✴️ صوفیگری و عرفان
بخش نهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی دوم
🖌 احمد کسروی
وزارت فرهنگ تنها آن دستگاه بیرونی نیست. تنها آن اتاقها با کارکنانش و آن دبستانها و دبیرستانها و دانشکدهها با آموزگاران و دبیران و استادانش نیست. در پشت سر آن ، دستگاه درونی دیگری هست ـ دستگاهی که با دست محمدعلی فروغیها ، ابوالحسن فروغیها ، سید نصرالله تقویها ، علیاصغر حکمتها ، دکتر قاسم غنیها ، و دیگران راه برده میشود.
بدبختی این کشور بجایی رسیده که مردان درسخوانده و چیزفهمش کوشش بنابودی توده را پیشهی خود میگیرند و از چنان کار بسیار بیآزرمانهای[بیشرفانه] نان میخورند و رخت میپوشند و باتومبیل مینشینند و گردن میافرازند و بخود میبالند. این را باید در تاریخ بنویسند. باید در تاریخ بنویسند که بدبختی این توده و کشور تا باین جایگاه رسید.
به هر حال وزارت فرهنگ در ایران ، پس از آغاز مشروطه پدید آمده و این بدخواهان که از روز نخست دست در کار آن وزارت میداشتند و اندیشههای بیآزرمانهی خود را بکار میبستند ، چون جنبش مشروطه با تکانی در فهمها و خردها توأم میبود و آزادیخواهان بیش یا کم زیان صوفیگری را دانسته و یکی از شُوندهای[سبب] درماندگی و بدبختی ایران اندیشههای صوفیانه را میشناختند و نویسندگان و گویندگان بارها از آن بد مینوشتند و میگفتند ، از اینرو بدخواهان نیارَستند [جرأت کردن] که صوفیگری را درمیان دیگر بدآموزیها جا داده برواج آن نیز کوشند. در آن هنگام چنین دلیریای ننمودند. تنها نام «ادبیات» و «مذهب» و «فلسفه» را عنوان نموده برواج بدآموزیهای زهرآلود این چند رشته بس کردند و بنیاد فرهنگ را بروی آنها گزاردند.
ولی چون سالها گذشت و روزگار دیگر گشت و آن سَهِشهای[احساسات] بیدارِ آغاز مشروطه کهن گردید ، بدخواهان که در کار خود بسیار ورزیده و آزمودهاند و از زیرِ دست استادان بسیار آزموده [1] بیرون آمدهاند فرصت را از دست ندادند و کمکم به ترانهی صوفیگری برخاستند : گاهی نام «عرفان» را بمیان میآوردند ، گاهی گفتاری مینوشتند ، گاهی چون پا میافتاد کنفرانس میدادند. بگفتهی تبریزیان : «تیر را انداخته کمانش را نهان میکردند».
بدینسان زمینه آماده میساختند تا چند سال پیش یک گام بزرگی برداشتند و وزارت فرهنگ آشکاره بهواداری از صوفیگری پرداخت. کتابهایی را بچاپ رسانید و پراکند. بکسانی پولها داد که کتابهای تازه نویسند. صوفیگری را یکی از زمینههای درس در دانشسرا گردانید.
این یکی از دلیلها میبود که مرا دربارهی بداندیشیهای وزارت فرهنگ بیگمان گردانید. بکارهای بدخواهانهی دیگر ، به هر کدام معنایی میشد داد و شُوندی میشد پنداشت. دربارهی سعدی میشد گمان برد که چون برخی سخنان نیکنما نیز میدارد فریب آن را خوردهاند. حافظ چون نامش را شنیدهاند از زیان بدآموزیهایش ناآگاه ماندهاند. دربارهی خیام میشد گفت فریب هیاهوی اروپا را خوردهاند. در زمینهی کیش میشد گمان برد که پروای ملایان و پیروانشان میدارند. لیکن دربارهی صوفیگری چه میشد پنداشت؟!. آیا بدی صوفیگری و ناسازگاری آن با زندگانی چیزیست که نهان مانَد و کسی با اندک فهم و خردی آن را نداند؟!. آیا چنین گمانی میشد برد؟!.
صوفیگری در هزار سال پیش که رواج گرفت ، در آن روزگارِ خاموشی جهان با زندگانی نساخت و مایهی بدبختی و گرفتاری گردید. چه رسد بامروز که جهان در تکان بسیار سختیست و تودهها با یکدیگر به نبردهای نابود کننده برخاستهاند؟!. چه رسد باین روزگار که در کشاکش زندگانی کشتارگاههایی همچون استالینگراد و بوداپِست برپا میکنند؟!..
در چنین روزگاری که دانشمندان دانشهای خود را در راه آبادی جهان بکار میبرند و دولتها نقشههای پنجساله و دهساله پیش میگیرند ، در کشور ویران بدبختی همچون ایران برواج صوفیگری کوشیدن و مردم دلمرده را دلمردهتر گردانیدن جز بدخواهی و دشمنی چه نامی تواند داشت؟!..
در چنین روزگاری که دیگران بجوانان درس غیرت و جانبازی میدهند و از آنان خلبانان و چتربازان پدید میآورند ، در این کشور بجوانان درس صوفیگری دادن و سَهِشهای آنان را زهرآلود گردانیدن ، جز کوشش بنابودی توده چه معنی تواند داد؟!.
صوفیگری «جهان را خوار داشتن ، آن را ویرانه گزاشتن ، دامن از آن درچیدن ، بگوشهای خزیده روز بسر بردن» است. آیا پستی و زیانمندی این اندیشهها چیزیست که آقای علیاصغر حکمت و دکتر قاسم غنی نفهمند؟!. آیا گمان این اندازه نافهمی بآنان توان برد؟!.
[1] : از جمله پرفسور ادوارد براون
بخش نهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی دوم
🖌 احمد کسروی
وزارت فرهنگ تنها آن دستگاه بیرونی نیست. تنها آن اتاقها با کارکنانش و آن دبستانها و دبیرستانها و دانشکدهها با آموزگاران و دبیران و استادانش نیست. در پشت سر آن ، دستگاه درونی دیگری هست ـ دستگاهی که با دست محمدعلی فروغیها ، ابوالحسن فروغیها ، سید نصرالله تقویها ، علیاصغر حکمتها ، دکتر قاسم غنیها ، و دیگران راه برده میشود.
بدبختی این کشور بجایی رسیده که مردان درسخوانده و چیزفهمش کوشش بنابودی توده را پیشهی خود میگیرند و از چنان کار بسیار بیآزرمانهای[بیشرفانه] نان میخورند و رخت میپوشند و باتومبیل مینشینند و گردن میافرازند و بخود میبالند. این را باید در تاریخ بنویسند. باید در تاریخ بنویسند که بدبختی این توده و کشور تا باین جایگاه رسید.
به هر حال وزارت فرهنگ در ایران ، پس از آغاز مشروطه پدید آمده و این بدخواهان که از روز نخست دست در کار آن وزارت میداشتند و اندیشههای بیآزرمانهی خود را بکار میبستند ، چون جنبش مشروطه با تکانی در فهمها و خردها توأم میبود و آزادیخواهان بیش یا کم زیان صوفیگری را دانسته و یکی از شُوندهای[سبب] درماندگی و بدبختی ایران اندیشههای صوفیانه را میشناختند و نویسندگان و گویندگان بارها از آن بد مینوشتند و میگفتند ، از اینرو بدخواهان نیارَستند [جرأت کردن] که صوفیگری را درمیان دیگر بدآموزیها جا داده برواج آن نیز کوشند. در آن هنگام چنین دلیریای ننمودند. تنها نام «ادبیات» و «مذهب» و «فلسفه» را عنوان نموده برواج بدآموزیهای زهرآلود این چند رشته بس کردند و بنیاد فرهنگ را بروی آنها گزاردند.
ولی چون سالها گذشت و روزگار دیگر گشت و آن سَهِشهای[احساسات] بیدارِ آغاز مشروطه کهن گردید ، بدخواهان که در کار خود بسیار ورزیده و آزمودهاند و از زیرِ دست استادان بسیار آزموده [1] بیرون آمدهاند فرصت را از دست ندادند و کمکم به ترانهی صوفیگری برخاستند : گاهی نام «عرفان» را بمیان میآوردند ، گاهی گفتاری مینوشتند ، گاهی چون پا میافتاد کنفرانس میدادند. بگفتهی تبریزیان : «تیر را انداخته کمانش را نهان میکردند».
بدینسان زمینه آماده میساختند تا چند سال پیش یک گام بزرگی برداشتند و وزارت فرهنگ آشکاره بهواداری از صوفیگری پرداخت. کتابهایی را بچاپ رسانید و پراکند. بکسانی پولها داد که کتابهای تازه نویسند. صوفیگری را یکی از زمینههای درس در دانشسرا گردانید.
این یکی از دلیلها میبود که مرا دربارهی بداندیشیهای وزارت فرهنگ بیگمان گردانید. بکارهای بدخواهانهی دیگر ، به هر کدام معنایی میشد داد و شُوندی میشد پنداشت. دربارهی سعدی میشد گمان برد که چون برخی سخنان نیکنما نیز میدارد فریب آن را خوردهاند. حافظ چون نامش را شنیدهاند از زیان بدآموزیهایش ناآگاه ماندهاند. دربارهی خیام میشد گفت فریب هیاهوی اروپا را خوردهاند. در زمینهی کیش میشد گمان برد که پروای ملایان و پیروانشان میدارند. لیکن دربارهی صوفیگری چه میشد پنداشت؟!. آیا بدی صوفیگری و ناسازگاری آن با زندگانی چیزیست که نهان مانَد و کسی با اندک فهم و خردی آن را نداند؟!. آیا چنین گمانی میشد برد؟!.
صوفیگری در هزار سال پیش که رواج گرفت ، در آن روزگارِ خاموشی جهان با زندگانی نساخت و مایهی بدبختی و گرفتاری گردید. چه رسد بامروز که جهان در تکان بسیار سختیست و تودهها با یکدیگر به نبردهای نابود کننده برخاستهاند؟!. چه رسد باین روزگار که در کشاکش زندگانی کشتارگاههایی همچون استالینگراد و بوداپِست برپا میکنند؟!..
