پاکدینی ـ احمد کسروی
7.54K subscribers
8.66K photos
494 videos
2.28K files
1.79K links
🔔 برای پاسخ شکیبا باشید.

کتابخانه پاکدینی
@Kasravi_Ahmad

تاریخ مشروطه ایران
@Tarikhe_Mashruteye_Iran

اینستاگرام
instagram.com/ketab.pakdini

کتاب سودمند
@KetabSudmand

یوتیوب
youtube.com/@pakdini

دونیت :
https://t.me/pakdini/25890
Download Telegram
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش هفتم)

برای روشنی سخن از خود داستان گواه می‌آورم : چنانکه گفتیم آدمیان از همان آغاز پیدایش خود رو به پیشرفت و بهتری داشته‌اند و اینست از یکسو بساختن افزارها و کاچالها پرداخته‌اند (که بگفته‌ی دانشمندان تا قرنهای بسیاری جز سنگ و استخوان را نشناخته هرچه می‌ساخته‌اند جز از اینها نمی‌ساخته‌اند ، تا سپس سفالکاری یاد گرفته و پس از قرنهایی نیز پی بمس و آهن و فلزها برده‌اند) و از یکسو نیز بکشاورزی و دامپروری و نگهداری مرغان و ساختن خانه‌ها و مانند اینها برخاسته‌اند ، و همچنین کم‌کم دانشها و آگاهیها اندوخته‌اند و آتش را شناخته در زندگانی خود بکار برده‌اند و زبان برای سخن گفتن پدید آورده‌اند. ما نمی‌دانیم چند هزاره گذشته تا آدمیان این گامها را برداشته‌اند ، ولی می‌دانیم که به یک زمان درازی نیاز داشته‌اند.

هرچه هست اینها پیشرفت بزرگی می‌بوده : آدمیان از جنگلها و بن غارها بیرون آمده با دست خود خانه‌ها بنیاد می‌نهاده‌اند و می‌نشسته‌اند ، افزارها و کاچالهای بسیار از سنگ یا از سفال ساخته در زندگی بکار می‌برده‌اند ، چهارپایان و مرغانی را در خانه‌ها پرورده از آنها سود می‌جسته‌اند ، آتش را شناخته از گرمی و روشنایی آن برخوردار می‌شده‌اند ، درختهای گوناگون میوه بالا آورده و دانِگیهای[غلات] بسیار کاشته از بار آنها خوراکهای پرمزه پدید می‌آورده‌اند ، و زبانی برای سخن گفتن داشته رازهای خود را بهمدیگر آگاهی می‌داده‌اند ، و از زمین و کوه و دریا و از آفتاب و ماه و ستارگان آگاهیهایی بدست آورده بهره‌برداری می‌کرده‌اند. اینها هر یکی گام بزرگی در راه پیشرفت می‌بوده. چیزی که هست ، ما می‌دانیم آدمیان از این پیشرفت نتیجه‌ای که می‌بایست نگرفته از آسایش و خرسندی برخوردار نمی‌شده‌اند. زیرا هنوز مردمان راه «باهم زیستن» را ندانسته دُژآگاهانه [1] با یکدیگر زورآزمایی می‌کرده‌اند. در هر کجا تیره‌هایی پدید می‌آورده‌اند که هر یکی از دیگران جدا می‌زیسته. در هر کجا تیره‌ای آنکه زورآورتر می‌بوده بدیگران چیرگی می‌نموده آنان را زیردست خود می‌گردانیده. همچنین درمیان تیره‌ها همیشه کشاکش و زورآزمایی می‌بوده که هر کدام از آنها که زور بیشتر می‌داشته بسر دیگران تاخته بکشتار و تاراج می‌پرداخته‌اند. مردان را کشته زنان را به بردگی می‌برده‌اند.

این رفتاریست که با یکدیگر می‌کرده‌اند و از اینجا یک بدی دیگری پیدا می‌شده. زیرا گذشته از آنکه خودشان بهره از آسایش و خرسندی بسیار کم یافته دچار گزندها و رنجها می‌شده‌اند و ناتوانان در زیر پا لگدمال می‌گردیده‌اند ، یک زیان دیگر این می‌شده که هر تیره‌ای از دیگران بیمناک زیسته در آنجا که می‌بوده‌اند خود را پایدار و جاوید ندانسته بآبادی آنجا نمی‌کوشیده‌اند. تیره‌های ناتوان همیشه آماده‌ی کوچ و گریز می‌ایستاده‌اند که چون یک دشمن توانایی نمودار گردید ، افزارها و کاچالها و چهارپایان خود را ـ آنچه می‌توانند ـ برداشته رو بگریز آورند.

از اینجا آبادی در جهان پدید نمی‌آمده ، زیرا کسی بگزاردن بنیادهای استوار و بزرگ نمی‌پرداخته ، باغها و کشتزارهای ارجدار پدید نمی‌آورده ، به افزارسازی[=صنعت] دلگرمی نداشته بهنرنمایی در آن نمی‌کوشیده است.

بدینسان می‌گذشته تا کسی یا کسانی برخاسته‌اند و بآدمیان درسهایی درباره‌ی زندگانی و راه آن داده بآنان فهمانیده‌اند که بجای زورآزمایی و چیرگی که همگی را در رنج می‌دارد ، توانند با همدستی زیند و زورآور و کم‌زور پشتیبانی از یکدیگر نمایند و سود چنین زندگانی را بآنان فهمانیده قانونی درمیان آنان نهاده‌اند. کم‌کم در این رشته نیز پیشرفت رخ داده آدمیان بزیستن از روی همدستی و قانون خو گرفته‌اند.

می‌باید گفت : پس از این بوده که آدمیان در زندگانی بهره از آسایش و خرسندی یافته‌اند. پس از این بوده که ایمنی درمیان توده‌ها پیدا شده و هر یکی از آنها در هر کجا که می‌بوده خود را پایدار شناخته بساختن خانه‌های استوار و بزرگ ، و پدید آوردن باغها و کشتزارها ، و پروردن گله‌ها و رمه‌ها پرداخته‌اند. پس از این بوده که بافزارسازی و دیگر هنرها دلگرمی پیدا شده کسانی بهنرنمایی برخاسته‌اند. پس از این بوده که نخست داد و ستد و سپس بازرگانی پدید آمده. یک جمله بگویم : پس از این بوده که پیشرفت (یا بگفته‌ی اروپاییان شهریگری) براه خود افتاده.

[1] : دُژ = پیشوندیست که معنی بدی توأم با نتراشیدگی را می‌رساند.
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وپنجم)

🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی(بخش یک از سه)

اگر خوانندگان فراموش نكرده‌اند ما در شماره‌ی 178 و 179 پرچم گفتار درازی را زیر عنوان «تاریخ مختصر نیروی دریایی ایران» كه بخامه‌ی یكی از افسران ایرانی بود بامضای س. ب. بچاپ رسانیدیم. آن گفتار تاریخچه‌ی نیروی دریایی ایران را دربر داشت و از این جهت سودمند بود و ما نیز از چاپش خودداری ننمودیم. ولی برداشت آن گفتار و لحن نویسندگی آن با حقیقت و همچنین با راه پرچم سازشی نداشت اینبود وعده دادیم كه سپس در آن پیرامون بگفتگو پردازیم و اینك آن وعده‌ی خود را بكار می‌بندیم و مخصوصاً می‌خواهیم نویسنده‌ی آن گفتار كه یك افسر بافهم و دانشسیست این نوشته‌های ما را بخواند.

