و مقایسهی حال ایران با دیگر کشورها بآسانی درمییابد. کار بجایی رسیده که افراد دلسوز و نیکخواه را به تلاش واداشته و پیدرپی کتابها و گفتارهاست که در زمینهی ریشهی بدبختی و عقبماندگی ایرانیان بچاپ میرسد.
یک نکته در این کتابها جای خشنودیست و آن اینکه در آنها ریشهی گرفتاریهامان را بیش از هر چیز در خودمان ، در فرهنگمان و در نادانیهامان ، یافته و شناسانیدهاند. دیگر بر آن تئوری که همهی گرفتاریهامان را از استعمارگران و یا تنها از دولت میدانست و همهی گناهان را بگردن ایشان میانداخت خط قرمز کشیده شده. این نشان میدهد که الان به مبحث درماندگی کشور «واقعبینانهتر» نگریسته میشود.
شناخت که درست نباشد چارهجویی نیز نادرست از آب درمیآید. بسیاری از کوشندگان سیاسی باآنکه نادانیهای مردم را میدیدند و افسوسها میخوردند چون منشاء گرفتاریها را استعمار بیگانگان و یا استبداد پادشاهان میپنداشتند فرمول کارشان این بود که «اول قوه بدست آورند» و آنگاه «پای استعمارگران را از ایران ببرند» و سرانجام اگر فرصتی ماند بدرد نادانی مردم پردازند. همین یک اشتباه چه کوششهای بسیاری را که هدر نگردانید. تاریخ صد سال اخیر ایران پر است از جنبشهایی که هدف و کوششهاشان مطابق فرمول بالا بود. این را ما «راه میانبر» مینامیم و خواهیم دید که چه اندازه زیانمند بوده.
کسروی که از جنبش مشروطه چند بار این اشتباه را در کار سرجنبانان دیده و هر بار بر هدر رفتن کوششها و ریخته شدن خونهاشان تأسف بسیار میخورد ، پس از شهریور20 که بار دیگر خیل درسخواندگان بمیدان سیاست درآمدند و میدید این بار هم همان اشتباه پرآسیب در حال وقوع میباشد ، نتوانست خاموش بنشیند و بروشن گردانیدن زمینه پرداخت. او گفت :
«پيشگامان جنبش مشروطه نيز به اين خاميها دچار بودند و خیال میکردند همینكه مشروطه در اين كشور اجرا گرديد و مجلس برپا شد و قانونهايي درميان بود ، به همهي بدبختيهاي ايرانيان چاره خواهد شد و اين مردم رو براه پيشرفت گذارده ، در زمان کوتاهي با مردم کشورهای بزرگ اروپايي همگامي خواهند نمود ، و از خامي اين نميدانستند كه مذهب شيعي و صوفيگري و شعرهاي حافظ و سعدي و رباعيات خيام و بسيار مانند اينها با مشروطه و زندگاني آزاد و دمكراسي ناسازگار است و تا اينها هست و مغزها آلودهي آنهاست ، مشروطه در ايران پيش نتواند رفت و اگرهم اجرا گردد جز يك دستگاه پست و ننگآوري (همچون مشروطهي امروزي [و همچنین جمهوری اسلامی]) نتواند بود».
🔸 کوشاد تلگرام
🔸 پیشگفتار (تکهی 1 از 3)
موضوعات این کتاب مختلف است. آنها در زمینههای دین ، دانش ، گرفتاریهای ایران و جهان و سختی زندگانی فعلی ، جنگ ، مادّیگری ، ماشینیزم ، اقتصاد عادلانه و مانند اینها میباشد. خواننده به پاسخ پرسشهای چندی میرسد. برخی از آنها را در زیر و باقیمانده را در پیوستی به نام «پرسشهایی که این کتاب به آنها پاسخ میدهد» آوردهایم :
ـ گمراهیها چگونه از مغزها پاک میشود؟!
ـ آیا دانشها به تنهایی میتواند راهنمای آدم در زندگی باشد؟!.
ـ آیا آدم همین تن و جان مادّیست یا در او نیروهای دیگری نیز هست؟!
ـ «مبارزهی آدمیان» یا «مبارزهی زندگی» چیست؟!
ـ آیا از دینهای کنونیِ جهان سود بدست میآید یا زیان؟!. باید بمانند یا برافتند؟!.
ـ منشاء رنجها و بدبختیهای آدم چیست؟!.
ـ مهمترین کارهایی که در زمینهی اقتصاد باید کرد تا جلو اوضاع ناهنجار فعلی گرفته شود چیهاست؟!.
ـ آیا میتوان مانع جنگها شد؟!.