در چنین روزگاری که دانشمندان دانشهای خود را در راه آبادی جهان بکار میبرند و دولتها نقشههای پنجساله و دهساله پیش میگیرند ، در کشور ویران بدبختی همچون ایران برواج صوفیگری کوشیدن و مردم دلمرده را دلمردهتر گردانیدن جز بدخواهی و دشمنی چه نامی تواند داشت؟!..
در چنین روزگاری که دیگران بجوانان درس غیرت و جانبازی میدهند و از آنان خلبانان و چتربازان پدید میآورند ، در این کشور بجوانان درس صوفیگری دادن و سَهِشهای آنان را زهرآلود گردانیدن ، جز کوشش بنابودی توده چه معنی تواند داد؟!.
صوفیگری «جهان را خوار داشتن ، آن را ویرانه گزاشتن ، دامن از آن درچیدن ، بگوشهای خزیده روز بسر بردن» است. آیا پستی و زیانمندی این اندیشهها چیزیست که آقای علیاصغر حکمت و دکتر قاسم غنی نفهمند؟!. آیا گمان این اندازه نافهمی بآنان توان برد؟!.
[1] : از جمله پرفسور ادوارد براون
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 5 از 7
این گفتگوها میشود و ناهار آورده میخورند و ارباب و دیگران برخاسته میروند. شب نیز کارمندان دولت و دیگران میآیند و باز گفتگوهایی میشود.
فردا صبح باز ارباب و دیگران میآیند. بدرالشریعه نیز میآید و دنبالهی سخنان دیروزی گرفته میشود باین ترتیب :
بدرالشریعه : من دیشب کتاب شیخ مرتضا را پیدا کردم و خواندم. شیخ مرحوم اشتباه کرده است.
خداداد : چطور؟..
بدرالشریعه : آن زن عرب که در حجةالوداع آمده و سر راه پیغمبر را گرفته که مسئله بپرسد ، شیخ مرحوم میگوید او رویش باز بوده ، و از اینجا استدلال میکند که زنهای عرب در آن زمان رو نمیگرفتند. بنده میگویم : فرضنا که آن زن روباز بوده ، این چه دلیلست که پیغمبر حکم حجاب نیاورده بوده؟. بنده میگویم : پیغمبر حکم حجاب آورده بوده آن زن اطاعت نکرده.
خداداد : چطور ممکنست که پیغمبر حکم حجاب آوَرَد و آن زن اطاعت نکند؟!. اگر چنان بود پیغمبر باو اعتراض میکرد. میفرمود چرا رویت را نگرفتهای؟!. بجای آنکه روی فضل بن عباس را بآن ور برگرداند باین زن دستور میداد که رویش را بگیرد.
بدرالشریعه : بنده میگویم پیغمبر صلی الله علیه و آله تقیه فرموده.
خداداد (با تعجب) : آقا شما حرفی بزنید که آدم بتواند بآن جواب دهد. من هیچ نمیدانم باین حرف شما چه جوابی دهم ، شما گمان میکنید تقیه در همهی مذهبها و دینها بوده است؟!. مَثَل شما مثل آن دهاتیست که رفیقش پرسید : «پادشاه ناهار چه میخورَد؟.». گفت : «یقین هر روز نان و شیره میخورد». چون نان و شیره را عالیترین خوراک میشناخت تصور میکرد که پادشاه هر روز آن را میخورد. شما نیز از بس از تقیه که از ننگهای مذهبتانست خوشتان آمده آن را به پیغمبر هم نسبت میدهید.
یک پیغمبر کجا و تقیه کردن کجاست؟!. یک پیغمبر که باید همهی گمراهیها را براندازد چگونه میتواند تقیه کند؟!. پیغمبر اسلام وقتی که در مکه اول برخاست با آنکه تنها بود از کسی نترسید و از بتهای قریش که خدایان آنها بود بد گفت. چنین مردی چه جا داشت که از یک زن عرب تقیه کند؟!.
آنگاه پیغمبر در حجةالوداع که در سال آخر عمرش بود قوه با خود داشت. آن وقت اسلام غلبه کرده نیرومند بود. نمیدانم شما چرا اینها را نیندیشیده حرف میزنید.
بدرالشریعه : من تلاشم اینست که نگزاریم زنها از چادر بیرون آیند. اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : آقا خواهش میکنم حرفهای بیهوده نزنید. مگر شما چشم ندارید. در این دهات که شما زندگی میکنید زنها روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!.
بدرالشریعه : دهات را نمیگویم. در شهر اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : چه اصرار دارید که حرف خود را بکرسی نشانید. شهر با ده چه تفاوت دارد؟!. آنگاه در همان شهر زنهای ارمنی و آسوری روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!. آیا فساد درمیان زنهای روگرفتهی شیعه بیشتر است یا درمیان زنهای روباز ارمنی یا آسوری؟!. آیا ارمنیها و آسوریها هم محلهی شهر نو دارند؟!.
اساساً شما که در اینجا در دهات نشستهاید چه کار بشهر دارید؟!. شما اگر نیکی میخواهید در اینجا بدبختیهای این دهاتیها را بدیده گیرید و بآنها چاره جویید. در این شهریار مالاریا بلای جان رعایاست. نود درصد گرفتارند ، طبیبی هم نیست. شما اگر از دستتان برمیآید باین بدبختی چاره کنید ، بجای آن شعرهای زشت ، در این زمینه مقاله نویسید و بوسیلهی روزنامهها بدولت یادآوری کنید که باینجا پزشک فرستد ، دوا فرستد ، شما تصور میکنید دنیا بر سر رو گرفتن زنها و ریش نتراشیدن مردها میچرخد. جز آنها هیچ کاری نیست.
از این سخنان بدرالشریعه بدش میآید و برخاسته میرود. بعد از رفتن او حاضرین بدگویی میکنند. یکی میگوید : «چون دید زورگویی پیش نمیرود برخاست و رفت». دیگری میگوید : «من او را باین بیشعوری نمیدانستم». ارباب میگوید : «او را ویل کنیم و بخودمان باشیم. امروز فرصتی بدست ما افتاده که استفادههایی کنیم». سپس روی خود را بمیهمان تهرانی برگردانیده میگوید :
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 5 از 7
این گفتگوها میشود و ناهار آورده میخورند و ارباب و دیگران برخاسته میروند. شب نیز کارمندان دولت و دیگران میآیند و باز گفتگوهایی میشود.
فردا صبح باز ارباب و دیگران میآیند. بدرالشریعه نیز میآید و دنبالهی سخنان دیروزی گرفته میشود باین ترتیب :
بدرالشریعه : من دیشب کتاب شیخ مرتضا را پیدا کردم و خواندم. شیخ مرحوم اشتباه کرده است.
خداداد : چطور؟..
بدرالشریعه : آن زن عرب که در حجةالوداع آمده و سر راه پیغمبر را گرفته که مسئله بپرسد ، شیخ مرحوم میگوید او رویش باز بوده ، و از اینجا استدلال میکند که زنهای عرب در آن زمان رو نمیگرفتند. بنده میگویم : فرضنا که آن زن روباز بوده ، این چه دلیلست که پیغمبر حکم حجاب نیاورده بوده؟. بنده میگویم : پیغمبر حکم حجاب آورده بوده آن زن اطاعت نکرده.
خداداد : چطور ممکنست که پیغمبر حکم حجاب آوَرَد و آن زن اطاعت نکند؟!. اگر چنان بود پیغمبر باو اعتراض میکرد. میفرمود چرا رویت را نگرفتهای؟!. بجای آنکه روی فضل بن عباس را بآن ور برگرداند باین زن دستور میداد که رویش را بگیرد.
بدرالشریعه : بنده میگویم پیغمبر صلی الله علیه و آله تقیه فرموده.
خداداد (با تعجب) : آقا شما حرفی بزنید که آدم بتواند بآن جواب دهد. من هیچ نمیدانم باین حرف شما چه جوابی دهم ، شما گمان میکنید تقیه در همهی مذهبها و دینها بوده است؟!. مَثَل شما مثل آن دهاتیست که رفیقش پرسید : «پادشاه ناهار چه میخورَد؟.». گفت : «یقین هر روز نان و شیره میخورد». چون نان و شیره را عالیترین خوراک میشناخت تصور میکرد که پادشاه هر روز آن را میخورد. شما نیز از بس از تقیه که از ننگهای مذهبتانست خوشتان آمده آن را به پیغمبر هم نسبت میدهید.
یک پیغمبر کجا و تقیه کردن کجاست؟!. یک پیغمبر که باید همهی گمراهیها را براندازد چگونه میتواند تقیه کند؟!. پیغمبر اسلام وقتی که در مکه اول برخاست با آنکه تنها بود از کسی نترسید و از بتهای قریش که خدایان آنها بود بد گفت. چنین مردی چه جا داشت که از یک زن عرب تقیه کند؟!.
آنگاه پیغمبر در حجةالوداع که در سال آخر عمرش بود قوه با خود داشت. آن وقت اسلام غلبه کرده نیرومند بود. نمیدانم شما چرا اینها را نیندیشیده حرف میزنید.
بدرالشریعه : من تلاشم اینست که نگزاریم زنها از چادر بیرون آیند. اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : آقا خواهش میکنم حرفهای بیهوده نزنید. مگر شما چشم ندارید. در این دهات که شما زندگی میکنید زنها روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!.
بدرالشریعه : دهات را نمیگویم. در شهر اگر زنها از چادر بیرون آیند فاسد خواهند شد.
خداداد : چه اصرار دارید که حرف خود را بکرسی نشانید. شهر با ده چه تفاوت دارد؟!. آنگاه در همان شهر زنهای ارمنی و آسوری روهاشان باز است. آیا آنها فاسدند؟!. آیا فساد درمیان زنهای روگرفتهی شیعه بیشتر است یا درمیان زنهای روباز ارمنی یا آسوری؟!. آیا ارمنیها و آسوریها هم محلهی شهر نو دارند؟!.