آقای س. ب. در دیباچه‌ی گفتار خود چنین می‌نویسد : در زوایای تاریخ اغلب ملل دیده شده است كه ملتی بعلت انحطاط اخلاقی و باشتباهات تاریخی زعمای آن ملت بپرتگاه نیستی افتاده و مدتها دستخوش هوا و هوس ملل وحشی دیگر واقع شده است. ولی ملل زنده‌ی عالم نه فقط در مقابل اینگونه شداید از میان نرفته‌اند بلكه با نیروی صبر و دانش و فرهنگ آنقدر كوشیده‌اند تا وقتی كه تمدن خود را بملل فاتح تحمیل و بدین طریق از رنج زحمت اسارت و بدبختی خود را رهایی بخشند.

یكی از آن مللی كه دیوارهای تمدن باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایرانست. این ملت كهنسال آسیایی بارها محل تاخت و تاز بیگانه قرار گرفته است ولی هیچگاه ملت فاتح نتوانسته‌اند تیشه بریشه‌ی تمدن این ملت باستانی زده و آن را از پای درآورد. چه جوانان و خردمندان این كشور همینكه احساس زوال را نموده‌اند فوراً گرد هم آمده و بر بالای كاخ ویران كشور كه پایه‌اش همیشه محكم و بر قلوب افراد ملت استوار بوده كاخ نوینی و محكم و زیبایی ساخته‌اند كه چشم مردان روزگار را خیره ساخته است و باین علت است كه چنین ملتی هیچگاه مضمحل نشده و از بین نرفته و نخواهد رفت.

تا اینجاست گفته‌های آقای س. ب. متأسفانه باید گفت خود را و دیگران را فریب دادن است. این اندیشه از چندی پیش در دلهای بسیاری از ایرانیان پیدا شده كه شكستهایی را كه ایران در قرنهای گذشته در برابر بیگانگان خورده است تأویل كرده چنین می‌گویند : اگرچه ایران در هر یكی از آنها شكست خورده و استقلال خود را از دست داده ولی چندی نگذشته كه تمدن خود را بآن مردم فاتح تحمیل كرده و آنها را در خود بتحلیل برده و بدینسان استقلال خود را نگه داشته است. مثلاً درحادثه‌ی مغول ایرانیان ناگزیر شدند گردن بیوغ آن مردم وحشی بگزارند ولی پس از چندی همان مغولان را تابع تمدن ایران گردانیده و در واقع از خود ساختند كه پادشاهان اخیر آنها دیگر یادی از مغولستان نمی‌كردند و خود را ایرانی می‌شناختند و مذهب و عادات ایرانی را پذیرفته بودند. اینست می‌گویند : ایران با این خاصیتی كه دارد از میان نرفته و پس از این هم نخواهد رفت.

ولی دوباره می‌گویم این خود را فریفتنست. باین اندیشه ایرادهای بسیاری وارد است كه من یكایك شرح خواهم داد. نخست می‌خواهم از «تمدن ایران» كه اینهمه بآن می‌نازند و پشتگرمی نشان می‌دهند گفتگو كنم :

🔸تمدن چیست؟.. تمدن یا بزبان فارسی «شهریگری» پیشرفت آدمیان در شیوه‌ی زندگانیست.

آدمی یك روز در غارها و جنگلها می‌زیسته كه نه رختی می‌پوشیده ، و نه كاچالی (اثاث البیت) داشته ، و نه صنعتی می‌شناخته. از بام تا شام روز می‌گزارده و تنها كارش آن می‌بوده كه از میوه‌های جنگل بچیند و بخورد و شكم خود را سیر گرداند و بآسایش و خوشی پردازد. ولی كم‌كم آغاز كرده كه كاچال و افزارهایی از سنگ یا از استخوان بسازد و خانه‌ای برای خود بنیاد گزارد و پوشاكی از برگ درختان یا از پوست جانوران آماده گرداند ، سپس دست بآهن و مس و دیگر فلزات یافته و افزارهای فلزی برای خود ساخته ، كشاورزی آغاز كرده ، صنعت یاد گرفته ، چهارپایانی را برای كمك خود خانگی گردانیده و بدینسان روز بروز در پیشرفت بوده تا بآنجا رسیده كه بمعنی حكومت پی برده و حكومت و قانون بنیاد نهاده و از این راه منتقل بشهرنشینی گردیده است. این پیشرفت پی هم كه آدمیان از آغاز زندگی داشته‌اند و هنوز دارند شهریگری یا تمدن نامیده می‌شود.

🔸معنی درست تمدن این است و باید دانست كه این نه چیزی است كه ایرانی و ناایرانی داشته باشد. من نمی‌دانم اینهایی كه می‌گویند : «تمدن ایرانی» چه معنایی می‌خواهند؟!. از سوی دیگر تمدن یا پیشرفت آدمیان ـ چنانكه گفتیم ـ از صدها هزار سال پیش آغاز یافته است و خود چیزی كه مایه‌ی بخود بالیدن باشد نیست. برای بخود بالیدن باید چیزهای دیگری پیدا كرد.

👇
این چه چیز است كه كسانی بگویند ما اگرچه در برابر فلان بیگانگان شكست خوردیم و زبون گردیدیم و صدها هزار جوانان و مردان خود را بكشتن دادیم ، و صدها هزار دختران و زنان باسارت فرستادیم ، و سالیان دراز توسری‌خور بودیم ولی خوشبختانه تمدنمان از میان نرفت و همان بیگانگان كم‌كم از ما گردیدند و عادتهای ما را پذیرفتند؟!.. این چه نازیدن است؟!.. این چه بخود بالیدن است؟!..

یك مثلی بیادم می‌افتد كه باید بنویسم : یك سالی كه در زنجان بودم می‌شنیدم یك مردی سالیان دراز در راه كیمیا رنج برده و یك دارایی بزرگی را در آن راه هدر گردانیده است كه اكنون با سختی زندگی می‌كند. روزی با خود او مصادف گردیدم. درمیان صحبت داستان خود را شرح داد كه چه رنجهایی كشیده و چه زیانی برده. می‌گفت : ولی یك نتیجه‌ی خوبی بدست آمده و آن اینكه در ضمن آزمایشهای شیمیایی ساختن سلفات دُ سود را یاد گرفتم كه حالا اگر گاهی بیماری در خانه اتفاق افتد و نیاز بسلفات دُ سود باشد خودم می‌سازم و احتیاج بدواخانه ندارم. در برابر آنهمه زیانهای بزرگ باین یک نتیجه‌ی بسیار كوچك خوشدلی می‌نمود.
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 17 از بخش ششم

🔸بهانه‌ی دیگرشان قرآنست

بهانه‌ی دیگرشان قرآنست. می‌گویند : كتاب اسلام قرآن می‌باشد و تا آن درمیانست اسلام پایدار می‌باشد. كسانی هم می‌گویند : «اصل دین را از روی قرآن بدست آوریم».

