🔴 چکیده سخنرانی‌ها
سمینار «ذهن‌شناخت»
#دانشگاه‌صنعتی‌شریف

💢💢 دو روز تا پایان مهلت ثبت‌نام
🌐 https://evnd.co/UX854

---------------------
💟 instagram: @Frontiers_sci
🆔 Telegram: @Frontiers_sci

آخرین سخنرانی مضامین در سال ۱۴۰۲ شمسی

دوشنبه ۱۴ اسفند، حسین شیخ‌رضایی از موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران دربارۀ «همبستگی اجتماعی؛ ارزشی اخلاقی یا مانعی در مسیر تنوع؟» سخنرانی خواهد کرد.

زمان: دوشنبه ۱۴ اسفند، ساعت ۱۶ تا ۱۸
مکان: سالن شماره ۱، پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، میدان نیاوران.

@mmazaamin

چگونه همکاری در گونه‌ی انسان تکامل یافت؟

راز موفقیت گونه‌ی انسان همکاری‌های گسترده در نیاکان ما بوده است که نمونه‌ی آن در هیچ گونه‌ی دیگری یافت نمی‌شود. این همکاری تا جایی پیش رفت که هیچ‌کدام از شکارچیان بزرگ نیز حریف دسته‌ی انسان‌ها نمی‌شدند. نیاکان ما ماموت‌های عظیم‌الجثه را نیز به مدد این همکاری شکار می‌کردند.

از این بدیهیات مورد توافق همگان که بگذریم اختلاف‌نظرها آغاز می‌شود: چه شد که نیاکان ما وارد این سطح از همکاری شدند و مثلاً نیاکان شامپانزه‌ها نشدند؟ چه مکانیسمی این همکاری را به‌وجود آورد؟
دو نظریه‌ی رقیب و اصلی‌ وجود دارد، که اولی طرفداران بیشتری دارد؛ اما اخیراً آزمایشی در میان بومیان گینه‌‌ی نو انجام شده که نتایج آن در داوری میان دو نظریه‌ی رایج بسیار جالب است و مدعی هر دو نظریه، به‌ویژه نظریه‌ی رایج می‌شود. نظریه‌ی جدید که تلفیق دو نظریه را پیشنهاد می‌دهد در نشریه‌ی نیچر منتشر شده است.

نظریه‌ی رایج‌تر (یک): همکاری، ریشه در تکرار تعامل‌های درون‌گروهی دارد. در تکرار تعامل‌ها، آنان که خودخواهانه و بدون در نظر گرفتن دیگران عمل می‌کردند تنبیه می‌شدند. با تنبیه کسانی که به دنبال سواری مجانی بودند همکاریِ درون‌گروهی شکل گرفت. عموم افراد برای برخورداری از اعتبار بالاتر، و برخورداری از مواهب همکاری‌های آتی، از رفتارهای خودخواهانه اجتناب کردند. و البته اعتبار بیشتر به نفع خود فرد بود.

نظریه‌ی رقیب (دو): رقابت میان گروه‌های رقیب به تکامل همکاری انجامیده است. این نظریه نگاه را از سطح فردی به سطح گروهی ارتقا می‌دهد. دسته‌های انسان‌ها در رقابت بر سر منابع مشترک با همسایه‌های خود وارد منازعات می‌شدند و آنهایی پیروز بودند که انسجام بیشتری داشتند. مطابق این نظریه همکاری برای حل این مشکل به‌وجود آمده است.

نظریه‌ی جدید: همکاری محصول تلفیق هر دو مکانیسم قبلی‌ست.

سوال: اما آزمایش چگونه نشان داده است که همکاری را هیچ‌کدام از دو نظریه‌ی رقیب نمی‌توانسته‌اند به تنهایی شکل دهند؟

مهم‌ترین دلیل در نقد نظریه‌ی نخست مشاهده‌ی شرایطی‌ست که در آن بدون آنکه تکراری در کار باشد، و اصلاً افراد همدیگر را بشناسند که نگران از دست رفتن اعتبار خود باشند، باز هم به جای رفتار خودخواهانه با دیگران همکاری می‌کنند.