اساساً شما که در اینجا در دهات نشستهاید چه کار بشهر دارید؟!. شما اگر نیکی میخواهید در اینجا بدبختیهای این دهاتیها را بدیده گیرید و بآنها چاره جویید. در این شهریار مالاریا بلای جان رعایاست. نود درصد گرفتارند ، طبیبی هم نیست. شما اگر از دستتان برمیآید باین بدبختی چاره کنید ، بجای آن شعرهای زشت ، در این زمینه مقاله نویسید و بوسیلهی روزنامهها بدولت یادآوری کنید که باینجا پزشک فرستد ، دوا فرستد ، شما تصور میکنید دنیا بر سر رو گرفتن زنها و ریش نتراشیدن مردها میچرخد. جز آنها هیچ کاری نیست.
از این سخنان بدرالشریعه بدش میآید و برخاسته میرود. بعد از رفتن او حاضرین بدگویی میکنند. یکی میگوید : «چون دید زورگویی پیش نمیرود برخاست و رفت». دیگری میگوید : «من او را باین بیشعوری نمیدانستم». ارباب میگوید : «او را ویل کنیم و بخودمان باشیم. امروز فرصتی بدست ما افتاده که استفادههایی کنیم». سپس روی خود را بمیهمان تهرانی برگردانیده میگوید :
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش یکم
بهم درآمیختن گمراهیها و رواج جبریگری و شعر
بدآموزیهای پنجگانه را كه شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یكی را دستهی دیگری دنبال میكرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیكیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آنزمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی كه دشمن بیگانه در كشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یك دسته همه بوارونهی آن كوشیدهاند و با یك پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلك و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده كه بگویند نیك و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها كه به هر كسی میرسد سرنوشت او بوده و كوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یكسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یكسو مردم را از كوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و كسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست كاركنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنكه مغولان مردم دُژآگاه [1] و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن كاركنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنكه میدانیم) كه این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا كجا رسیده. مینویسند : خدا چنانكه فرستادگانی از مهر فرستد (كه پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد كه چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود [2] تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را كاركنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست كه خراباتیگری كه بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میكرده با یك شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
یك گرفتاری كه از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میكشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری كه رسانیدهاند این زیانشان بسیار بزرگ است كه بدآموزیهایی كه از پیش بوده و بدآموزیهایی كه سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم كشیده و رواج و پراكندگیش را صد برابر میكنند و چون كسی بجلوگیری نمیكوشد گستاخانه بهر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینكاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز كنید خواهید دید جز این نمیخواهد كه شعری درست كند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیك نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از كجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین كار زیانهایش چندانست كه اگر بخواهیم بشماریم بیك كتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد كرده درمیگذریم.
از درآمدن مغول بایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید كه از كشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و كشاكشهای كیشی پردازند. یكی از داستانهای آنزمان كشاكش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست كه خراباتیان كردهاند. بهنگامی كه كشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یك خشم و كینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاك میكردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان كه هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست كمتر كسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (3) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم. 👇
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 10 از بخش یکم
بهم درآمیختن گمراهیها و رواج جبریگری و شعر
بدآموزیهای پنجگانه را كه شمردیم نخست آنها جدا از هم بوده و هر یكی را دستهی دیگری دنبال میكرده ولی در این دوره همه بهم آمیختند و آشفتگی دلها را بیاندازه گردانیدند و برخی بدآموزیهای نوین دیگری رخ نمود و رویهمرفته آنچه از نیكیها بازمانده بود در این دوره از میان رفت.
زمان مغول بدترین دورهی زبونی و بیچارگی ایرانست و ما در آنزمان بداستانهای بس شگفتی برمیخوریم. در زمانی كه دشمن بیگانه در كشور مینشستند و میبایست همهی سران و پیشوایان تا توانند مردم را بدلیری و گردنفرازی برانگیزند میبینیم یك دسته همه بوارونهی آن كوشیدهاند و با یك پافشاری بیاندازه فلسفهی جبریگری را رواج داده و سر هر سخنی نام قضا و قدر و طالع و فلك و سرنوشت و بخت را بردهاند و اینها برای آن بوده كه بگویند نیك و بد همه از خداست و آسیبها و گزندها كه به هر كسی میرسد سرنوشت او بوده و كوشش و تلاش را هم نتیجه نتواند بود. این سخن از هر باره بسود مغولست ، از یكسو گناه از گردن آنان برمیدارد و از یكسو مردم را از كوشش و تلاش برای رهایی از دست آنان بازمیدارد ، و ما نمیدانیم این پندارهای بیهودهی زهرآلود بخود پیدا شده و كسانی از نادانی و پستی اندیشه باینها برخاستهاند یا دست كاركنان مغول درمیان بوده و برای جلوگیری از هر جنبش و شورشی در ایران این پندارهای زهرآلود را رواج دادهاند ، و با آنكه مغولان مردم دُژآگاه [1] و درشتی بودهاند و چنین نیرنگی یا سیاستی از آنان دور مینماید ، باز ما گمان بیشتر بدست اندرمیان بودن كاركنان ایشان میبریم و چنان میپنداریم (نه آنكه میدانیم) كه این نیرنگ را بایشان جهودان و ترسایان ایران یاد دادهاند. ببینید بیشرمی تا كجا رسیده. مینویسند : خدا چنانكه فرستادگانی از مهر فرستد (كه پیغمبران باشند) فرستادگانی نیز از خشم فرستد كه چنگیز از آنان بوده. بیشرمی و پستی بخود [2] تا باینجا نتواند رسید. همانا اینها را كاركنان مغول ساخته و بمیدان انداختهاند.
در همان زمانست كه خراباتیگری كه بنیاد آن بیپروایی بگذشته و آینده و گراییدن بمستی و خوشی بوده و خرد و غیرت و مردانگی را ریشخند میكرده با یك شتاب و تندی بسیاری رواج میگیرد و صدها شعر در همان زمینه سروده میگردد و اینها بیش از صدهزار سپاه بمغولان سود داده.
یك گرفتاری كه از زمان مغول میآغازد و دامنهی آن تا زمان ما میكشد فزونی شعرا و رواج بیاندازهی شعر میباشد. شعرا گذشته از زیانهای دیگری كه رسانیدهاند این زیانشان بسیار بزرگ است كه بدآموزیهایی كه از پیش بوده و بدآموزیهایی كه سپس پیدا شده همه را با زبان شیرین و روانی برشتهی نظم كشیده و رواج و پراكندگیش را صد برابر میكنند و چون كسی بجلوگیری نمیكوشد گستاخانه بهر زشتی زبان میگشایند و صد ننگینكاری مینمایند. شما اگر دیوان شاعری را باز كنید خواهید دید جز این نمیخواهد كه شعری درست كند و معنایی را در آن بگنجاند و دربند سود و زیان سخن خود نیست و چون نیك نگرید خواهید دید هرچه شنیده و خوانده از جبریگری و از پندارهای باطنیان و از كجاندیشیهای صوفیان و از فلسفه و پند و غزل و گله از روزگار همه را درمیان شعرهای خود میآورد. همین كار زیانهایش چندانست كه اگر بخواهیم بشماریم بیك كتاب جداگانه نیاز خواهیم داشت. در اینجا چون خواستمان تاریخ است فهرستوار یاد كرده درمیگذریم.
از درآمدن مغول بایران در قرن هفتم تا برخاستن شاهاسماعیل صفوی در قرن دهم سیصد سال درمیان گذشته. این سیصد سال از شومترین دورههای تاریخ ایران میباشد. در این دوره آلودگی روانی ایرانیان بآخرین پایگاه رسیده و درماندگی آنان باین نتیجه انجامید كه از كشور و زندگانی و همه چیز چشم بپوشند ، و آن را به بیگانگان و گردنكشان گزارده خودشان تنها بشعر سرودن و عرفان بافتن و فلسفه تنیدن و كشاكشهای كیشی پردازند. یكی از داستانهای آنزمان كشاكش خراباتیان با صوفیان و زباندرازیهاست كه خراباتیان كردهاند. بهنگامی كه كشور لگدمال پای بیگانگان بوده اینان با یك خشم و كینهی بیاندازهای با صوفیان حساب پاك میكردهاند و هر زمان بتاخت دیگری برمیخاستهاند. این داستان كه هم شیرین و شنیدنی و هم مایهی افسوس و شرمندگیست كمتر كسی از آن آگاه میباشد و ما هم در اینجا بآن نمیتوانیم پرداخت (3) و اینست باید در جای دیگر جداگانه بآن بپردازیم. 👇
پیدایش تیمور و خونریزیها و سیاهكاریهای او در این دوره رو داده و یك نمونهی روشن دیگری از بیچارگی تودهی ایران میباشد. یك مرد خونخوار پلیدی كه به هر كجا میرسید جوی خون روان میساخت و در اسپهان هفتادهزار بیگناهان را سر برید و در بغداد از سرهای كشتگان مناره پدید آورد و در توس پسر پلیدش دههزار سر خواست و چون دههزار سر پیدا نشد سرهای زنان و بچگان را بریدند ، ببینید چنین نامردی را در كتابها تا بكجا رسانیدهاند و شعرا و تاریخنویسان چه ستایشها ازو سرودهاند. همیشه گروهی از علماء و مشایخ در دستگاه او بوده و او را «بترویج شرع و احیای مراسم دین» وامیداشتهاند و پستی را تا بآنجا رسانیدهاند كه او را «مجدد دین در رأس ماه هشتم» خواندهاند و تیمور باین لقب كه علماء باو دادهاند همیشه مینازیده و بهنگام مرگ سپارده كه نوشتهی علماء را توی كفنش بگزارند تا در نزد خدا «حجت» او باشد.
[1] : دُژ = پیشوندی است بمعنی «بدی توأم با درشتی». ؛ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگنادیده و ناتراشیده باشد.
[2] : بخود = بیآنکه دخالتی باشد.
(3) : در [كتاب] «راه رستگاری» بكوتاهی آورده شده. [نیز بنگرید بدفتر «حافظ چه میگوید؟».]
[1] : دُژ = پیشوندی است بمعنی «بدی توأم با درشتی». ؛ دُژآگاه = کسی که آگاهیهایش ناراست و خود فرهنگنادیده و ناتراشیده باشد.