می‌گویم : با بودن قرآنست كه این گمراهیها پیدا شده ، با بودن آنست كه چنین خواری و زبونی رو داده. شما از قرآن چه بهره می‌برید در جایی كه ده و اند كیشی كه هست همگی از قرآن دلیل می‌آورند؟!.

اما آنان كه می‌گویند اصل دین را از روی قرآن بدست آوریم ، می‌گویم این بهانه‌ای بیش نیست. بیشتر اینان این سخن را می‌گویند ولی بهیچ كاری نخواهند پرداخت. اما آنان كه راست می‌گویند و بقرآن خواهند پرداخت ما می‌پرسیم با كیشهای پیشین خود چه خواهید كرد؟.. اگر از آنها دوری خواهید گزید بسیار نیك است ، ولی باید بخَستُوید كه تاكنون كه سی یا چهل سال می‌دارید در گمراهی بوده‌اید ، و اكنون كه می‌خواهید بخودسر راهی پیش گیرید باز بگمراهی خواهید افتاد.

شما را چه شده كه بما نمی‌پیوندید؟.. چه شده كه همدستی نمی‌نمایید؟.. این راهی كه ما می‌نماییم چه ایرادی بآن می‌دارید؟.. بگویید تا بدانیم.

اینكه شما نمی‌توانید گفته‌های ما را بپذیرید «گردنكشی» است كه از خویهای بسیار بد می‌باشد ، و اینكه می‌خواهید خود راهی پیش گیرید «جداسری» است كه بسیار نكوهیده و زیان‌آور می‌باشد.

شما می‌پندارید دین یك رشته باورهاست كه می‌خواهید خود از قرآن بدست آورید ، و همین نمونه‌ی ناآگاهی شما می‌باشد. دین در یك راه گرد آمدن ، و راه زندگی شناختن است. دین اینهاست و شما سرخود باین نتیجه نخواهید رسید.

گفتگو از بهانه‌ها در اینجا بپایان می‌رسد و چون گفتار بدرازی انجامیده سخن راندن از پیوستگی پیمان با اسلام بشماره‌ی دیگر می‌ماند.
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش هشتم)

همان کلمه‌ی «سیویلیزاسیون» یا شهریگری گواهی باین گفته‌های ماست. در جهان دو گونه زندگی می‌بوده که یکی را شهریگری و دیگری را بیابانیگری می‌نامیده‌اند. چرا چنین می‌بوده؟.. برای آنکه یک دسته ، کم یا بیش ، آگاهیها از معنی زندگی یافته با یکدیگر بهمدستی زیسته بآبادی جهان می‌کوشیده‌اند و شهری پدید آورده بوده‌اند ، و یک دسته در همان دُژآگاهی دیرین بازمانده جز بزورآزمایی نمی‌زیسته‌اند و اینست شهر نداشته در بیابان یا در دهکده‌ها بسر می‌برده‌اند.

این بیگمانست که آدمیان تا هزاره‌هایی معنی «باهم زیستن» را نمی‌دانسته‌اند و از اینکه هر کس باید پروای دیگران کند و آسایش آنان را نیز بدیده گیرد ، ناآگاه می‌بوده‌اند. هر مردی خودرو [1] بار آمده جز کینه و خشم و هوس و خودخواهی و رشک خود را نمی‌شناخته ، و اینکه در جهان (و همچنین در نهاد خودِ آدمی) نیک و بد توأم است و هر کسی باید خواهان نیکیها باشد و هواداری از آنها کند ، بیکبار بآنان پوشیده می‌بوده است ، و این چیزها جز در سایه‌ی پیدایش مردان باخرد و دانایی ـ مردانی که باید آنان را «خدایی» نامید ـ دانسته نگردیده است.

همچنین حال مردم آفریگا که تا صد سال پیش به همان شیوه‌ی دیرین می‌زیستند و ما از آن نیک آگاهیم ، گواه دیگری باین سخن است. صد سال پیش که جهانگردان اروپا بدرون آفریگا راه یافتند ، بومیان آنجا بیشترشان به همان حال می‌زیستند که ما در بالا روشن گردانیدیم. هر تیره‌ی کوچکی دهکده‌ای پدید آورده و هر خاندانی زیر یک خانه‌ی پوشالی جا گرفته و باندک‌کِشتی که خوراک یک ‌چهاریک سالشان را نمی‌داد بس کرده ، بزها و گوسفندها و گاوها پرورده ، با اینحال می‌زیستند و همیشه کارشان تاختن بسر تیره‌های ناتوان و کشتار و تاراج کردن آنها می‌بود. برخی از تیره‌ها گوشت آدم می‌خوردند که از دشمنان خود هر که را می‌یافتند کشته خوراک می‌ساختند. در سرزمینی همچون آفریگا که با صد آسایش توان زیست ، با این پستی و ناپاکی بسر می‌بردند.

اینان از افزارسازی و دیگر چیزها باندازه‌ی خود بهره می‌داشتند. ولی از معنی «باهم زیستن» بیکبار ناآگاه بودند و در نتیجه‌ی آن بدینسان پست و دُژآگاه می‌زیستند. می‌باید گفت حال هزارها سال پیش همگی مردمان را می‌داشتند.

از سخن خود دور نیفتیم ، این یک مثالیست و خواست ما را نیک روشن می‌گرداند. نیک روشن می‌گرداند که آدمیان همیشه در پیشرفتند. ولی این پیشرفت از دو رشته باید بود : یکی از رشته‌ی افزارسازی و افزایش دانش و آگاهی ، دیگری از رشته‌ی شناختن معنی جهان و زیستن بآیین بخردانه.

کنون سخن در آنست که از دویست و سیصد سال باز در اروپا تکانی در زمینه‌ی افزارسازی و دانش و آگاهی پدید آمده و این تکان ، جهان را برویه‌ی دیگر انداخته. زیرا صدها افزار شگفت و نوین پدید آورده آدمیان را بدریا و هوا و زیرِ دریا چیره گردانیده ، شهرها را بهم بسته و سراسر جهان را یک کشور ساخته. از آنسو بدانش و آگاهی مردمان درباره‌ی جهان و آنچه دروست بسیار افزوده است.
این پیشرفت بایستی بود. چیزی که هست چون از یک رشته است نتیجه‌ی درستی از آن بدست نمی‌آید. شما آشکاره می‌بینید که با همه‌ی این افزارها و دانشها روز بروز زندگی دشوار گردیده و بهره‌ی آدمیان از آسایش و خرسندی بسیار کم شده. آیا اینها از کجاست؟.. نه از آنست که پیشرفت نادرست[=ناکامل] است؟!..

امروز جهان را همان پیش آمده که هزار[ها] سال پیش برای نیاکان ما پیش آمده بود و برای چاره نیز همان باید بود که در همان زمانها بوده. باید پیشرفتی نیز در شناختن معنی راست زندگانی روی دهد و یک آیین بخردانه‌ای برای زندگانی درمیان باشد ، و این همانست که ما بآن برخاسته‌ایم و می‌کوشیم. آن تکان و پیشرفت اروپایی بیمانند بوده و این پیشرفت و راه ما نیز باید بیمانند باشد.