پژوهشگران به گینه‌ی نو رفتند و شرایطی را در میان بومیان فراهم آوردند که فرد با دیگری به تبادل پول بپردازد (از آنچه معادل پول رایج محلی بود استفاده کردند). افراد را، بدون آنکه یکدیگر را ببینند، در گروه‌های دو نفره قرار می‌دادند. اما هرکس می‌دانست که آنکه با او مبادلات مالی دارد از قبیله‌ی خودش است یا نه؛ بدون اینکه هیچ‌کدام از دو نفر بدانند دیگری چه کسی است.
وقتی‌که هم‌تیمی از قبیله‌ی خودش بود، فرد پول زیادی می‌داد؛ و وقتی از قبیله‌ی دیگری بود پول کم. بخش دوم این یافته از منظر نظریه‌ی یک قابل‌پیش‌بینی بود. اما وقتی فردی از گروه خودی نمی‌داند من که هستم چرا باید پول زیادی به او بدهم؟
ناشناس بودن من باعث می‌شود با این ازخودگذشتگی اعتباری کسب نکنم. اما نظریه‌‌ی دوم این مورد را تبیین می‌کند زیرا مطابق نظریه‌ی دوم تقویت هم‌قبیله، هرچند مرا نشناسد، به قوی‌تر شدن گروه می‌انجامد و در زمان مقابله با قبیله‌ای دیگر به کار می‌آید.

اما آیا فرضیه‌ی دوم می‌تواند همه‌ی داده‌ها را تبیین کند؟ خیر. این نظریه مشکلات دیگری دارد و به همین دلیل نظریه‌ی رقیب ضعیف‌تری بوده است. اولاً انسجام بالای درون‌گروهی به رقابت با گروه‌های همسایه دامن می‌زند و نتیجه آنکه جنگ‌ها افزایش می‌یابد. از منظر کلیتِ جمعیتِ منطقه، جنگ دائمی به ضرر گونه است زیرا با تداوم جنگ‌ها افراد گروه کاهش می‌یابند و گروه‌ها ضعیف می‌شوند. به‌علاوه همواره مهاجرت افراد در میان گروه‌ها دیده می‌شود. اگر هدف همکاری افزایش انسجام درون‌گروهی برای مقابله با گروه‌های دیگر بود چرا باید قبیله‌ها اجازه‌ی مهاجرت را به درون یا بیرون گروه بدهند و همچنین اعضای آنها با یکدیگر وصلت کنند؟ همچنین اعضای گروه گاه با اعضای خارج گروه وارد مبادلات کالایی می‌شوند. این بدان معناست که گروه‌های رقیب، همکاری میان‌گروهی نیز دارند.

اما با کدام گروه‌ها همکاری کنیم؟ اینجاست که مجدد نظریه‌ی نخست در سطح گروه مطرح می‌شود: گروه‌ها برای افزایش اعتبار خود از رفتارهای خودخواهانه، و در تعارض با همکاری، اجتناب می‌کنند. در غیر این صورت در دوره‌های بعدی کسی با آنها تعامل نخواهد کرد.

بنابراین ما نیازمند تلفیق هر دو مکانیسم هستیم. این تبیین با آنچه در جهان امروز در سطح فردی و در سطح کشورها می‌بینیم نیز سازگار است: افراد هم با یکدیگر رقابت دارند و هم همکاری؛ کشورها نیز همچنین.

جهان زیستی، همچون جهان اجتماعی، آمیزه‌ای از همکاری و رقابت است. جهان پیچیده‌تر و مبهم‌تر از آنست که با برچسبی ساده قابل توصیف باشد.
 
هادی صمدی
@evophilosophy

چرا انسان‌ها دُم ندارند؟

از معماهای تکاملِ انسان این بوده است که چرا خلاف عموم میمون‌های کوچک، انسان‌ها دم خود را از دست دادند. امروز نشریه‌ی نیچر نتایج پژوهشی را منتشر کرده است که نوری تازه به درک بهتر «چگونگی» این پدیده می‌تاباند و ممکن است در پاسخ به «چرایی» آن نیز یاری دهد.

معمولاً برای اکتساب هر خصیصه‌ی جدید، مثلاً ایجاد دم در جانوران، تبیین‌هایی سازگارگرایانه عرضه می‌شود. و معمولاً آغاز کسب هر خصیصه‌ی جدید را به‌عنوان محصولِ فرعی یک خصیصه یا فرایند سازگاری‌دهنده‌یِ دیگر درنظر می‌گیرند و سپس به فایده‌های آن محصولِ فرعی اشاره می‌کنند. به عبارتی توضیح می‌دهند که چگونه فرایند انتخاب طبیعی به حذف آنان که از این محصول فرعی برخوردار نبوده‌اند، در رقابت با آنان که آن محصول فرعی را داشته‌اند، یاری داده، و باعث گسترش آن خصیصه در سطح جمعیت شده است. نتیجه آنکه پس از مدتی عموم افراد جمعیت واجد آن محصول فرعی شده‌اند. در این مرحله، مثلاً وجود دُمِ بزرگ و قوی به برخی نخستی‌ها کمک می‌کرده که بر روی درختان بهتر حرکت کنند، و در نتیجه دم‌ها بزرگتر و قویتر شدند و کارکردی متفاوت از دم چهارپایانی مانند گاوها پیدا کردند.