[2] : بخود = بیآنکه دخالتی باشد.
(3) : در [كتاب] «راه رستگاری» بكوتاهی آورده شده. [نیز بنگرید بدفتر «حافظ چه میگوید؟».]
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش دهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی سوم
🖌 احمد کسروی
بیجا نمیگویم که این پشتیبانی وزارت فرهنگ از صوفیگری و تلاشهای پافشارانهی آن بپراکندن کتابهای صوفیان پرده از روی کار آن وزارت برداشت. من که میدانستم آن دستگاه چیست و برای چیست ، این پشتیبانی از صوفیگری مرا بیگمان گردانید.
وزارت فرهنگ یک کار شگفت هم کرده و آن اینکه حافظ که «خراباتی» بوده و در شعرهای خود نکوهشها بصوفیان کرده و گاهی دشنام نیز دریغ نگفته وزارت فرهنگ او را «صوفی» شناخته ، و آقای دکتر غنی بدستاویز «بحث در آثار و افکار و احوال حافظ» بسخنان درازی از صوفیگری پرداخته و بنام «تاریخ تصوف در اسلام» کتابی بزرگ پدید آورده ، که با پول وزارت فرهنگ بچاپ رسیده و برای اینکه همه توانند آن را بدست آورند و خوانند ببهای کمی فروخته میشود.
باین کار وزارت فرهنگ ، باین صوفی شناختن حافظ ، دو شُوند[=سبب] توان اندیشید. یکی آنکه خراباتیگری را که خود گمراهی جداگانه میبوده نشناخته ، و چون حافظ با همهی دشمنیش با صوفیان ، در قافیهبافیهایش گاهی نیز سودجویی از اندیشههای صوفیانه میکند و آنها را در شعرهایش میگنجاند از اینرو او را صوفی پنداشتهاند. دیگری آنکه خراباتیگری ـ یا بهتر گویم : شعرهای حافظ ـ بسیار رسواست ، چه خراباتیگری «جهان را هیچ و پوچ دانستن و خود را در کارها بیاختیار شناختن و اندیشهی گذشته و آینده نکردن و با مستی و خوشی بسر بردن» است که بسیار زشتست. از اینرو پردهپوشی بروی بدآموزیهای پست حافظ کرده و آنهمه شعرهایی را که دربارهی بادهنوشی و مستیست نادیده انگاشته او را «صوفی» نشان دادهاند. سود کار خود را در این دیدهاند.
به هر حال ، چنانکه گفتم آقای دکتر غنی کتابی بزرگ در زمینهی صوفیگری نوشته که عنوان بیرونی آن جستجوهای تاریخی و دانشی ، ولی خواست درونی ستاییدن صوفیگری و استوار گردانیدن بنیادش و افزودن برواج آن میباشد. در سراسر کتاب که بیش از هفتصد ساتست [سات = صفحه] ، در هیچ جا سخن از ناسازگاری صوفیگری با زندگانی و از زیانهای بسیار آن نرفته. بلکه آقای دکتر کار را بجایی رسانیده که خواسته داستانهایی را که در کتابهای صوفیان بعنوان «کرامات» هست و بیگمان دروغست راست نشان دهد و آنها را با دانشها سازگار وانماید که میباید گفت آقای دکتر نه تنها بتوده و کشور خود ، بدانشها نیز «خیانت» کرده. این گناه دکتر چندان بزرگست که من نمیتوانم از آن درگذرم. ناچار میباشم آن را دنبال کنم و دانشمندان جهان را بداوری خوانم. نخست نوشتههای خود دکتر را میآورم. از «کرامات» صوفیان سخن میراند و پس از دو سات مینویسد :
«اگر بخواهیم انواع و اقسام کرامات و خوارق عادات منسوب باولیا را در اینجا ذکر کنیم شاید چند مجلد هم کفایت نکند. زیرا در هر نوعی از انواع کرامات هزاران قصد هست از قبیل راه رفتن بر روی دریا و طیران در آسمان و باراندن باران و حضور در جاهای مختلف در یک آن و معالجهی بیماران با نگاه یا با نفس و زنده کردن اموات و دستآموز کردن و مطیع ساختن حیوانات درنده از قبیل شیر و پلنگ و علم به حوادث آینده و اخبار بآن و ناتوان ساختن یا کشتن اشخاص با یک کلمه و یا یک حرکت و مکالمه با حیوانات یا نباتات و خاک را بطلا و احجار کریمه مبدل ساختن و خوراک و آب حاضر ساختن بدون اسباب ظاهر و اطلاع و اشراف بر خواطر و نیات اشخاص و تصرف در فکر و ارادهی دیگران و غیره که برای صوفی که قائل بقوانین طبیعی نیست تمام این خارق عادات و برهم زدن نوامیس طبیعی شدنی و قابل قبول است. (دنباله دارد)
بخش دهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی سوم
🖌 احمد کسروی
بیجا نمیگویم که این پشتیبانی وزارت فرهنگ از صوفیگری و تلاشهای پافشارانهی آن بپراکندن کتابهای صوفیان پرده از روی کار آن وزارت برداشت. من که میدانستم آن دستگاه چیست و برای چیست ، این پشتیبانی از صوفیگری مرا بیگمان گردانید.
وزارت فرهنگ یک کار شگفت هم کرده و آن اینکه حافظ که «خراباتی» بوده و در شعرهای خود نکوهشها بصوفیان کرده و گاهی دشنام نیز دریغ نگفته وزارت فرهنگ او را «صوفی» شناخته ، و آقای دکتر غنی بدستاویز «بحث در آثار و افکار و احوال حافظ» بسخنان درازی از صوفیگری پرداخته و بنام «تاریخ تصوف در اسلام» کتابی بزرگ پدید آورده ، که با پول وزارت فرهنگ بچاپ رسیده و برای اینکه همه توانند آن را بدست آورند و خوانند ببهای کمی فروخته میشود.
باین کار وزارت فرهنگ ، باین صوفی شناختن حافظ ، دو شُوند[=سبب] توان اندیشید. یکی آنکه خراباتیگری را که خود گمراهی جداگانه میبوده نشناخته ، و چون حافظ با همهی دشمنیش با صوفیان ، در قافیهبافیهایش گاهی نیز سودجویی از اندیشههای صوفیانه میکند و آنها را در شعرهایش میگنجاند از اینرو او را صوفی پنداشتهاند. دیگری آنکه خراباتیگری ـ یا بهتر گویم : شعرهای حافظ ـ بسیار رسواست ، چه خراباتیگری «جهان را هیچ و پوچ دانستن و خود را در کارها بیاختیار شناختن و اندیشهی گذشته و آینده نکردن و با مستی و خوشی بسر بردن» است که بسیار زشتست. از اینرو پردهپوشی بروی بدآموزیهای پست حافظ کرده و آنهمه شعرهایی را که دربارهی بادهنوشی و مستیست نادیده انگاشته او را «صوفی» نشان دادهاند. سود کار خود را در این دیدهاند.
به هر حال ، چنانکه گفتم آقای دکتر غنی کتابی بزرگ در زمینهی صوفیگری نوشته که عنوان بیرونی آن جستجوهای تاریخی و دانشی ، ولی خواست درونی ستاییدن صوفیگری و استوار گردانیدن بنیادش و افزودن برواج آن میباشد. در سراسر کتاب که بیش از هفتصد ساتست [سات = صفحه] ، در هیچ جا سخن از ناسازگاری صوفیگری با زندگانی و از زیانهای بسیار آن نرفته. بلکه آقای دکتر کار را بجایی رسانیده که خواسته داستانهایی را که در کتابهای صوفیان بعنوان «کرامات» هست و بیگمان دروغست راست نشان دهد و آنها را با دانشها سازگار وانماید که میباید گفت آقای دکتر نه تنها بتوده و کشور خود ، بدانشها نیز «خیانت» کرده. این گناه دکتر چندان بزرگست که من نمیتوانم از آن درگذرم. ناچار میباشم آن را دنبال کنم و دانشمندان جهان را بداوری خوانم. نخست نوشتههای خود دکتر را میآورم. از «کرامات» صوفیان سخن میراند و پس از دو سات مینویسد :
«اگر بخواهیم انواع و اقسام کرامات و خوارق عادات منسوب باولیا را در اینجا ذکر کنیم شاید چند مجلد هم کفایت نکند. زیرا در هر نوعی از انواع کرامات هزاران قصد هست از قبیل راه رفتن بر روی دریا و طیران در آسمان و باراندن باران و حضور در جاهای مختلف در یک آن و معالجهی بیماران با نگاه یا با نفس و زنده کردن اموات و دستآموز کردن و مطیع ساختن حیوانات درنده از قبیل شیر و پلنگ و علم به حوادث آینده و اخبار بآن و ناتوان ساختن یا کشتن اشخاص با یک کلمه و یا یک حرکت و مکالمه با حیوانات یا نباتات و خاک را بطلا و احجار کریمه مبدل ساختن و خوراک و آب حاضر ساختن بدون اسباب ظاهر و اطلاع و اشراف بر خواطر و نیات اشخاص و تصرف در فکر و ارادهی دیگران و غیره که برای صوفی که قائل بقوانین طبیعی نیست تمام این خارق عادات و برهم زدن نوامیس طبیعی شدنی و قابل قبول است. (دنباله دارد)
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 6 از 7
ارباب : چنانکه فرمودید ما باید در اینجا در فکر بدبختیهای خودمان باشیم و از کارهای شهری گفتگو نکنیم. ولی بعضی مسائل هست که ما هم بآن علاقهمندیم. این هم بگویم که من بچهی شهرم. اصلم آذربایجانیست. حالا مقدر این بوده که آمده بدهات افتادهام.
شما درمیان حرفهاتان نام شهر نو را بردید. میخواهم قدری در آن باب صحبت کنیم. اشخاصی که از دور نامی میشنوند تصور خواهند کرد که یک دسته زنهایی جمع شدهاند و برای عیاشی درهای خانههای خود را بروی آمد و شد مردها باز گزاردهاند. در حالی که حقیقت برخلاف اینست. حقیقت اینست که یک دسته دخترها و زنهای بدبخت پاهاشان لغزیده و بآن منجلاب افتادهاند و هرچه دست و پا میزنند نمیتوانند از آن منجلاب بیرون آیند. کسی هم دست بسوی آنها دراز نمیکند. چرا که هیچ کس آنها را قابل ترحم و امداد نمیشناسد.