می‌خواهم بگویم ما بچیزی می‌کوشیم که در آیین بزرگ خدایی (آیینی که جهان از روی آن می‌گردد) زمینه می‌دارد ، و اینست ناگزیر پیش خواهد رفت. امروز جهان نیازمند این کوششهای ماست. از اینجا خواهید دانست که ما تنها برای ایران یا شرق نمی‌کوشیم ، برای سراسر جهان می‌کوشیم. از اینجا خواهید دانست که چه کار بزرگ وَرجاوَندی را در پیش می‌داریم.

[1] : xodru = پرورش نادیده
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وششم)

🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی(بخش دو از سه)

من اگر بخواهم از یكایك شكستهای تاریخی ایران گفتگو كنم سخن بدرازی می‌انجامد. تنها از داستان مغول بگفتگو می‌پردازم. این داستان چندان دردآور است كه ایرانیان باید جز بافسوس و دریغ یاد ننمایند. اگر وزارت فرهنگ دانشور می‌پرورانید تاكنون بایستی ده كتاب بیشتر در رازهای آن حادثه و علت زبونی ایران نوشته شود. ایرانِ آن روزی از هر باره بسیار بزرگتر از ایرانِ امروزی بوده. از حیث خاك ، مرز شرقی از كنار سیحون (می‌گویم سیحون ، نمی‌گویم جیحون) آغاز شده تا بهمدان می‌رسید و این قسمت در زیر دست خوارزمشاهیان بود ، و از همدان ، قلمرو خلیفه‌ی بغداد آغاز یافته تا شام ممتد می‌گردید ، و اینها همه بهم بسته می‌بود. از حیث انبوهی نفوس بیگمان انبوهی آن روزی سه برابر امروز بوده است.

🔸آن روز شهرهای ری و نیشابور و مرو و هرات و خوارزم و بخارا هر كدام بیش از دوملیون و سه‌ملیون مردم داشته.

پس چه شد كه یك چنین كشور پهناوری با آن مردم انبوه ، زبون چند صدهزار مغول گردید؟.. می‌دانم خواهند گفت سلطان‌محمد خوارزمشاه ناشایستی نشان داد و او باعث شد. ولی این سخن پذیرفتنی نیست. مردم اگر حس مردانگی داشتند همینكه می‌دیدند خوارزمشاه جنگ نكرد خود بمیان می‌افتادند و دسته‌ها می‌بستند و با دشمن بجنگ و آویز می‌پرداختند. در هر شهری بزرگان آنجا پیش افتاده و جوانان را شورانیده شهر خود را نگاه می‌داشتند.

برای اینكه موضوع نیك روشن گردد باید فراموش نكرد كه چنگیزخان چون بر سر ایران آمد خود او با انبوه مغولان در ماوراءالنهر نشست و بقصابی پرداخت. ولی دو تن از سرداران خود را بنام یمه و سوتای با سی‌هزار تن دنبال خوارزمشاه فرستاد و این سی‌هزار تن از رود جیحون گذشته از خراسان گرفته بكشتار و تاراج پرداختند و چون بسمنان رسیدند بدو دسته گردیده یكی از راه مازندران و دیگری از راه خوار كشتاركنان پیش آمده در ری بهم رسیدند و شهری باین بزرگی را كه بیش از دومیلیون مردم داشت كشتار كردند و از آنجا روانه‌ی همدان گردیده از آنجا از راه زنجان بآذربایجان رفته و زمستان را در آنجا گذرانیدند و بهار دوباره كشتاركنان از راه قفقاز و شمال دریای خزر بلشگرگاه مغول پیوستند و از اینهمه شهرهای بزرگ تنها تبریز بود كه ایستادگی نمود و در سایه‌ی مردانگی و غیرت شمس‌الدین طُغرایی از كشتار و تاراج آسوده ماند.

این یك داستان بسیار حیرت‌آوری است كه ایرانیان در آن روز تا باین اندازه زبون و پست بودند. ولی ما علت آن را می‌دانیم. علت آن همان بدآموزیهای صوفیان و باطنیان و خراباتیان و شاعران بوده كه غیرت و مردانگی را در تنهای مردان افسرده گردانیده بودند.

🔸در جایی كه یك مردمی همه چیز را از خدا بدانند و كوشش را وظیفه‌ی خود نشمارند ، در جایی كه مردم ، جهان را هیچ و پوچ شناخته و تنها دم را غنیمت دانند ، در جایی كه در یك كشوری صد دسته‌بندی باشد پیداست كه اینگونه زبون و خوار خواهند بود. شاعر آن زمان سعدی است كه بهم‌میهنان خود دستور بیغیرتی داده می‌گوید :
چون زهره‌ی شیران بدرد نعره‌ی كوس زینهار مده جان گرامی بفسوس
با هر كه خصومت نتوان كرد بساز دستی كه بدندان نتوان برد ببوس

یكی از بزرگان صوفیانِ آن زمان ابوبكرِ رازیست كه از مشایخ سلسله شمرده می‌شود و یكی از «اقطاب» بوده. این مرد در دیباچه‌ی كتاب خود شرح می‌دهد كه چون آمدن مغول را به ری شنیده با چند تن درویش لخت و پخت جان خود را برداشته گریخته است و زنان و فرزندان خود را بازگزارده كه می‌گوید مغولان همه را از تیغ گذرانیدند. ببینید چنین بیغیرتی در كجا بوده است؟!.

از این گذشته داستان مغول چند آسیب بزرگی را بایران زده. زیرا بیگمان در آن حادثه یك سوم مردم ایران كشته شده و یا باسارت رفتند. یك سوم دیگر نیز در آشوبهای دیگر در پایان پادشاهی مغولان نابود شدند. این كمی مردم ایران از آن زمان است ، و آنگاه مغولان تا توانستند بپستی و زبونی ایرانیان كمك كردند و خویهای ایرانیان كه پست شده بود پستترش گردانیدند. بدآموزیهای صوفیگری و خراباتیگری و جبریگری و مانند اینها كه گفتیم باعث زبونی ایرانیان در برابر مغول شده بود در زمان آنها چند صد برابر بالا رفت. یك رشته پستیها درمیان ایرانیان امروز هم هست (از جمله باب پنجم گلستان) كه یادگار مغولانست.

👇
چیرگی مغولان بایران ، نژاد ایرانی را چندان پایین آورد كه پس از مرگ ابوسعید آخرین پادشاه مغول ، چون او فرزندی برای جانشینی نداشت و درمیان امراء كشاكش افتاده بود می‌رفتند و از گوشه و كنار یك بچه مغول گمنامی را بشرط بودن از خاندان چنگیز می‌جستند و بپادشاهی برمی‌داشتند و چون در همان زمان در خراسان امیرحسین غوری پادشاهی آشكار كرده تاریخنگار بیغیرت ایرانی عبدالرزاق سمرقندی باو دشنام می‌دهد كه چرا پادشاه شده :
مگر نسل چنگیزخان شد هبا که غوری بَدرگ شود پادشا؟!

🔸پس از زمان مغول بیپروایی ایرانیان بكشور و خاك خود و پرهیز و گریزشان از جنگ باندازه‌ای بود كه پادشاهان صفوی چون بكار برخاسته می‌كوشیدند كه ایران را مستقل گردانند ناگزیر شدند كه دست بدامن ایلهای بیابان‌نشین ترك زنند و از آنان سپاه پدید آورند و در سایه‌ی همان بود كه كاری از پیش بردند.