اما چه شد که حدود ۲۵ تا ۲۰ میلیون سال پیش، در شاخه‌ای از نخستی‌ها، که به میمون‌های بزرگ از جمله انسان‌ها و میمون‌های انسان‌نما، می‌انجامید دم از بین رفت؟

اگر برای ایجاد یا تقویت یک خصیصه به فایده‌های تکاملی آن اشاره می‌کنیم قاعدتاً برای از بین رفتن خصیصه باید ضررهایی را معرفی کنیم. اما نه لزوماً. گاه طی یک تغییر ژنتیکی ممکن است شاهد از دست رفتن خصیصه‌هایی باشیم، که البته عموماً با مرگ جاندار همراه است. باز هم نه لزوماً. اگر جاندار زنده بماند و تولید مثل موفقی داشته باشد می‌تواند منشاء تغییرات تکاملی زیادی شود. (به عنوان نمونه‌ای از "تکامل از راه از دست دادن" اینجا را ببینید.) اما در این سناریو نیز بعد از ایجاد یک دودمان جدیدِ فاقدِ آن خصیصه، باید توضیح دهیم که چرا آن دودمان گسترش یافته است. در این مرحله نیز باید به فایده‌های نبود خصیصه (از دست رفتن دم) و ضررهای وجود آن (باقی ماندن دم) اشاره کرد.

مثلاً گفته می‌شود که از دست رفتن دم انسان به استقلال بیشتر او از زندگی بر روی درخت کمک کرده؛ در نوع راه رفتن بر روی دوپا و راست‌قامت شدن نیز کمک کرده؛ و برای نشستن‌های طولانی بر روی باسن و کار کردن با دست‌ها و ساخت ابزار نیز مفید بوده است.

پژوهش جدید نشان می‌دهد که تغییر ژنتیکی اولیه که باعث از دست رفتن دم در انسان و انسان‌نماها شده با ژنی مرتبط است که نقش مهمی در رشد اولیه جنین دارد. بنابراین تغییر در آن به احتمال بیشتر باید باعث مرگ می‌شده؛ اما چنین نشده است. در این پژوهش این فرضیه را بر روی موش‌ها آزمایش کردند و موفق شدند موش‌هایی بدون دم، یا در مواردی با دم‌های کوتاه، تولید کنند.

اما جدا از اهمیت خود این یافته، آنچه می‌تواند در آینده‌ بیشتر مورد توجه باشد دو دسته سوال است:

یک. در انسان و سایر میمون‌های بزرگ بدون دم، ژن‌هایِ همسایه‌ی ژن مورد نظر چه کارکردهایی دارند؟ مطالعه‌ بر روی کارکرد آنها می‌تواند نشان دهد که بودن یا نبودن دم به چه کارکردهای دیگری می‌تواند ارتباط داشته باشد زیرا در موارد زیادی ژن‌ها با همسایگان خود پیوستگی (لینکاژ) دارند.
دو. پرسش دیگر این است که در میمون‌های کوچک که دم را حفظ کرده‌اند ژن مورد نظر با چه ژن‌هایی همسایه است و احتمالاً پیوستگی دارد؟ مطالعه بر روی کارکرد آنها نیز به فهم بهتر کارکردهای تکاملیِ بودن یا نبودن دم کمک می‌کند.

هر کشف ژنتیکی مرتبط با تکامل، این قابلیت را دارد که به یکباره راه را برای دسته‌ی بزرگی از نظریه‌های تکاملی باز کند.

هادی صمدی
@evophilosophy

چکیدۀ سخنرانی «همبستگی اجتماعی؛ ارزشی اخلاقی یا مانعی در مسیر تنوع؟» (دوشنبه، ۱۴ اسفند، حسین شیخ‌رضایی)


در این ارائه، نخست می‌کوشم مدلی مفهومی برای تعریف همبستگی اجتماعی (social solidarity) به دست دهم تا از راه تدقیق مفهومی، بتوان آن را از دیگر پدیده‌های اجتماعی، مانند کنش دسته‌جمعی، انسجام اجتماعی و همدلی، مجزا کرد. این مدل مفهومی کمک می‌کند مناقشات موجود بر سر مفهوم همبستگی اجتماعی، از قبیل تفکیک آن به همبستگی درون‌گروهی و برون‌گروهی، ارزش‌مند دانستن یا ندانستن ذاتی آن، تمایز آن با مفهوم مهربانی و شفقت، و پیوند آن با مساوات‌طلبی، امکانی بودن و عدالت اجتماعی، را بهتر درک کنیم. آنگاه به بررسی تعارض (ادعایی) میان همبستگی اجتماعی و گروهی از مفاهیم به‌هم‌پیوسته مانند فردگرایی، رقابت و تنوع اجتماعی خواهم پرداخت. خواهیم دید که بخشی از مناقشات موجود میان ایدئال‌های رقیب در باب دولت بر اساس این تعارض قابل صورت‌بندی و تبیین است.