من رفیقی داشتم چون جوان بود بآن محوطه بسیار میرفت. اقرار میکنم که یک بار و دو بار من هم قدم بآنجا گزاردهام. آن رفیقم بدرد دل بیشتر زنها رسیده بود. حکایتهایی میگفت که دل آدم آتش میگرفت.
بعضی از آن زنها دخترهایی بودهاند که مادرهاشان یا خالههاشان یا عمههاشان آنها را فروختهاند. زنهای عفریتهای هستند که کارشان اینست. میگردند و اگر دختر فقیری را پیدا کردند که در پهلوی مادرش یا یکی از خویشانش زندگی میکند ، با زبانهای مخصوصی که دارند او را فریفته دختر را به سی تومان و چهل تومان میخرند. آن وقت او را تمیز ساخته رختهای نو پوشانیده به یک حاجی یا به یک آخوندی صیغه میدهند و چند برابر پول خود را ازو درمیآورند. سپس هم جزو شاگردان خود گردانیده در آن محوطه بفحشاء وامیدارند. این شیوهی کار آن عفریتههاست.
بعضی هم آنها هستند که دختر خاندان آبرومندی بودهاند. فلان جوان اظهار عشق کرده و با وعدهی زناشویی او را فریفته است ، و پس از کامگزاریها که دختر را آبستن گردانیده خود را بکنار کشیده. دختر بدبخت از ترس آنکه بالاخره پدر و مادرش نفهمند خانهی پدری را ترک کرده و به یکی از آن خانهها پناه برده ، و برای آنکه شناخته نشود نام عاریتی بروی خود گزارده است. دیروز دختر پاکدامن خاندانی بوده و برای زندگانی آینده امیدها در دل میپرورده ، امروز فاحشهایست ، و در آن منجلاب فحشاء دست و پا میزند.
یک دستهی دیگر آنهایی هستند که شوهرهاشان گرفتار زندان شده ، یا از پستفطرتی او را رها کرده و با دست تهی او را از خانه بیرون گردانیدهاند. اینها نیز از ناچاری تن بفحشاء داده بآن محیط ذلتبار پناهنده شدهاند.
به هر حال یک بازار سیاهیست که خدا میداند چیست. اندازهی بدبختی آن زنها از رنگهای افسرده و از صورتهای ورچروکیدهشان پیداست. زنهای جوان که هنوز سی سال را بپایان نرسانیدهاند صورتهاشان در فرسودگی و بیآبی بدتر از پیرهزنهای شصتساله است.
ملکی : زنهای بدبخت تنها در شهر نو نیستند. شاعری شعر گفته بود «که شهر کهنه کم از شهر نو نیست». عصرها بخیابان لالهزار بروید تا ببینید چه خبر است. آنچه من کشف کردهام یکی از علل بدبختی خانوادههای بیچیز قانون نظاموظیفه است. این قانون با این حالی که اجرا میشود بسیاری از زنها را بفحشاء مجبور میسازد. کفیل خاندانی را میبرند و باید خواهرش ، و اگر ازدواج کرده زنش گرفتار فحشاء شوند.
ارباب : آن بدبختها در آن منجلاب دست و پا میزنند و کسی در فکرشان نیست. کسانی که با آنها تماس دارند آنهایی هستند که در فکر شهوات و ملذّات خود هستند و یا استفادههای مادی میکنند. بدبخت زنها باید شبهای خود را با سربازان ناتراشیدهی دهاتی ، با لاتهای چاقوکش جنوب شهر بسر برند و زجرها کشند و حرفهای زشت بگویند و بشنوند. در همان حال اختیارشان در دست عفریتههاییست که آنها را اداره میکنند. باید از آنها نیز عتابها شنوند و چیرگیها بینند.
آمدیم باستفادههای مادی : در شهر نو یک دسته هستند که قَوّادند ، پادوند ، نوکرند. یک دسته هستند که خانههایی ساختهاند و با قیمتهای گزافی باجاره میدهند. یک دسته دکاندارانی هستند که مشروب میفروشند ، آجیل میفروشند ، کباب میپزند. همهی اینها گردونهشان از زجرکشیهای آن زنهای بدبخت میگردد.
یک دسته پاسبانها در آن محیط پراکندهاند که من عارم میآید رفتار آنها را شرح دهم. بدبخت زنها باید همه نوع رشوه بآنها بدهند تا در کار خود آزاد باشند. بیچارهها چون بدنام و سرشکستهاند باید تحکم و زورگویی آنها را تحمل کنند.
ملکی : شنیدنیست که یکی دو سال پیش بادارهی مالیهی تهران پیشنهاد شده بود که از آنها مالیات خواسته شود.
.
✴️ ما چه میخواهیم؟..
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.
🖌 احمد کسروی
📖 مهنامهی پیمان
تکهی 11 از بخش یکم
روزگار صفویان ، درآمدن ترکان بکارهای کشوری
در قرن دهم چون صفویان پیدا شدند تودهی ایران در سایهی آلودگیهای روانی شایندهی هیچ كاری نمیبودند ، و این از خوشبختی صفویان بود كه ایلهای پراكندهی ترك را كه در سایهی دوری از شهرها و ناآشنایی با كتابها از این آلودگیها دور مانده بودند بر سر خود گرد آورده و بدستیاری آنان بنیاد پادشاهی گزاردند. از اینرو در بخش بزرگی از دورهی پادشاهی خود بومیان ایران را كه تاجیك نامیدندی ، بجز از مستوفیگری و نویسندگی و ندیمی و مانند اینها بكار دیگری كمتر راه دادندی ، و ما میبینیم در زمان سلطانمحمد پدر شاهعباس كه رشتهی كارها در دست پسر بزرگ او حمزهمیرزا بوده ، میرزا سلمان اسپهانی كه دختر خود را به حمزهمیرزا داده و در سایهی نزدیكی باو وزارت یافته ، ولی دیری نگذشته كه سركردگان بگردنكشی برخاسته و او را بگناه آنكه تاجیك است و بكارهای دولتی درآمده كشتهاند ، و میبینیم كه میرزا سلمان با همهی هوش و زیركی شایندهی چنان جایگاهی نبوده. زیرا بگفتهی تاریخنویس هنگامی كه همراه سلطانمحمد و حمزهمیرزا بر سر دز هرات رفته و آنجا را گرد فروگرفته بودند و از اینسوی آذربایجان گرفتار تاخت و تاز عثمانیان بوده و یك وزیر میبایست از اندیشه و كوشش دقیقهای بازنایستد ، میرزا سلمان شب نشسته و در آن سال پیری و دلسردی غزل یاوهی عاشقانه میسروده : «خوبرویان چو سر كشتن سلمان دارید بهتر آنست كه اندیشهی او زود كنید» و این را یك كاری و یك چیز سودمندی میپنداشته ، و در همان روزهاست كه خوبرویان یا بدرویان اندیشهی او را كرده و بخاكش درغلتانیدهاند.
روزگار صفویان یك دورهی جدایی از تاریخ ایرانست و اثرهای بسیار ـ از نیك و بد ـ در كشور گزارده. یكی از اثرهای آن دوره بود كه چنانكه گفتیم تركان را تكان داده و آنان را بكارهای كشوری پابند گردانیده و از آن زندگانی بیابانی كه میداشتند دور گردانیده بمیان تودهشان آورده ، و بدینسان یك آخشیج (عنصر) نیرومندی را بتودهی ایران افزود و اندكی سستی و درماندگی مردم را جبران كرد. از آنسوی در آخر پادشاهی آنان ترك و تاجیك بهم آمیختند و در بومیان دلمرده و اندیشهآلوده نیز دلبستگی بكشور پدید آمد و آن نومیدی و بیپروایی كه سیصد سالِ گذشته در دلهای این مردم پرورانیده بود از میان رفت ، و باز یك ایران و یك تودهی ایرانی پدید آمد. سپس چون نادرشاه برخاست و آن كارهای بزرگ را انجام داد از این فیروزیهای درخشان او دلبستگی مردم بایرانیگری بیشتر گردید ولی هیچ یك از صفویان و نادرشاه نتوانستند (و خود نمیتوانستند) كه صدها پندارهای بیهوده و درهم را كه چنانكه گفتیم از چند صد سال پیش پیدا شده و در دلها جای گُزیده بود دور گردانند و چارهای بآلودگیهای اندیشهها كنند. بلكه در زمان صفویان برخی از آلودگیها بیشتر ریشه دوانید و ویرانی دلها را فزونتر گردانید. در زمان ایشان كینهی شیعی و سنی بیش از اندازه گردید. بیهودهگویی شاعران رو بفزونی نهاد. بهمآمیختگی صوفیگری و باطنیگری و خراباتیگری و دیگر بدآموزیها كه از زمان مغول آغاز شده بود در زمان اینان پیشرفت بسیار كرد.