در زمان صفویان یك ایرانی‌نژاد كه تاجیك نامیده می‌شد حق نداشت در سپاه باشد یا بسركردگی برسد یا وزارت یابد. همه‌ی اینها حق تركها بود. از تاجیكها تنها مستوفی و منشی و دفتردار و ندیم و مطرب و شاعر درباری برگزیده می‌شد. اینها همه نتیجه‌ی چیرگی مغول بود.

🔸كنون چه ‌اندازه پرت است كه كسانی بخود بالند و بگویند مغولان اگرچه ما را شكست دادند ولی نتوانستند پایه‌ی تمدن ما را متزلزل سازند بلكه خودشان مغلوب این تمدن گردیدند. نمی‌دانم این تمدن كه می‌گویند چیست؟!..
قلمرو خوارزمشاهیان
دفتر «خدا با ماست»
دفتر «خدا با ماست»
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 18 از بخش ششم

🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 1

در اینجا در پایان گفتار ، گفته‌های یكی از آشنایان را كه در همین زمینه‌هاست آورده و می‌خواهیم در پیرامونش گفتگو كنیم : آقای مرتضوی كه هیجده سال پیش همدیگر را شناخته‌ایم و تاكنون دوستی و مهربانی درمیان بوده در مهرماه گذشته كه در تبریز بودم سخنانی با ایشان بمیان آمد كه گفتم برخی را در پیمان بنویسیم و در پیرامونش سخن رانیم :

آقای مرتضوی می‌گویند پیغمبر اسلام كتابی آورده و راهی نشان داده ، و آن كتاب درمیان ، و آن راه همچنان باز می‌باشد. قرآن هم می‌گوید : «ما راه را بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند».(1) خواستشان آنست كه كوششهای دیگری چه نیاز است؟!.

می‌گویم : آیا آیین خدا اینست؟.. آیین خدا اینست كه تنها یك راهی نماید و پس از آن مردم را بخود گزارد؟!. اگر آیین خدا این بودی پیغمبر اسلام بایستی تنها بآوردن قرآن بس كند و بهیچ كوشش دیگری برنخیزد : «كتابی آورده و راهی نموده ، بپذیرند یا نپذیرند». پس آن كوششهای سیزده ساله در مكه ، و آن تلاشهای یازده ساله در مدینه بهر چه بوده؟! آن جنگ بدر ، و آن خونریزیهای اُحُد ، و آن كشتار جهود را برای چه كرده؟!.

سپس پس از مرگ او ، آن یازده امام برای چه كار بوده‌اند؟!. در هر زمان هزاران و صدهزاران علماء برای چه بوده‌اند؟. پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده ، مردم پذیرفتندی یا نپذیرفتندی ، دیگر اینان چه درمی‌بایسته؟!. آن لشكركشیها به ایران و دیگر كشورها و شهرگشاییها چه انگیزه می‌داشته؟!.

از اینها گذشته ، آیا معنی «قاعده‌ی لطف» اینست؟!. آیا «لطفی» كه خدا باید بجهان دارد همینست؟!. همینست كه یك كتابی فرستد و در هزارها و صدهزارها سال بآن بس كند؟!.

پس چرا چون نوبت بگفتگو از شیعیگری و داستان دوازده امام می‌رسد می‌گویید : خدا باید جهان را بخود نگزارد و برای راه بردن مردم و نگهداری دین یك كسی درمیان باشد ، ولی در برابر ما بیكبار سخن را دیگر كرده می‌گویید پیغمبر كتابی آورده و راهی باز نموده و همان بس است؟!.

می‌گویید : قرآن گفته : «ما راهی بنمودیم ...» من می‌پرسم آن راهی كه قرآن نموده كدام یك از این كیشهاست؟!. امروزه ده و اند كیش درمیانست و همگی از قرآن دلیل می‌آورند و صدها سالست كه اینها درمیانست و قرآن نتوانسته داوری درمیان آنها كند.

شما تنها چشم بآغاز اسلام می‌دوزید و هیچ بیاد نمی‌آورید كه از آنزمان هزاروسیصدوپنجاه سال بیشتر گذشته و در این چندگاه صدها داستانهای بزرگ رو داده و همه چیز دیگر شده. آنروز كه قرآن می‌گفت : «ما راه بنمودیم بپذیرند یا نپذیرند ...» اسلام تازه رواج یافته و سرچشمه‌اش صاف بود ، و در سراسر عربستان جز قرآن كتاب دیگری خوانده نمی‌شد. ولی پس از آن سرچشمه گل‌آلود گردیده و كیشهای بسیار از سنی ، و شیعی ، و علی‌اللهی ، و اسماعیلی ، و شیخی ، و متشرع پیدا گردیده ، و بدآموزیهای گیج‌كننده‌ی بسیاری از فلسفه‌ی یونان ، و صوفیگری ، و خراباتیگری ، و فلسفه‌ی داروین ، و مادیگری رواج یافته ، و دیگر راهی كه قرآن نموده بود نمانده تا مردم بپذیرند یا نپذیرند.

همان خود شما شیعی هستید و قرآن را «ظنی‌الدلاله» دانسته و آن را كنار می‌گزارید و براهی كه نموده پروا نمی‌نمایید و اخبار را كه بیگمان از قرآن جداست پیشوای خود می‌شمارید. با اینحال نمی‌دانم چگونه می‌گویید قرآن راهی نموده و آن همچنان باز است؟..

(1) : «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَ إِمَّا كَفُورًا»
کتاب «ما چه می‌خواهیم؟»
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش نهم)

اروپاییان از دویست سال پیش که به پیشرفتهایی در دانشها آغاز کردند و افزارهایی همچون راه‌آهن و تلگراف و تلفن و ماشینهای ریسندگی و بافندگی و کارندگی پدید آوردند ، بسیار بآن نازیدند. زیرا چیزهای نادیده و بیمانندی می‌بود و آنان بیرون کار را دیده چنین پنداشتند که با آن افزارها از رنج مردمان کاسته آنان را بآسایش خواهند رسانید. کسانی از آنان در آن نازیدن و بخود بالیدن اندازه نشناخته ، جز از اروپاییان و آمریکاییان ، دیگران را بی‌بهره از شهریگری شناختند ، و سیاستگران همان را دستاویز گرفته به زیردست گردانیدن شرقیان کوشیدند.