☘️ #ملاصدرا نفس و #آگاهی را مختص حیوانات و انسان‌ها دانسته و در موارد متعدد تاکید کرده که جمادات (و نباتات) بدلیل غیبت هر جزء از اجزاء دیگر، فاقد علم و ادراک هستند.
او تنها نوعی شعور لمسی برای نباتات قائل شده که در نظر برخی مفسران #حکمت_متعالیه می‌تواند به وجود نحوه‌ای علم و ادراک در گیاهان نیز تفسیر شود. اما در هر صورت نفس مجرد را تنها برای حیوان و انسان ثابت کرده و بر نفی علم و آگاهی از جمادات تصریح دارد.

🍁 این موضع البته نزدیک به دیدگاه غالب فیلسوفان مسلمان در طول تاریخ بوده و طبیعتاً نافی #پنسایکیزم و وجود ادراک و آگاهی در همه موجودات است. اما نکته این‌جاست وی در جلد هشتم اسفار و آن هم ذیل عنوان «فی اللمس و احواله»، پس از بیان این‌که ادراک در نبات و جماد هم وجود دارد و ادعای این‌که چنین دیدگاهی با مبنای او در باب علم (حضور صورت مجرد نزد مجرد) منافاتی ندارد، ادامه می‌دهد: «پس جسمانیت مانع صورت وحدانی که قابل حیات باشد، نیست. به شرط آن‌که دچار تضاد [در عناصرش] نباشد؛ همان‌طور که افلاک این‌چنین‌اند [طبق دیدگاه قدما که برای افلاک نیز قائل به نفس و ادراک بودند] و بدلیل عدم تضاد و تفاسد، حیات نطقی (عقلی) دارند. [منظور صرف حیات زیست‌شناختی نیست؛ بلکه حیات نطقی و ادراک عقلی را مطرح می‌کند]. پس گیاهان نیز بدلیل آن‌که تضاد در عناصر آن‌ها شدید نیست، بعید نیست که قوه شعور ضعیف متناسب با خودشان را داشته باشند».

🌕 صدرا در ادامه توضیح می‌دهد که بر اساس مبنای فلسفی خویش که وجود را مساوق و هم‌مصداق با علم و حیات می‌داند، لاجرم باید به چنین دیدگاهی ملتزم گردد: «چگونه این‌طور نباشد؛ در حالی‌که وجود با مراتب مختلفش در نظر ما عین علم و شعور (با مراتب مختلفش) است؟ و به همین دلیل است که عارفان الهی اعتقاد دارند تمام موجودات آگاه نسبت به پروردگارشان هستند و همان‌طور که قرآن می‌فرماید بر پروردگارشان ساجدند».
البته وی تأکید مجدد دارد که این علم و ادراک و شعور دارای مراتبی از شدت و ضعف است (مانند خود مراتب وجود) و هرچه وجود از شوب عدم رهاتر باشد (مرتبه بالاتری داشته باشد)، ادراکات او نیز تمام‌تر و شدیدتر است. بنابراین سطح شعور و ادراک نباتات را ضعیف باید دانست.
 
🔻برخی شارحان برای توجیه تفاوت نظر مؤلف گفته‌اند چه بسا دیدگاه اصلی او در این موضع بیان شده و سایر موارد که نافی ادراک و علم از جمادات بود، از باب همراهی با دیدگاه جمهور فلاسفه بیان شده است. اما در شرایطی که بحث ذیل اتحاد عالم و معلوم، و نیز مباحث #تجرد_نفس و ... هماهنگ با دیدگاه عموم فیلسوفان بوده و اکنون ذیل عنوانی فرعی و در خلال بحثی حاشیه‌ای بر این نکته تصریح شده، بیشتر نوعی ناهماهنگی درونی را بازتاب می‌دهد.
علامه طباطبائی در حاشیه بر همین موضع از جلد هشتم اسفار (ص۱۶۴)، نظر اخیر صدرالمتألهین را تقویت کرده و تلاش می‌کند برای تأیید وجود جنبه‌ای مجرد در اشیاء مادی، استدلال و تبیینی ارائه دهد؛ هرچند که کار شاقی است و با تصریحات سابق صدرا نیز در تضاد است.
حاجی سبزواری اما اعتقاد دارد: «در این کلام صدرالمتألهین، جنبه‌های مختلفی از مسامحه وجود دارد که بر کسی که اصول سابق در مباحث عاقل و معقول را به یاد داشته باشد، مخفی نیست ...».