✴️ صوفیگری و عرفان
بخش یازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی چهارم
🖌 احمد کسروی
(دنباله از دیروز ، نوشتهی دکتر غنی) ... البته از نظر تحلیل علمی بایستی بین چیزهای غیرممکن (1) که بحکم عقل و علم و منطق و قوانین عالم شهود بصراحت ممتنع است و چیزهای ممکن که یک قسم توضیح و توجیه علمی و طبیعی دارد باید فرق گذاشت مثلاً قسمتی از کرامات منسوب باولیا مطابق با اصول و قواعدی است که در معرفةالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است از قبیل معالجه از راه عقیده و ایمان و توجه و تلقین فکر و تصرف در اراده و اشراف بر خواطر و نیز القاء و تلقین تحت تأثیر خواب مغناطیسی و امثال آن که هر کس بدقت در کتب عرفا و دستورهای آنها بمبتدیان اهل سلوک بنگرد برمیخورد که چگونه مطابق اصول و موازین علمالنفس مرید را مستعد اخذ تلقین میسازند مثلاً غالباً دستور اینست که مرید باید با مراقبت تام و توجه کاملِ حواس به یک مرکز بکوشد که ذکری را که از طرف مرشد باو داده شده یا شخص مرشد را کاملاً در ذهن خود حاضر داشته باشد بطوری که همهی قوای فکری او در آن ذکر یا در شخص مرشد مثل ملک حافظ همیشه با او باشد و در هر حال و در همهجا از او منفک نباشد بالاخره این توجه شدید باندازهای دوام بیابد که مرید و مرشد را در همهی خلق و در همهی اشیاء حاضر و ناظر ببیند تا بمقام «فنای در مرشد» برسد و چون این تمرین حاصل شد و روح مرید با مرشد اتصال یافت همین تمرین را با مراقبت تام و تحت راهنمایی و ارشاد مرشد نسبت بقطب یعنی پیشوایی که مرشد دستگیر از مشایخ طریقهی اوست بجا بیاورد تا بمقام «فنای در قطب» برسد بعد بهمین طریق «فنای در پیغمبر» برای او حاصل شود و بالاخره بمقام «فناء فی الله» برسد و بطوری خود را در خدا مستغرق سازد که خود از میان برخیزد و در همهی اشیاء جز خدا چیزی نبیند و بتحقیق بداند که با غیرت وحدانیت وجود اغیار محال باشد و هر غیری که در توهم آید خیال بود چنانکه محققی گفته است :
هر دیده که بر فطرت اول باشد یا آنکه بنور حق مکحل باشد
بیرون ز تو هرچه بیند اندر عالم نقش دومدیده احول باشد
برای نمونه چند فقره خوارق عادات و کرامات و امور غریبهای که بمشایخ بزرگ نسبت داده شده از بعضی کتب تراجم احوال عرفا التقاط نموده و در اینجا ثبت میکنیم ...
حکایت بخط امام احمد مالکان دیدم که نوشته بود که زنی را در مجلس شیخ در میهنه حالتی پدید آمد خویشتن را از بام بینداخت شیخ اشارت کرد در هوا معلق بماند باز دست فرو کردند و او را بر بام کشیدند بنگریستند دامن او در میخی ضعیف آویخته بود.
نقل است که مالک دینار وقتی در سایهی درختی خفته بود ماری آمده بود و یک شاخ نرگس در دهان گرفته و او را باد میکرد.
وقتی رابعهی عدویه بعزم حج در بادیه میرفت درمیان بادیه خر بمرد مردمان گفتند این بار تو ما برداریم گفت شما بروید که من بر توکل شما نیامدهام مردمان برفتند رابعه تنها بماند سر برکرد گفت الهی پادشاهان چنین کنند با عورتی غریب عاجز مرا بخانهی خود خواندی پس درمیان راه خر مرا مرگ دادی و مرا به بیابان تنها بگذاشتی هنوز این مناجات تمام نکرده بود که خر بجنبید و برخاست رابعه بار بر وی نهاد و برفت.
نقل است که وقتی دیگر رابعه بمکه میرفت درمیان راه کعبه را دید که باستقبال او آمد رابعه گفت مرا ربالبیت میباید بیت چه کنم.
نقل است که بایزید در راه اشتری داشت زاد و راحلهی خود بر آنجا نهاده بود کسی گفت بیچاره آن اشتری که بار بسیار است برو و این ظلمی تمام است بایزید چون این سخن بکرات از او بشنود گفت ای جوانمرد بردارندهی بار اشترک نیست فرونگریست تا بار بر پشت اشتر هست بار به یک بَدَست از پشت اشتر برتر دید او را از گرانی هیچ خبر نبود گفت سبحان الله چه عجب کاری است. بایزید گفت اگر حقیقت حال خود از شما پنهان دارم زبان ملامت دراز کنید و اگر مکشوف گردانم حوصلهی شما طاقت ندارد با شما چه باید کرد ...
نقل است از ابراهیم ادهم که روزی بر لب دجله نشسته بود و خرقهی ژندهی خود پاره میدوخت سوزنش در دریا افتاد کسی ازو پرسید که مُلکی چنان از دست بدادی چه یافتی اشارت کرد بدریا که سوزنم بازدهید هزار ماهی از دریا برآمد که هر یک سوزنی زرین بدهان گرفته ابراهیم گفت سوزن خویش خواهم ماهیکی ضعیف برآمد سوزن او بدهان گرفته گفت کمترین چیزی که یافتم بماندن مُلک بلخ این است دیگرها را تو ندانی».
(1) : مثلاً از قبيل حكايتهای ذيل كه شيخ عطار در جلد اول تذكرةالاولياء (صفحهی 153 چاپ لندن) در ذكر بايزيد بسطامی میگويد : «نقل است كه روزی يكی درآمد و از حيا مسئلهای پرسيد. شيخ جواب داد آن كس آب شد. مردی درآمد آبی زرد ديد. ايستاده گفت يا شيخ اين چيست؟ گفت يكی درآمد و سئوالی از حيا كرد و من جواب دادم طاقت نداشت چنين آب شد از شرم.»
.
بخش یازدهم
🔶 دفتر فرهنگ است یا نیرنگ؟
تکهی چهارم
🖌 احمد کسروی
(دنباله از دیروز ، نوشتهی دکتر غنی) ... البته از نظر تحلیل علمی بایستی بین چیزهای غیرممکن (1) که بحکم عقل و علم و منطق و قوانین عالم شهود بصراحت ممتنع است و چیزهای ممکن که یک قسم توضیح و توجیه علمی و طبیعی دارد باید فرق گذاشت مثلاً قسمتی از کرامات منسوب باولیا مطابق با اصول و قواعدی است که در معرفةالنفس و فن تحلیل و تجزیهی قوای روحی محرز و مقرر است از قبیل معالجه از راه عقیده و ایمان و توجه و تلقین فکر و تصرف در اراده و اشراف بر خواطر و نیز القاء و تلقین تحت تأثیر خواب مغناطیسی و امثال آن که هر کس بدقت در کتب عرفا و دستورهای آنها بمبتدیان اهل سلوک بنگرد برمیخورد که چگونه مطابق اصول و موازین علمالنفس مرید را مستعد اخذ تلقین میسازند مثلاً غالباً دستور اینست که مرید باید با مراقبت تام و توجه کاملِ حواس به یک مرکز بکوشد که ذکری را که از طرف مرشد باو داده شده یا شخص مرشد را کاملاً در ذهن خود حاضر داشته باشد بطوری که همهی قوای فکری او در آن ذکر یا در شخص مرشد مثل ملک حافظ همیشه با او باشد و در هر حال و در همهجا از او منفک نباشد بالاخره این توجه شدید باندازهای دوام بیابد که مرید و مرشد را در همهی خلق و در همهی اشیاء حاضر و ناظر ببیند تا بمقام «فنای در مرشد» برسد و چون این تمرین حاصل شد و روح مرید با مرشد اتصال یافت همین تمرین را با مراقبت تام و تحت راهنمایی و ارشاد مرشد نسبت بقطب یعنی پیشوایی که مرشد دستگیر از مشایخ طریقهی اوست بجا بیاورد تا بمقام «فنای در قطب» برسد بعد بهمین طریق «فنای در پیغمبر» برای او حاصل شود و بالاخره بمقام «فناء فی الله» برسد و بطوری خود را در خدا مستغرق سازد که خود از میان برخیزد و در همهی اشیاء جز خدا چیزی نبیند و بتحقیق بداند که با غیرت وحدانیت وجود اغیار محال باشد و هر غیری که در توهم آید خیال بود چنانکه محققی گفته است :
هر دیده که بر فطرت اول باشد یا آنکه بنور حق مکحل باشد
بیرون ز تو هرچه بیند اندر عالم نقش دومدیده احول باشد
برای نمونه چند فقره خوارق عادات و کرامات و امور غریبهای که بمشایخ بزرگ نسبت داده شده از بعضی کتب تراجم احوال عرفا التقاط نموده و در اینجا ثبت میکنیم ...
حکایت بخط امام احمد مالکان دیدم که نوشته بود که زنی را در مجلس شیخ در میهنه حالتی پدید آمد خویشتن را از بام بینداخت شیخ اشارت کرد در هوا معلق بماند باز دست فرو کردند و او را بر بام کشیدند بنگریستند دامن او در میخی ضعیف آویخته بود.
نقل است که مالک دینار وقتی در سایهی درختی خفته بود ماری آمده بود و یک شاخ نرگس در دهان گرفته و او را باد میکرد.
وقتی رابعهی عدویه بعزم حج در بادیه میرفت درمیان بادیه خر بمرد مردمان گفتند این بار تو ما برداریم گفت شما بروید که من بر توکل شما نیامدهام مردمان برفتند رابعه تنها بماند سر برکرد گفت الهی پادشاهان چنین کنند با عورتی غریب عاجز مرا بخانهی خود خواندی پس درمیان راه خر مرا مرگ دادی و مرا به بیابان تنها بگذاشتی هنوز این مناجات تمام نکرده بود که خر بجنبید و برخاست رابعه بار بر وی نهاد و برفت.
نقل است که وقتی دیگر رابعه بمکه میرفت درمیان راه کعبه را دید که باستقبال او آمد رابعه گفت مرا ربالبیت میباید بیت چه کنم.
نقل است که بایزید در راه اشتری داشت زاد و راحلهی خود بر آنجا نهاده بود کسی گفت بیچاره آن اشتری که بار بسیار است برو و این ظلمی تمام است بایزید چون این سخن بکرات از او بشنود گفت ای جوانمرد بردارندهی بار اشترک نیست فرونگریست تا بار بر پشت اشتر هست بار به یک بَدَست از پشت اشتر برتر دید او را از گرانی هیچ خبر نبود گفت سبحان الله چه عجب کاری است. بایزید گفت اگر حقیقت حال خود از شما پنهان دارم زبان ملامت دراز کنید و اگر مکشوف گردانم حوصلهی شما طاقت ندارد با شما چه باید کرد ...