اینها همه از ارج بی‌اندازه‌ای می‌بود که بدانشها و افزارسازیهای خود می‌نهادند و همان را «در تنهایی» پیشرفتی برای جهان می‌پنداشتند و بآسایشهایی امید می‌بستند. در حالی که اروپا درمیان این تکان دانش و افزارسازی ، در رشته‌ی دیگر (رشته‌ی دین یا شناختن معنی جهان و زندگانی) به پسرفتهایی نیز دچار شده بود. زیرا از یکسو دانشمندان دچار مادّیگری گردیده به یک لغزشهای بزرگی افتاده بودند : زندگی را نبرد می‌شماردند ، آدمی را نیکی‌پذیر نمی‌دانستند ، خرد و روان را نمی‌شناختند ، به نیک و بد ارج نمی‌گزاردند ، در پشت سر اینجهان به هیچی گمان نمی‌بردند ، و چنانکه در جای دیگری روشن گردانیده‌ایم [1] این بدآموزیها آزها و کینه‌ها و خشمها را در دلها بتکان آورده بجهان بسیار گران بسر می‌آمد. از یکسو نیز ماشینها و افزارهایی که ساخته بودند خود افزارهایی در دست آزمندان شده بدستیاری آنها هزاران دیگران را از پا می‌انداختند. می‌باید گفت دانشمندان با آن گفته‌های خود آتش نبرد را درمیان مردمان هرچه فروزانتر گردانیده ، از آنسوی افزارهای بسیار بُرنده‌ای بدست آزمندان داده بودند که از آن کشاکش همیشه چیره و فیروز درآیند. می‌باید گفت : آنچه درباره‌ی «باهم زیستن» درمیان می‌بود همه را بهم زده آدمیان را بار دیگر بحال پیش از شهریگری بازگردانیده بودند.

اینبود پیشامدها وارونه‌ی امید اروپاییان را نشان داد ، و در همه جا دیده شد که آن افزارهای نوین ، نه تنها مایه‌ی آسایش برای جهان نگردید ، خود مایه‌ی فزونی رنج شد و گرفتاریها پدید آورد. امروز حال اروپا آنست که می‌دانید ، تنها داستان جنگ و خونریزی را نمی‌گویم. پیش از جنگ نیز بیکاران و گرسنگان مایه‌ی گرفتاری می‌بودند[2] ، و اگر جنگ پایان پذیرد باز خواهند بود.[3] راستی آنست که جهان به یک راه بن‌بستی افتاده که ناگزیر است بازپس گردد. درباره‌ی گرفتاری اروپا این بس که بسیاری از اروپاییان با دانشها و افزارهای نوین (که بگمانشان خودِ سیویلیزاسیون یا شهریگریست) دشمنی نشان می‌دهند و آرزومندند که جهانیان از آنها چشم پوشند و بزندگانی ساده‌ی باستان بازگردند.

ولی راستی آنست که جهانیان باید چشم باز کنند و معنی راست زندگی و راه آن را بدانند. چرا بازمی‌گردند؟!.. گامهایی نیز در راه شناختن آیینهای زندگانی بردارند. چرا از دانشها و افزارهای نوین چشم می‌پوشند؟!.. راه بکار بردن و بهره جستن از آنها را بیاموزند. از دانشها ، مادّیگری را نتیجه نباید گرفت. زندگانی نبرد نیست و آدمیان را بنبرد نیازی نمی‌باشد. باید بجای نبرد ، با همدستی زندگی کنند. باین لغزشهاست که باید چاره کرد. آقای مینویی نیک می‌دانند که ما نیز بچاره‌ی اینها می‌کوشیم.

این گرفتاریهای اروپا (آن کشاکش بیکاران و کارخانه‌داران دیروزی و این جنگ دولتهای امروزی و دیگر مانند اینها) ، همه‌اش نتیجه‌ی آز و خودخواهی و کینه و هوسمندی نیست. یک انگیزه‌ی بزرگ آنها نبودن یک راه است. چنانکه گفتیم تکان دویست‌ساله‌ی دانشها هر راهی را که می‌بود از میان برده و پس از آن راهی که درخور امروز جهان باشد و بهمه‌ی نیازمندیها پاسخ تواند داد باز نشده ، و اکنون که ما بخواست خدا بآن برخاسته‌ایم هرآینه پیش خواهد رفت.

امروز بیگمان صدهزاران ـ بلکه هزاران هزاران ـ کسانی از دانشمندان و دیگران هستند که حال جهان را دیده افسوسها می‌خورند ، و از بیهوده شدن رنجها و امیدها دریغها می‌گویند. چیزی که هست گمان چاره‌ای نمی‌برند و یا راه آن را نمی‌شناسند ، و اینان چون از کوششهای ما آگاه گردند و راه ما را بدانند ، همچون تشنه‌ای که بآب رسد بهمراهی خواهند شتافت. تاکنون چنین راهی نبوده.

[1] : در مهنامه‌ی پیمان به این جستار پرداخته شده که اکنون در کتابی بنام «ما چه می‌خواهیم؟» گرد آمده.
[2] : ـ اشاره به «بحران بزرگ» است ( کمابیش ده سال از 1929).
[3] : گواه درستی این سخن بحرانهای دیگر جهان سرمایه‌داریست که بازپسین آن بحران سال 2008 بود.
.
دفتر «خدا با ماست»
✴️ ریشه‌ی بدبختیها (تکه‌ی پنجاه‌وهفتم)

🔶 ایرانیان بكوشش بیشتر نیاز دارند تا بخودستایی (بخش سه از سه)

آقای س. ب. در گفتار خود یكی هم نام فرهنگ را می‌برد و در یك جایی می‌گوید : «یكی از آن مللی كه دیوارهای باستانیش همیشه پایدار و چراغ تابناك فرهنگش سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود ملت ایران است».

من نمی‌دانم ایران در زمان مغول چه فرهنگی داشته (و یا امروز چه فرهنگی دارد)؟! فرهنگ ایران یك رشته‌ی آن ، این شعرهاست كه همگی حالش را می‌دانند. باید گفت : خشك و تر هرچه ‌اندیشیده و یا شنیده‌اند برشته‌ی نظم كشیده‌اند. یك نمونه‌ای از آنها بیشرمیهای انوری و دشنامگویی‌های یغما و یاوه‌سراییهای قاآنی است.

یك رشته‌ی دیگر بافندگیهای باطنیان و صوفیان و خراباتیان است كه سراپا بیپا و سراپا گمراهی است. یك رشته‌ی دیگر این كتابهای تاریخست ، از قبیل جهانگشای جوینی ، ظفرنامه‌ی علی یزدی ، تاریخ وصاف ، تاریخ معجم و مانند اینها كه ما نمی‌دانیم آنها را چاپلوسـ[یـ]نامه بنامیم یا كتابهای تاریخی. بدبختان چندان چاپلوسی و یاوه‌گویی بسخنان خود افزوده‌اند كه تاریخ درمیان آن گم شده. یك رشته‌ی دیگر كتابهای پندی است كه یك نمونه‌ی نیكی از آنها گلستان سعدی ، و یك نمونه‌ی نیكی از این داستان قاضی همدانست.

باین فرهنگهاست كه می‌نازید؟!.. باین فرهنگهاست كه پشتگرمی نشان داده می‌گویید : «سالهای سال فروزان بوده و خواهد بود»؟!.. دریغا كه پرده‌ی غفلت بروی چشمهای شما فروهشته شده! دریغا كه از حقایق بسیار دورید!