@PhilMind
@Philosophyofscience

حیات چگونه آغاز شد؟

از معماهای علم چگونگی آغاز حیات است. نظریه‌های متنوعی وجود دارد که از معروف‌ترین آنها «فرضیه‌ی جهان آر.ان.ای» است. مطابق این فرضیه قبل از پیدایی نخستین تک‌سلولی‌ها، آر.ان.ای‌هایی با قابلیت همانندسازی وجود داشته‌اند.

در مقاله‌ای که با حمایت ناسا در مجموعه مقالات آکادمی ملی علوم [امریکا] منتشر شده شواهدی گزارش شده که این فرضیه را تقویت می‌کند. در زیر شرح خبر را می‌بینید.

طرح مسئله: نظریه‌ی داروین توضیح می‌دهد که وقتی نخستین تک‌سلولی‌ها شکل گرفتند چگونه جهان زیستی از طریق فرایندهای تکاملی تنوع یافت. اما داروین به ما نمی‌گفت که حیات چگونه آغاز شده است. با این حال، تکامل‌دانان بعدی در قرن بیستم تلاش کردند که سازوکارهای تکاملی را برای شکل‌گیری حیات بر روی زمین نیز به‌کار گیرند.

در اَشکالِ رایجِ تکامل، زادگانِ موجودات زنده خصیصه‌هایی را از والدین خود به ارث می‌برند. هرچند این توارث عموماً کامل نیست و با «خطاهایی» همراه است اما آن‌قدر کامل است که خصیصه‌های کارآمد حفظ شوند. در نتیجه، زادگان به والدین شباهت دارند، و در جنبه‌هایی نیز با آنها متفاوت‌اند. توارث و تنوع، هر دو برای انتخاب طبیعی لازم‌اند.

حالا اگر قرار باشد برای تولیدمثل، در جهانِ پیشاسلولیِ مملو از آر.ان.ای‌ها، تبیینی تکاملی عرضه کنیم باید توضیح دهیم که اولاً چگونه آر.ان.ای در این جهان همانندسازی می‌کرده و ثانیاً این همانندسازی در مواردی کامل نبوده و به تنوع‌های جدید، اجازه‌ی شکل‌گیری می‌داده است. قسمت دوم مشکل‌ساز نبوده است؛ زیرا وجود خطا در همانندسازی اجتناب‌ناپذیر است. از زمان عرضه‌ی این نظریه، طی شش دهه‌ی گذشته، مشکل اصلی در بخش نخست وجود داشته است: اینکه چگونه ممکن است همانندسازی آر.ان.ای به میزانی کم‌خطا باشد که طی زمانی کوتاه و با چندبار همانندسازی به‌طورکلی تبدیل به توالی‌های جدیدی نشود و کارکردهای اولیه را به مقدار زیادی حفظ کند؟

راه‌حل: مقاله‌‌ی جدید از طراحی نوعی ریبوزوم خبر می‌دهد که قادر است این کار را انجام دهد. بنابراین این یافته نشان می‌دهد که انتخاب طبیعی چگونه می‌توانسته در جهان آر.ان.ای کار کند. اکنون مکانیسمی داریم برای توضیح اینکه چگونه یک آر.ان.ای کوچک می‌تواند خود را به نحوی نسبتاً کامل بازتولید کند.

اهمیت این یافته: اگر مدل عرضه شده در این مقاله در عمل و در محیط آزمایشگاهی کار کند اولاً گام مهمی است برای تبیین چگونگی آغاز حیات؛ و ثانیاً گامی برای خلق حیات در محیط آزمایشگاهی خواهد بود.
حالا دیگر آغاز پیدایی حیات بر روی زمین کمتر رازآلود است و تبیین‌های طبیعی‌گرایانه‌ی قوی‌تری در اختیار داریم.

هادی صمدی
@evophilosophy
 

خطرات هوش مصنوعی برای علم

طی چند سال اخیر هوش مصنوعی چنان علم را تحت‌تأثیر قرار داده است که در تاریخ علم، کمتر مثالی از چنین سطح تأثیرگذاری بتوان سراغ گرفت. فهم آدمی از جهان به یکباره متحول شده است. بابت مشاهده‌ی نمونه‌‌ای از دانشی که با کمک هوش مصنوعی در حوزه‌ی تکامل انسان تولید شده، اینجا را ببینید.