نقل است از ابراهیم ادهم که روزی بر لب دجله نشسته بود و خرقهی ژندهی خود پاره میدوخت سوزنش در دریا افتاد کسی ازو پرسید که مُلکی چنان از دست بدادی چه یافتی اشارت کرد بدریا که سوزنم بازدهید هزار ماهی از دریا برآمد که هر یک سوزنی زرین بدهان گرفته ابراهیم گفت سوزن خویش خواهم ماهیکی ضعیف برآمد سوزن او بدهان گرفته گفت کمترین چیزی که یافتم بماندن مُلک بلخ این است دیگرها را تو ندانی».
(1) : مثلاً از قبيل حكايتهای ذيل كه شيخ عطار در جلد اول تذكرةالاولياء (صفحهی 153 چاپ لندن) در ذكر بايزيد بسطامی میگويد : «نقل است كه روزی يكی درآمد و از حيا مسئلهای پرسيد. شيخ جواب داد آن كس آب شد. مردی درآمد آبی زرد ديد. ايستاده گفت يا شيخ اين چيست؟ گفت يكی درآمد و سئوالی از حيا كرد و من جواب دادم طاقت نداشت چنين آب شد از شرم.»
.
✴️ بدرالشریعه شعر سروده
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 7 از 7
ارباب : مقصود من از این شرحی که گفتیم آنست که اولاً آن زنها مظلومند ، جامعه بآنها ظلم کرده. راستست که بعضی خودشان تقصیر کردهاند. ولی یک تقصیر مکافاتش مادامالعمر نباید بود. درد اینجاست که هر دختری یا زنی بآن منجلاب افتاد دیگر راه رهایی بروی او بسته است. هرچه دست و پا زند بجایی نخواهد رسید.
ثانیاً بودن آنها در یک جامعه شرافت آن را لکهدار میسازد. چرا باید در جامعه چنین زنهایی باشند؟!.
ثالثاً آنها در آنجا از یکسو کانون فساد هستند و اخلاق جوانان را ضایع میگردانند و از یکسو منبع امراض مسریه میباشند و خانوادهها را آلوده میگردانند.
من از سالهاست این درد در دلم بوده است ، و امروز که جناب آقا اینجا هستند فرصت را غنیمت شمردم که موضوع را بمذاکره گزارم و نظر ایشان را بدانم. گمان نمیکنم ایشان در این باب نظری نداشته باشند.
خداداد : دربارهی زنهای بدبخت سخن راست همانست که شما میگویید. آنها مظلوم شدهاند. جامعه آنها را بدبخت گردانیده. امروز یکی از کارهای ثواب آنست که ما همتی کنیم و آنها را از آن گودال بیرون آوریم. این کار ثوابش بیشتر از نماز و روزه است.
ولی باید دانست سرچشمهی بدبختیهای زنها نبودن قانونهای خردمندانه میباشد. در یک جامعه اگر بخواهند زنها حقوقشان پایمال نگردد و چنین بدبختیهایی پیش نیاید باید یک رشته قانونهای خردمندانه باشد.
مهمتر از همه آنست که زناشویی اجباری شود و هر جوانی مجبور باشد که زن گیرد. هنگامی که زناشویی اجباری باشد نه مردها بیزن خواهند بود که ناچار باشند و زنها را دنبال کنند و نه زنها بیسرپرست خواهند بود که بآسانی فریب خورند و به بدبختی افتند.
امروز در ایران درد بزرگتر آنست که بسیاری از مردها از زناشویی سر میپیچند. صرفهی خود را در آن میبینند که زنی نگیرند و صد زن را دنبال کنند. آباد کنندهی شهر نو اینهایند. هشتاد درصد بدبختیها از اینجاست.
آفریدگار شمارهی زنها و مردها را مساوی گردانیده. در یک توده هر یک زنی در برابر یک مردیست. پس یک مرد که زن نمیگیرد باعث بدبختی یک زن میشود.
در یک توده باید زناشویی اجباری باشد و هیچ مردی نتواند بیزن بسر برد ، و یا «تعدد زوجات» آزاد بوده یک مردی اگر خواست تواند چند زن گیرد ، و یا جلو فحشاء باز گزارده شود و در پهلوی هر شهر کهنهای شهر نوی هم پدید آید.
یکی از این سه خواهد بود و ما ببینیم کدام یک بصلاح جامعه نزدیکتر است. بدیهیست که صلاح جامعه در اجباری بودن زناشوییست.
یک موضوع دیگر داستان طلاقست. طلاق و زناشویی ناچاریست. گاهی هست که چاره جز آن نیست. ولی اولاً چنانکه مرد حق طلاق دارد باید بزن هم داده شود. زن هم دارای حق طلاق باشد. ثانیاً چنین نباشد همانکه مرد بخشم آمد و یا دلش خواست زن خود را رها کند ، و یا زن همانکه اندک رنجشی یافت و یا بخیال دیگری افتاده طلاق خواهد. باید طلاق باین آسانی و آزادی نباشد.
راه این کار آنست که هنگامی که میانهی زن و شوهر نزاع افتاد یک نفر از آنسو و یک نفر از اینسو حَکَم انتخاب شوند که بموضوع رسیدگی نمایند و اگر اینها تحقیقات کردند و زندگانی آنها را با یکدیگر ممکن ندیدند و یا تصویب نکردند آن وقت باشد که طلاق صورت گیرد. یکی از قانونهای بسیار لازم که جلو فحشاء را تواند گرفت این قانونست.
پس از همهی اینها باید برای کسانی که باعث بدبختی زنها میشوند و دخترها را از خانه بیرون کشیده پس از شهوترانی بشهر نو میفرستند مجازات سخت معین شود. آن آخوندها و حاجیها که دختر صیغه میکنند و آن جوانان فکلی که بنام عشقبازی دخترها را فریب میدهند همهشان جنایتکارند و باید بآنها مجازاتها داده شود.
با این قانونهای خردمندانه است که در یک توده میتوان جلو فحشاء را گرفت. چنانکه گفتیم امروز در ایران ، باید همتی کرد و زنهایی که بآن منجلاب افتادهاند بیرونشان آورد. ولی اگر خواسته باشیم ریشهی این بدبختی برافتد راهش بودن اینگونه قانونهاست.
پایان
(داستانی دربارهی «کشف حجاب»)
تکهی 7 از 7
ارباب : مقصود من از این شرحی که گفتیم آنست که اولاً آن زنها مظلومند ، جامعه بآنها ظلم کرده. راستست که بعضی خودشان تقصیر کردهاند. ولی یک تقصیر مکافاتش مادامالعمر نباید بود. درد اینجاست که هر دختری یا زنی بآن منجلاب افتاد دیگر راه رهایی بروی او بسته است. هرچه دست و پا زند بجایی نخواهد رسید.
ثانیاً بودن آنها در یک جامعه شرافت آن را لکهدار میسازد. چرا باید در جامعه چنین زنهایی باشند؟!.
ثالثاً آنها در آنجا از یکسو کانون فساد هستند و اخلاق جوانان را ضایع میگردانند و از یکسو منبع امراض مسریه میباشند و خانوادهها را آلوده میگردانند.
من از سالهاست این درد در دلم بوده است ، و امروز که جناب آقا اینجا هستند فرصت را غنیمت شمردم که موضوع را بمذاکره گزارم و نظر ایشان را بدانم. گمان نمیکنم ایشان در این باب نظری نداشته باشند.
خداداد : دربارهی زنهای بدبخت سخن راست همانست که شما میگویید. آنها مظلوم شدهاند. جامعه آنها را بدبخت گردانیده. امروز یکی از کارهای ثواب آنست که ما همتی کنیم و آنها را از آن گودال بیرون آوریم. این کار ثوابش بیشتر از نماز و روزه است.
ولی باید دانست سرچشمهی بدبختیهای زنها نبودن قانونهای خردمندانه میباشد. در یک جامعه اگر بخواهند زنها حقوقشان پایمال نگردد و چنین بدبختیهایی پیش نیاید باید یک رشته قانونهای خردمندانه باشد.
مهمتر از همه آنست که زناشویی اجباری شود و هر جوانی مجبور باشد که زن گیرد. هنگامی که زناشویی اجباری باشد نه مردها بیزن خواهند بود که ناچار باشند و زنها را دنبال کنند و نه زنها بیسرپرست خواهند بود که بآسانی فریب خورند و به بدبختی افتند.
امروز در ایران درد بزرگتر آنست که بسیاری از مردها از زناشویی سر میپیچند. صرفهی خود را در آن میبینند که زنی نگیرند و صد زن را دنبال کنند. آباد کنندهی شهر نو اینهایند. هشتاد درصد بدبختیها از اینجاست.
آفریدگار شمارهی زنها و مردها را مساوی گردانیده. در یک توده هر یک زنی در برابر یک مردیست. پس یک مرد که زن نمیگیرد باعث بدبختی یک زن میشود.
در یک توده باید زناشویی اجباری باشد و هیچ مردی نتواند بیزن بسر برد ، و یا «تعدد زوجات» آزاد بوده یک مردی اگر خواست تواند چند زن گیرد ، و یا جلو فحشاء باز گزارده شود و در پهلوی هر شهر کهنهای شهر نوی هم پدید آید.
یکی از این سه خواهد بود و ما ببینیم کدام یک بصلاح جامعه نزدیکتر است. بدیهیست که صلاح جامعه در اجباری بودن زناشوییست.
یک موضوع دیگر داستان طلاقست. طلاق و زناشویی ناچاریست. گاهی هست که چاره جز آن نیست. ولی اولاً چنانکه مرد حق طلاق دارد باید بزن هم داده شود. زن هم دارای حق طلاق باشد. ثانیاً چنین نباشد همانکه مرد بخشم آمد و یا دلش خواست زن خود را رها کند ، و یا زن همانکه اندک رنجشی یافت و یا بخیال دیگری افتاده طلاق خواهد. باید طلاق باین آسانی و آزادی نباشد.
راه این کار آنست که هنگامی که میانهی زن و شوهر نزاع افتاد یک نفر از آنسو و یک نفر از اینسو حَکَم انتخاب شوند که بموضوع رسیدگی نمایند و اگر اینها تحقیقات کردند و زندگانی آنها را با یکدیگر ممکن ندیدند و یا تصویب نکردند آن وقت باشد که طلاق صورت گیرد. یکی از قانونهای بسیار لازم که جلو فحشاء را تواند گرفت این قانونست.