یك نمونه‌ای از فرهنگ ایران در زمان مغول و از نتیجه‌ی آن بشما نشان دهم : همان ابوبكر رازی كه دیروز گفتیم آمدن یمه و سوتای را شنیده شبانه با چند تن درویش لخت و پخت بگریخت ، و زنان و فرزندان خود را بی‌سرپرست گزاشت كه خودش می‌نویسد مغولان چون به ری رسیدند همگی را از تیغ گذرانیدند ، چنین مرد پست بیغیرتی در همان مرصاد‌العباد كه همین داستان را در دیباچه‌ی آن نوشته بیك رشته تحقیقات صوفیانه‌ی شگفتی پرداخته كه روی نادانی و كودنی را سفید گردانیده. از جمله یك عبارت عربی هست : «خمرت طینة آدم بیدی اربعین صباحا» (من گِل آدم را با دست خود چهل روز سرشتم) كه می‌گویند «حدیث قدسی» است و راستی آنست كه خود صوفیان ساخته‌اند.

به هر حال آقای ابوبكر رازی این جمله را عنوان كرده و هشت صفحه بیهوده‌گوییهای شگفتی كرده.

اینان چنین می‌پنداشته‌اند كه چنانكه كوزه و لولهنگ را از گِل می‌سازند خدا نیز آدم را از گل ساخته. بدینسان كه گلی از خاك درست كرده و از آن كالبدی پدید آورده و سپس جانی یا روانی به وی دمیده. این اندیشه‌ی همگی آنان درباره‌ی آفرینش آدمی ‌بوده. آنوقت ابوبكر رازی بتحقیقات پرداخته می‌گوید خدا كالبد آدم را از گل درست كرده و درمیانه‌ی مكه و طائف بروی زمین افكنده چهل‌هزار سال بساختن آن می‌پرداخت. فرشته‌ها كه از آنجا می‌گذشتند از اینهمه اهتمام خدا باین یك آفریده‌ی گلی در شگفت می‌شدند و از همدیگر می‌پرسیدند : مگر می‌خواهد چه بسازد كه اینهمه بآن اهتمام می‌ورزد؟!. در دلهای خود بآدم رشك می‌بردند و از ارجمندی آن در نزد خدا دلتنگ می‌گردیدند. روزی شیطان بآنجا می‌گذشت آن كالبد را دید و خیره ماند ، و گفت این تو تهیست من می‌توانم بدرون آن بروم و از راز كار ، آگاه گردم. این گفت و از سوراخ بینی بدرون آدم رفت و همه جا را گردید. ولی به یك جا رسید كه در آن را بسته یافت و بدرون آن رفتن نتوانست. آن یك جا دل بود. آری دل مخزن اسرار الهیست و شیطان را بآن راه نیست ... هفت یا هشت صفحه را با این سخنان یاوه پر كرده است.

🔸این است نمونه‌ای از فرهنگ ایران در زمان مغول كه هر كس باید بخواند و از شرمندگی سر پایین اندازد ، نه آنكه ببالد و بنازد و بخودستایی پردازد؟!.. این بسود دشمنان ایران است كه ایرانیان باین چیزهای مفت و بیهوده بنازند و آنها را هر زمان تازه گردانند و غفلت را تا بآنجا رسانند كه بگویند ما چون تمدن و فرهنگ داریم همیشه پایدار خواهیم ماند.

دوباره تكرار میكنم : ایرانیان بكوشش بیشتری نیاز دارند تا بخودستایی.

🔸این چیزها كه از گذشته بایران رسیده و یادگار زمانهای زبونی و درماندگیست باید كوشید و همه را از میان برد و نشانی بازنگزاشت. این كتابهای سراپا گمراهی و نادانی كه از زمان مغول بازمانده باید همه را بآتش كشید و مردم را از زیان آنها بازداشت. اگر ایرانیان در آرزوی فرهنگ می‌باشند باید بكوشند و حقایق زندگی را یاد گیرند و دارای یك فرهنگ بسیار ارجدار گرانمایه‌ای گردند.

(پرچم روزانه شماره‌های 193 ، 194 ، 195)
✴️ ما چه می‌خواهیم؟..

🖌 احمد کسروی

📖 مهنامه‌ی پیمان

تکه‌ی 19 از بخش ششم

🔸آیا خواست از راه جز آسودگی و ایمنیست؟! ـ 2

ببینید آقای ارجمند ، كسانی كه با ما روبرو می‌شوند و گفتگو می‌كنند بدو دسته‌اند : یك دسته آنان كه در جستجوی راستیها می‌باشند و بدلیلی كه شنیدند گردن می‌گزارند ، و یك دسته آنان كه می‌خواهند كیش یا دانسته‌های خود را نگه دارند و دربند راستیها نیستند ، و اینست چون دلیلی شنیدند و پاسخی نتوانستند ، این بار از راه دیگری پیش می‌آیند.

این داستان را هیجده سال پیش در زنجان از خودتان شنیده‌ام : «طلبه‌ای می‌خواست عروسی كند ، و چون پولی نمی‌داشت از چیت‌فروشی چیت و پارچه به پَسادست (نسیه) خرید ، چیت‌فروش هرچه چشم براه داشت طلبه پول بیاورد نتیجه‌ای ندید. روزی طلبه از جلو دكان می‌گذشت او را فراخواند و بنشاند و پس از نوازش چنین گفت : «شیخنا آن شصت تومان پول چیت و پارچه را از بابت «رد مظالم» حساب كنید» طلبه لبهای خود را با زبان پاك كرده چنین گفت : «مومن! من همان وقت آن را از بابت رد مظالم حساب كردم»». دانسته شد از نخست اندیشه‌ی پول دادن نداشته است.

این كسان نیز از نخست اندیشه‌ی گوش دادن بدلیل و گردن گزاردن براستی نمی‌دارند ، و اینست در یك جا كه درماندند و پاسخی نتوانستند بیكبار آن را كنار می‌گزارند و اینزمان از راه دیگر می‌آیند. ما امیدمندیم شما آقای مرتضوی از این دسته نباشید ، هم امیدمندیم و هم دوست می‌داریم ، دوست می‌داریم شما را از دست ندهیم.

آقای مرتضوی می‌گویند : «ایكاش پیمان بگفته‌های اخلاقی بس می‌كرد و درباره‌ی دین چیزی نمی‌نوشت» می‌گویم : ایكاش دانستیمی كه شما را باین آرزو چه واداشته؟!.. كوششهای پیمان در پیرامون دین و كارهایی كه انجام داده در زمینه‌ی خود بیمانند است. من اگر بخواهم این كارهای خود را یكایك بشمارم سخن بس دراز گردد ، و نیازی هم نیست و خوانندگان می‌دانند. دین در برابر دانشها ، و در برابر مادیگری ، و در برابر هیاهوی اروپاییگری شكست خورده و خوار شده بود ، و دسته‌های انبوهی دین داشتن را ننگ خود می‌شماردند ، و دسته‌ی انبوهی خدا را در نبودن گزارده ، و بیفرهنگانه زبان بریشخند باز می‌كردند ، و هنوز شعرهای ایرج از زبانها نیفتاده. در چنین زمانی ما بپشتیبانی دین برخاستیم و بهمگی اروپاییگری و مادیگری و دیگر گمراهیها پاسخهای بُرنده دادیم و دین را با دانش یكی گردانیده و بآنجا رسانیدیم كه بگوییم دین باید بدانشها راهنما و نگهبان باشد. اینها آسان می‌نماید ولی بسیار دشوار است و كاریست كه تاكنون كرده نشده بود.