مهم‌ترین ایرادی که طی این سال‌ها، و به‌طور سنتی، به هوش مصنوعی وارد بوده این است که هوش مصنوعی فاقد خلاقیت انسانی است. نشریه‌ی ساینتیفیک رپورتز، مقاله‌ای را  در شماره‌ی اخیرش منتشر کرده که خط بطلانی‌ست بر این ایراد سنتی؛ زیرا نشان می‌دهد که خلاقیت هوش مصنوعی در تکالیفی که نیازمند تفکر واگرا است بیش از انسان است.

بااین‌حال دیروز مقاله‌ی هشدارآمیزی در نشریه‌ی معتبر نیچر، که خود از جایگاه‌های اصلی نشر داده‌های علمی با کمک هوش مصنوعی است، منتشر شده و به دلیل اهمیت بالای موضوع، مقاله‌ی دیگری نیز در شرح آن آمده است.
در مقاله‌ی اصلی باعنوان «هوش مصنوعی و توهم فهم در پژوهش‌های علمی» طبقه‌بندی‌ای از دیدگاه‌های دانشمندان درباره‌ی هوش مصنوعی عرضه می‌شود و نشان می‌دهد که جذابیت هوش‌مصنوعی برای دانشمندان ناشی از وعده‌هایی است که برای بهبود بهره‌وری و افزایش عینیت، با غلبه بر کاستی‌های انسانی به خود می‌دهیم. اما راه‌حل‌های پیشنهادی هوش‌مصنوعی همچنین می‌تواند از محدودیت‌های شناختی ما سوء‌استفاده کند و توهم فهمیدن را در ما ایجاد کند؛ به این نحو که به اشتباه گمان می‌کنیم بیشتر از آنچه واقعاً می‌دانیم درباره‌ی جهان می‌فهمیم. چنین توهم‌هایی جامعه‌ی علمی را به سوی شکل‌گیری تک‌فرهنگ‌ علمی که در آن انواع روش‌ها، پرسش‌ها و دیدگاه‌های متکی بر هوش‌مصنوعی بر رویکردهای جایگزین تسلط پیدا می‌کنند، سوق می‌دهد و از تنوع در علم که از منظر معرفت‌شناسی تکاملی موتور محرک تکامل در  علم است می‌کاهد. علم کمتر نوآورانه، و در برابر خطاها آسیب‌پذیرتر می‌شود. گسترش ابزارهای هوش مصنوعی در علم، خطرِ رسیدن به مرحله‌ای از پژوهش‌های علمی را دارد که در آن ما بیشتر تولید می‌کنیم اما کمتر می‌فهمیم.

در مقاله‌ی دوم که در شرح مقاله‌ی اول و با عنوان «چرا دانشمندان بیش از حد به هوش مصنوعی باور دارند؛ و درباره‌ی آن چه باید کرد؟» منتشر شده، آمده که وقتی صحبت از عینیت، بهره‌وری و درک مفاهیم پیچیده به میان می‌آید، دانشمندان به اشتباه برای هوش مصنوعی توانایی‌های مافوق بشری تصور می‌کنند.

چهار تصور نادرست نسبت به هوش مصنوعی:
نویسندگان مقاله به چهار نوع دیدگاه نادرست به هوش مصنوعی، که در میان دانشمندان رایج است، اشاره می‌کنند:

یک. هوش مصنوعی قادر به خواندن و هضم خستگی‌ناپذیر مقالات علمی است و بنابراین، ادبیات علمی را جامع‌تر از دانشمندان می‌داند.
دو. هوش مصنوعی عینی‌تر از انسان‌ها، یافته‌های علمی را ارزیابی می‌کند، زیرا کمتر احتمال دارد در حمایت از یک فرضیه، ادبیات جمع‌آوری شده را جهت‌دارانه قضاوت کند.
سه. هوش‌مصنوعی در تجزیه و تحلیل مجموعه‌ای از داده‌های زیاد و پیچیده از محدودیت‌های ذهن انسان فراتر می‌رود.
چهار. هوش مصنوعی داده‌هایی را شبیه‌سازی می‌کند که به دست آوردن آنها برای انسان بسیار دشوار یا پیچیده است.

به تعبیر نویسندگان باید از توهم اینکه هوش مصنوعی تبیین‌های عمیق‌تر و با دامنه‌ی گستردگی بیشتر عرضه می‌کند بیرون آییم. همچنین بپذیریم که میزان عینیت داده‌هایش بیش از انسان نیست. توصیه‌ی نویسندگان مقاله به پژوهشگران آن است که همواره این خطرات را در حین پژوهش به یاد داشته باشند.