ـ با آنکه دو سه قرن است دانشها شکستهای سختی به مذاهب وارد آوردهاند ، چرا اینها همچنان مانده در برابر دانشها مقاومت میکنند؟!
ـ آیا پیغمبران مردانی هوسباز و سودجو بودهاند؟!.
ـ بتپرستی چه زیانهایی داشته است؟!
ـ آیا خداپرستی دنبالهی بتپرستی بوده است؟!.
ـ ارتباط دین و دانش چیست؟!.
ـ آیا قضاوت عقل در میان آدمها متفاوت است؟!
ـ آیا قیام زردشت و بنیادگزاری دین زردشتی چه علتی داشته است؟!
ـ آیا قیام محمد و بنیادگزاری دین اسلام چه علتی داشته است؟!
ـ صوفیگری از کجا آمد؟! و به چه علت رواج بیاندازه گرفت؟!
ـ هیاهوی «ادبیات» که در ایران راه انداختند ، تاریخچهاش چه میباشد؟!.
ـ چرا کشورهای سوسیالیست از جمله شوروی نتوانستند آنطور که آرزو داشتند مذاهب را براندازند؟!..
ـ معنی درست سیاست چیست؟!.
ـ معنی درست انقلاب چیست؟!.
امروز بیچارگیهای کشور چیزهایی نیست که بتوان انکار کرد. هر کسی که کمی فهم و عقل دارد این را از روی پیشامدها و مقایسهی حال ایران با دیگر کشورها بآسانی درمییابد. کار بجایی رسیده که افراد دلسوز و نیکخواه را به تلاش واداشته و پیدرپی کتابها و گفتارهاست که در زمینهی ریشهی بدبختی و عقبماندگی ایرانیان بچاپ میرسد.
یک نکته در این کتابها جای خشنودیست و آن اینکه در آنها ریشهی گرفتاریهامان را بیش از هر چیز در خودمان ، در فرهنگمان و در نادانیهامان ، یافته و شناسانیدهاند. دیگر بر آن تئوری که همهی گرفتاریهامان را از استعمارگران و یا تنها از دولت میدانست و همهی گناهان را بگردن ایشان میانداخت خط قرمز کشیده شده. این نشان میدهد که الان به مبحث درماندگی کشور «واقعبینانهتر» نگریسته میشود.
شناخت که درست نباشد چارهجویی نیز نادرست از آب درمیآید. بسیاری از کوشندگان سیاسی باآنکه نادانیهای مردم را میدیدند و افسوسها میخوردند چون منشاء گرفتاریها را استعمار بیگانگان و یا استبداد پادشاهان میپنداشتند فرمول کارشان این بود که «اول قوه بدست آورند» و آنگاه «پای استعمارگران را از ایران ببرند» و سرانجام اگر فرصتی ماند بدرد نادانی مردم پردازند. همین یک اشتباه چه کوششهای بسیاری را که هدر نگردانید. تاریخ صد سال اخیر ایران پر است از جنبشهایی که هدف و کوششهاشان مطابق فرمول بالا بود. این را ما «راه میانبر» مینامیم و خواهیم دید که چه اندازه زیانمند بوده.
کسروی که از جنبش مشروطه چند بار این اشتباه را در کار سرجنبانان دیده و هر بار بر هدر رفتن کوششها و ریخته شدن خونهاشان تأسف بسیار میخورد ، پس از شهریور20 که بار دیگر خیل درسخواندگان بمیدان سیاست درآمدند و میدید این بار هم همان اشتباه پرآسیب در حال وقوع میباشد ، نتوانست خاموش بنشیند و بروشن گردانیدن زمینه پرداخت. او گفت :
«پيشگامان جنبش مشروطه نيز به اين خاميها دچار بودند و خیال میکردند همینكه مشروطه در اين كشور اجرا گرديد و مجلس برپا شد و قانونهايي درميان بود ، به همهي بدبختيهاي ايرانيان چاره خواهد شد و اين مردم رو براه پيشرفت گذارده ، در زمان کوتاهي با مردم کشورهای بزرگ اروپايي همگامي خواهند نمود ، و از خامي اين نميدانستند كه مذهب شيعي و صوفيگري و شعرهاي حافظ و سعدي و رباعيات خيام و بسيار مانند اينها با مشروطه و زندگاني آزاد و دمكراسي ناسازگار است و تا اينها هست و مغزها آلودهي آنهاست ، مشروطه در ايران پيش نتواند رفت و اگرهم اجرا گردد جز يك دستگاه پست و ننگآوري (همچون مشروطهي امروزي [و همچنین جمهوری اسلامی]) نتواند بود».