ما می‌توانیم یك نمونه‌ی نیكی نشان دهیم : یك مجتهد نجفی كه والاترین جایگاه را درمیان پیشوایان كیشها می‌دارد ، اگر با یك شاگرد دبیرستانی كه بیدین باشد روبرو گردد و گفتگو كند آن شاگرد دبیرستان صد ایراد باو تواند گرفت كه بهیچ یكی پاسخی نتواند داد. ولی ما در پیمان بنام هواداری از دین با بزرگترین دانشمندان اروپا كه فیلسوفان مادی و دیگران باشند بگفتگو می‌پردازیم و با پیشانی باز بهمه پاسخ می‌دهیم. اینست جایگاهی كه ما دین را رسانیده‌ایم.

از آنسوی ما می‌كوشیم چهارده و پانزده كیش را كه در ایران است یكایك براندازیم و همه‌ی مردم را بیك شاهراه آوریم و در این راه بیاری خدا فیروزیم ، و شما می‌بینید كه زبانها بسته شده و همه درمانده‌اند.

كوششهای باین بزرگی ، نمی‌دانم شما چگونه ناخرسندی می‌نمایید؟!. هرچه می‌اندیشم انگیزه‌ای نمی‌بینم. شما اگر اندوه اسلام را می‌خورید اسلامی نمانده. اگر دربند آن «ساختمان اندیشه‌ای» می‌باشید آن نه چیزی است كه مردی همچون شما پوچی و بیهودگی آن را درنیابد. بویژه با این یادآوریهای پیاپی كه ما می‌كنیم.
✴️ خدا با ماست

🔶 چگونه و از چه راه آفریدگار بما یاری می‌کند؟

(بخش دهم)

ما در زمینه‌ی زندگانی و راه آن سخنانی می‌گوییم که همه آمیغ و سراپا راستست ، در استواری همسنگ همان دانشها می‌باشد و اینست ناگزیر پیش خواهد رفت.

ما که به یاوری آفریدگار امیدمندیم و همیشه می‌گوییم : «خدا با ماست» ، خواستمان نه آنست که خدا آیین خود را بهم خواهد زد و بما از یک راه بیرون از آیین (مثلاً با فرستادن فرشته‌ها) یاوری خواهد کرد. این راستست که دلهای مردم بدست خداست و ما از این باره در جای دیگری سخن خواهیم راند ، لیکن در اینجا آن را هم نمی‌گوییم و آن یاوری که خدا بما می‌کند و آن باهمی که با ما می‌دارد ، اینست که چنین شاهراهی را بروی ما باز کرده و بچنین کار ورجاوندی ، ما را برانگیخته است.

شما بآن ننگرید که کسانی در ایران در برابر ما ایستادگی می‌کنند ، بی‌پروایی می‌نمایند ، بدشمنی برمی‌خیزند. اینان آنهایند که سالها با پندارهای بیپا و اندیشه‌های کج بسر برده و مغزها را با آنها انباشته‌اند ، و اینست فهمها و خردهاشان بیکاره گردیده. بسیاری نیز هنوز پی بگوهر گفته‌های ما نبرده‌اند و چنین می‌دانند که اینها نیز سخنانی همچون سخنان دیگران می‌باشد.

شما می‌بینید همین دشمنان هم تاکنون یک پاسخی نتوانسته‌اند ، یک ایرادی پیدا نکرده‌اند ، جز هایهوی و بدخواهی کاری از دستشان برنیامده. می‌بینید که مردان باخرد و پاکدرونی ، از جوانان و دیگران ، از دور و نزدیک بما می‌گرایند و می‌گروند و هر یکی در جای خود بکوششهایی می‌پردازند. آیا اینها دلیل فیروزی نیست؟!..

در پایان سخن نکته‌ی دیگری را روشن می‌گردانم : بیگمانست که این جهان از روی یک آیینی می‌گردد ، آیین استواری که هیچگاه دیگر نشود. بیگمانست که لابه و درخواست مردمان در این باره بیهوده می‌باشد و آنچه غزالی و دیگران گفته‌اند بیپاست. این مردمانند که باید پیروی از آیین خدا کنند و از روی آن زیند ، نه خداست که باید آیین خود را با خواهش این و آن دیگر گرداند.

لیکن آن آیین خدا ، چندان که پنداشته می‌شود ساده نیست و چه‌بسا که نیاز به زَندیدن[1] دارد ، و من اینک یک بندی را از آن بگفتگو می‌گزارم :

داروین و پیروان او چنین می‌گویند : آفریدگان هر گونه‌ای جداگانه آفریده نشده ، بلکه هر یکی از گونه‌ی دیگری جدا گردیده. مثلاً درمیان دانِگیها گندم یک گونه‌ای از آنهاست. این گونه خود جداگانه پیدایش نیافته بلکه از جو ، یا جو و گندم هر دو از یک دانِگی دیگری جدا گردیده. می‌توان چنین انگاشت که در یک کشتزاری که جو یا دانِگی دیگری کاشته شده بود ، ناگهان یک سنبل بلندتری با دانه‌های پرمغزتری پیدا شده و این گندم می‌بوده که تخمش بازمانده و روز بروز فزونتر گردیده.

همچنین است داستان چهارپایان و مرغان و دیگر جانوران که هر گونه‌ای از گونه‌ی دیگری پیدا شده است.

بلکه همچنین است داستان آدمی ، که بگفته‌ی آنان ، از بوزینه یا از یک جانور بالاتری پیدا گردیده.

می‌باید گفت : جهان آفرش که در پیشرفت بوده راه آن همین بوده : از هر چیز یک چیز بهتری جدا گردیده.

اینها چیزهاییست که دانشمندان می‌گویند و ما چون ایرادی نمی‌داریم می‌پذیریم. ولی اینک در پیرامون آن بسخنانی می‌پردازیم ، و چون یکی از خود دانشمندان ، اینسان پیدایشهای نابیوسان[2] را «جهش» نام داده من نیز آن را با همان نام می‌خوانم.

ما می‌گوییم : این جهشها و یا پیدایشهای نابیوسان ، یک بندی از آیین جهان می‌باشد که همیشه روان بوده و خواهد بود ، و گاهی نیز جهشهای برجسته‌تری نمایان گردد.

مثلاً بگفته‌ی دانشمندان ، خورشید و زمین و کره‌های دیگری در آغاز خود یک توده‌ی بخاری می‌بوده که در فضا می‌ایستاده ، ولی ناگهان تکانی در آن پیدا شده و بگرد خود چرخیدن گرفته.
پس از زمان بسیاری تکه‌ای از آن جدا شده و این نیز کره‌ای گردیده که هم بگرد خود و هم بگرد خورشید چرخیدن آغازیده.

این کره زمان درازی تهی می‌بوده تا هنگامی رسیده که رُستنی[=گیاه] در آن پدید آمده.

سپس نیز زمان درازی گذشته تا زندگی در آن پیدا شده و جانوران زیستن آغاز کرده‌اند.

سپس نیز سده‌های بسیاری گذشته تا آدمی رخ نموده و بزندگی پرداخته.

[1] : زندیدن = شرح دادن.
[2] : بیوسیدن (biusidan) = انتظار کشیدن ؛ بیوسش = انتظار ؛ بیوسان = منتظر ؛ نابیوسان = غیرمنتظره.