تکمله: برای ما مخاطبان این پژوهش‌ها نیز مهم است که اولاً با محدودیت‌های یادشده آشنا باشیم و اعتبار گزافی برای یافته‌های برآمده از هوش مصنوعی قائل نشویم. ثانیاً و مهم‌تر از آن، دچار توهم فهمیدن نشویم. اگر دانشمندان دچار این توهم در فهمیدن هستند ما نیز وضعیت بهتری نداریم. در جهانی که در معرض بمباران اطلاعات هستیم فهمیدن کم‌رنگ شده است. سهولت در رسیدن به پاسخ به پرسش‌ها از راه پرسیدن آنها از هوش مصنوعی، ضرورتاً با لذت فهمیدن همراه نیست. گاه پرسش‌هایی که در ذهن می‌مانند بدون آنکه پاسخ آنها را بدانیم بیش از رسیدن به پاسخ‌ها به رشد انسان کمک می‌کنند.

علم‌ورزی، همانند فلسفیدن، نوعی کنش‌گری و تعامل با جهان است. پرسه‌زدن در جهانِ نادانسته‌ها لذت‌بخش‌تر از جواب‌های حاضر و آماده است. گاه ممکن است هوش مصنوعی بدون تلاش ما را به قله برساند، اما هدف از کوهنوردی صرفاً رسیدن به قله نیست: طی مسیر کردن نیز به همان میزان مهم است. 

هادی صمدی
@evophilosophy    
 

صوت ارائه دکتر همازاده با موضوع «اصالت آگاهی در چالش با برون‌گرایی پدیداری و درون‌گرایی عصب‌شناختی»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

صوت ارائه دکتر فرید مسرور با موضوع «کدگذاری پیش‌گویانه و افسانه داده تجربی»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

صوت ارائه دکتر استکی با موضوع «تأثیر ساختارهای مغز بر کارکردهای آگاهانه»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

صوت ارائه دکتر کریم‌زاده با موضوع «محتوای ادراک بصری؛ قوی یا ضعیف؟»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

صوت ارائه دکتر داودی بنی با موضوع «بررسی دو رویکرد عصب‌شناختی به مسئله جدید شیطان فریبکار»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

روش‌های نوین مطالعه‌ی مغز
(تکامل روش‌ها در علم)

معرفت‌شناسی تکاملی:
همان‌گونه که در جهان زیستی جانداران در مواجهه با جهان در حال تغییر، خود را با شرایط جدید تطبیق می‌دهند، و اگر موفق نشوند حذف می‌شوند، نظریه‌های دانشمندان نیز که در قالب مدل‌هایی در جهت رسیدن به درک بهتری از جهان، یا به اهداف کاربردی طراحی شده‌اند دو سرنوشت متفاوت را پیش رو دارند: آنها که در این مسیر موفق بوده‌اند و بنابراین احتمالاً ارتباط وثیق‌تری با واقعیت داشته‌اند باقی می‌مانند، و آنها که در مقابلِ رقبای جدید کمتر به درک ما از جهان کمک می‌کنند، یا کارآمدی کمتری در برآوردن اهداف عملی دارند، حذف می‌شوند.

می‌توان از معرفت‌شناسی تکاملی در تبیین تغییرات در روش‌های علمی نیز بهره برد.
روش‌های جدید مبتنی بر آمیزه‌ای از روش‌های قبلی‌اند و بابت حل مسائلی در علم ابداع می‌شوند؛ و آنها که کارآمدتر باشند (داده‌هایی فراهم کنند که فهم بهتری از جهان را برای دانشمند فراهم می‌کنند؛ و/یا می‌توانند در داوری میان نظریه‌های رقیب کمک کنند؛ و/یا در عمل مسائلی را حل می‌کنند) حفظ می‌شوند. اما در جهان تکنولوژی عموماً تکنیک‌های ناکارآمد به‌طورکامل حذف نمی‌شوند. با اینکه ممکن است عملاً از ابزار یا تکنیکی بهره گرفته نشود یا کمتر بهره گرفته شود، اما معمولاً ابزارها و تکنیک‌ها در حاشیه باقی می‌مانند تا شاید روزی روش‌هایی نو را در ادغام با سایر ابزارها و روش‌ها ایجاد کنند. مثالی عملی بزنیم.

روش‌های نوین:
هفته‌ی گذشته دو روش نوین در مطالعه‌ی مغز معرفی شد که کاربست ابتدایی یکی از آنها فهم متعارف دانشمندان از کارکرد مغز را به چالش می‌کشد.