پس از همهی اینها باید برای کسانی که باعث بدبختی زنها میشوند و دخترها را از خانه بیرون کشیده پس از شهوترانی بشهر نو میفرستند مجازات سخت معین شود. آن آخوندها و حاجیها که دختر صیغه میکنند و آن جوانان فکلی که بنام عشقبازی دخترها را فریب میدهند همهشان جنایتکارند و باید بآنها مجازاتها داده شود.
با این قانونهای خردمندانه است که در یک توده میتوان جلو فحشاء را گرفت. چنانکه گفتیم امروز در ایران ، باید همتی کرد و زنهایی که بآن منجلاب افتادهاند بیرونشان آورد. ولی اگر خواسته باشیم ریشهی این بدبختی برافتد راهش بودن اینگونه قانونهاست.
پایان
✴️ تأثیر پیمان و پرچم
پیمان چون شاهراهی مانَد که گمگشتگان وادی زندگانی را از کورهراههای سرگردانی نجات بخشیده است. پرچم که معنی لغویش با مرام معنوی آن صدق میکند چون نورافکنی است که ورجاوند راه پیمان را روشنتر گردانیده رهروان آن را دلآسودهتر مینماید.
حقایقِ تغییرناپذیر پیمان همچنین گفتارهای پرمغز پرچم هر یک گواهی بر این است. هر ناآشنایی به پیمان اگر با خرد سالم و دلی خالی از غرض قسمتی از آن را بخواند بزودی خَستُوان[=معترف] خواهد شد که گفتارهایی بدین محکمی تاکنون در جایی نوشته نشده. این نشدنیست که پیمان در شخص منصف نَهَنایَد[=تأثیرنکند].
در چندی پیش مقالات زیادی بقلم توانای دارندهی پرچم و دیگر نویسندگان پیمانی در پرچم راجع به زیان رمان نوشته شده بود از نظر من هم گذشت.
نگارنده که از طرفداران جدی رمان بودم و هیچ نیرویی مرا از رمانخوانی بازنمیداشت و بسا شبها را بخواندن آنگونه لاطایلات به نیمه و گاهی بصبح رسانیده ، و در این اواخر هم از رمانخوانی برماننویسی گراییده بودم. (آری مقاومت و پافشاری در ادامهی آن مرا بجنون ابتکار این واداشت) ، و دو سه رمانی آمادهی طبع کرده خود را ادیب میدانستم و میپنداشتم مقام بزرگی را پیدا کردهام. بخود غره شده همگی را از شرح این موقعیت ادبی خود بسرگیجه میآوردم ، همهی وقت خود را صرف درهم بافیهای بیهوده میکردم ـ
در چنین موقعی بود که پرچم بدستم رسید و بیش از دو بار نخواندم ، در وهلهی اول مبهوت لیکن در دفعهی دوم بخود آمده بیدار شدم ، کتابها را بکنجی انداخته نسبت بآنها بدبین شده بودم. دیگر بکتابهایی که آمالم را از او و آتیهام را در او میجستم ارجی نمیگزاردم. از خوانندگان پرچم شده بودم. در پرچم از همآهنگی پیمان و پرچم آگاه گردیدم.
شمارههایی از پیمان خواندم در آن نیز برازهای بزرگی از معنی دین و طریق زندگی پی بردم. من که تا آن موقع بین دین و بیدینی بودم دیندار واقعی شده با پیمان و پیمانیان نیک آشنا گردیدم.
در آن موقع هنوز وقتی بجشن کتابسوزی مانده بود. شدت تأثیر آموزاکهای پیمان و پرچم در من باندازهای بود که با اطلاعی که از جشن کتابسوزی داشتم حاضر نشدم رمانهای منحوسم تا آن موقع بماند و آنها را ورق ورق کرده بشعلهی آتش افکندم. آنها میسوختند و من با سوختن هر ورقش در خود احساس راحتی بیشتری میکردم ـ تنها حقایق پیمان و پرچم بود که مرا از ادامهی چنان عمل شومی نجات بخشید. من هم با ازدیاد[؟] ایمان بدین حقایق از پرچم و دارندهی آن سپاسگزاری مینمایم.
تهران رضا رحیمی
پرچم ـ آقای رضا رحیمی نویسندهی گفتار بالا جز از آقای محمدباقر رحیمی هستند که در شمارههای روزانهی پرچم گفتار مینوشتهاند.
ما باین دلیریهای پاکدلانهی جوانان آفرین میگوییم. بسیاری هستند تنها بنام آنکه شعر میسرایند و یا رمان مینویسند و آن را سرمایهی خود میپندارند و ما چون زیانهای شوم اینگونه پیشهها را میشماریم و به رُخشان میکشیم با ما دشمنی میکنند و هرآینه از گستاخی و بیفرهنگی بازنمیایستند. این از نادانی و سستیِ روانست که جوانی با تنِ درست و بازوی نیرومند دل بچند شعر و رمان بسته و با حقایق بجنگ میپردازد.
پیمان چون شاهراهی مانَد که گمگشتگان وادی زندگانی را از کورهراههای سرگردانی نجات بخشیده است. پرچم که معنی لغویش با مرام معنوی آن صدق میکند چون نورافکنی است که ورجاوند راه پیمان را روشنتر گردانیده رهروان آن را دلآسودهتر مینماید.
حقایقِ تغییرناپذیر پیمان همچنین گفتارهای پرمغز پرچم هر یک گواهی بر این است. هر ناآشنایی به پیمان اگر با خرد سالم و دلی خالی از غرض قسمتی از آن را بخواند بزودی خَستُوان[=معترف] خواهد شد که گفتارهایی بدین محکمی تاکنون در جایی نوشته نشده. این نشدنیست که پیمان در شخص منصف نَهَنایَد[=تأثیرنکند].
در چندی پیش مقالات زیادی بقلم توانای دارندهی پرچم و دیگر نویسندگان پیمانی در پرچم راجع به زیان رمان نوشته شده بود از نظر من هم گذشت.
نگارنده که از طرفداران جدی رمان بودم و هیچ نیرویی مرا از رمانخوانی بازنمیداشت و بسا شبها را بخواندن آنگونه لاطایلات به نیمه و گاهی بصبح رسانیده ، و در این اواخر هم از رمانخوانی برماننویسی گراییده بودم. (آری مقاومت و پافشاری در ادامهی آن مرا بجنون ابتکار این واداشت) ، و دو سه رمانی آمادهی طبع کرده خود را ادیب میدانستم و میپنداشتم مقام بزرگی را پیدا کردهام. بخود غره شده همگی را از شرح این موقعیت ادبی خود بسرگیجه میآوردم ، همهی وقت خود را صرف درهم بافیهای بیهوده میکردم ـ
در چنین موقعی بود که پرچم بدستم رسید و بیش از دو بار نخواندم ، در وهلهی اول مبهوت لیکن در دفعهی دوم بخود آمده بیدار شدم ، کتابها را بکنجی انداخته نسبت بآنها بدبین شده بودم. دیگر بکتابهایی که آمالم را از او و آتیهام را در او میجستم ارجی نمیگزاردم. از خوانندگان پرچم شده بودم. در پرچم از همآهنگی پیمان و پرچم آگاه گردیدم.
شمارههایی از پیمان خواندم در آن نیز برازهای بزرگی از معنی دین و طریق زندگی پی بردم. من که تا آن موقع بین دین و بیدینی بودم دیندار واقعی شده با پیمان و پیمانیان نیک آشنا گردیدم.
در آن موقع هنوز وقتی بجشن کتابسوزی مانده بود. شدت تأثیر آموزاکهای پیمان و پرچم در من باندازهای بود که با اطلاعی که از جشن کتابسوزی داشتم حاضر نشدم رمانهای منحوسم تا آن موقع بماند و آنها را ورق ورق کرده بشعلهی آتش افکندم. آنها میسوختند و من با سوختن هر ورقش در خود احساس راحتی بیشتری میکردم ـ تنها حقایق پیمان و پرچم بود که مرا از ادامهی چنان عمل شومی نجات بخشید. من هم با ازدیاد[؟] ایمان بدین حقایق از پرچم و دارندهی آن سپاسگزاری مینمایم.
تهران رضا رحیمی
پرچم ـ آقای رضا رحیمی نویسندهی گفتار بالا جز از آقای محمدباقر رحیمی هستند که در شمارههای روزانهی پرچم گفتار مینوشتهاند.
ما باین دلیریهای پاکدلانهی جوانان آفرین میگوییم. بسیاری هستند تنها بنام آنکه شعر میسرایند و یا رمان مینویسند و آن را سرمایهی خود میپندارند و ما چون زیانهای شوم اینگونه پیشهها را میشماریم و به رُخشان میکشیم با ما دشمنی میکنند و هرآینه از گستاخی و بیفرهنگی بازنمیایستند. این از نادانی و سستیِ روانست که جوانی با تنِ درست و بازوی نیرومند دل بچند شعر و رمان بسته و با حقایق بجنگ میپردازد.
شادروان ضیاء مقدم از پشتیبانان پیمان
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای ضیاء مقدم از پیشینیان پیمانیان هستند که از سالها در راه آن کوششها نموده و در جایی همچون مراغه که با آن کوچکی هر یکی از شیخیان و بهائیان و صوفیان و متشرعان ، مرکزی در آن برای خود دارند و مایهی سرگیجی مردم بدبخت هستند ، پیمان را رواج دادهاند و این نمونهی کوششهای پاکدلانهی ایشان است و ما امیدمندیم در سایهی همین کوششها بزودی ریشهی این دستهها را از ایران خواهیم برانداخت.
پرچم دربارهی او چنین مینویسد :
آقای ضیاء مقدم از پیشینیان پیمانیان هستند که از سالها در راه آن کوششها نموده و در جایی همچون مراغه که با آن کوچکی هر یکی از شیخیان و بهائیان و صوفیان و متشرعان ، مرکزی در آن برای خود دارند و مایهی سرگیجی مردم بدبخت هستند ، پیمان را رواج دادهاند و این نمونهی کوششهای پاکدلانهی ایشان است و ما امیدمندیم در سایهی همین کوششها بزودی ریشهی این دستهها را از ایران خواهیم برانداخت.