یک. مغز شبکه‌ای درهم تنیده و بسیار بزرگ از نورون‌هاست. تاکنون و با تکنیک‌های موجود هربار موفق به مطالعه‌ی بخش کوچکی از شبکه‌ی نورون‌ها می‌شدیم. در روشِ جدیدِ مشاهده‌ی مغز، پژوهشگران "آزمایشگاه وزیری" در آمریکا، موفق شده‌اند یک میلیون نورون را همزمان رصد کنند. نویسندگان مقاله، که در نشریه‌ی نورون منتشر شده، می‌گویند محدودیت‌های تکنولوژیکی قبلی باعث گمراهی‌های زیادی در فهم دانشمندان از کارکرد مغز بوده است. به‌کارگیری روش جدید در مطالعه‌ی مغز موش نشان داده که نوددرصد فعالیت ارتباطی نورون‌ها نه به رفتارها و محرک‌های محیطی ربط دارند و نه اختلال (noise) هستند! اینکه این حجم فعالیت‌های نورونیِ پس‌زمینه، که اکنون و با اتخاذ نگاهی عام‌تر متوجه وجود آن شده‌ایم، طی فرایند تکامل حذف نشده‌اند، گواهی است بر اینکه باید کارکردی داشته باشند: نشانه‌ای از آنکه نظریه‌های تبیینیِ جدیدی در راه هستند که فهم متعارف دانشمندان از نحوه‌ی کار مغز را به شدت به چالش می‌کشند.

دو. به‌طور متعارف روش‌های سنتی امکان اینکه فعالیت مغز را در بازه‌های زمانی طولانی رصد کنیم فراهم نمی‌آورند. مثلاً تکنیک کارآمدی مانند اف.ام.آر.آی فقط این امکان را فراهم می‌کند که فعالیت بخشی از مغز را در زمانی کوتاه رصد کنیم. در روش انقلابی دیگری که هفته‌ی گذشته توسط ژاپنی‌ها معرفی شد، نه فقط حجم بزرگی از مغز قابل رصدکردن است بلکه پژوهشگران موفق شده‌اند مغز را در بازه‌های زمانی طولانی رصد کنند.

نکته‌ی جالب اینکه هر دو روش معرفی‌شده ریشه در روشی قدیمی دارند که به تصویربرداری دو-فوتونی موسوم است.
در سال ۲۰۲۱ پژوهشگران آزمایشگاه وزیری با ایجاد تغییراتی در روش تصویربرداری دو-فوتونی موفق به معرفی شکل ساده‌تری از آنچه دو روز پیش معرفی کردند شده بودند. توسعه‌ی روش در آزمایشگاه وزیری مشابه «گونه‌زایی همجا» است. در گونه‌زایی همجا گونه‌ی زیستی بدون تغییر جغرافیایی در همان محل نخست به میزانی تغییر می‌کند که می‌توان گفت گونه‌ی جدیدی به‌وجود آمده است. روشی که ژاپنی‌ها توسعه دادند به «گونه‌زایی ناهمجا» شبیه است زیرا تکنیک‌های قدیمی با انتقال به اتمسفر فکری جدید به شیوه‌ای نوین و متمایز از آنچه در آزمایشگاه وزیری انجام شده انجامیده است.

دو ماه پیش نیز تکنیک جدید دیگری در رصد مغز در آمریکا معرفی شد که ۴۸۰ بار سریع‌تر و ۳۵ برابر ارزان‌تر از شیوه‌های رایج بود.

اکنون روش‎هایی داریم که می‌توانیم مغز را از منظری کلی‌نگرتر، در بازه‌های زمانی طولانی‌تر، سریع‌تر، و ارزان‌تر رصد کنیم. هرچند هنوز همه‌ی این مزایا در یک روش واحد ادغام نشده‌اند اما به‌زودی شاهد چنین روشی نیز خواهیم بود.

تقدم معرفت‌شناختی روش بر داده:
نکته‌ی مهمی که باید به آن توجه کرد تمایز میان داده‌ها و روش‌های تولید داده‌هاست. خود داده‌ها به‌سان تک‌تک موجودات زنده‌اند؛ اما روش‌های نوین تولید داده‌ها، به شیوه‌های نوینی برای گونه‌زایی یا زادآوری می‌مانند که قابلیت تولید هزاران داده‌ی جدید را دارند. به این معنا روش‌های جدید، تقدم معرفتی بر تک‌تک داده‌های علمی دارند.

هادی صمدی
@evophilosophy

صوت ارائه دکتر هادی مرادی با موضوع «درباره یادگیری ماشین»، مدرسه تابستانی فلسفه علوم شناختی، مردادماه ۹۷، مؤسسه حکمت و فلسفه ایران
@PhilMind
@Philosophyofscience

گامی دیگر در تبیین آغاز حیات: گذار از جهان شیمیایی به جهان زیستی

وقتی سخن از آغاز حیات بر روی زمین است معمولاً مهم‌ترین پرسش‌ این است که چگونه نخستین اشکال حیات شکل گرفت.
اما پرسشی، به همان میزان از اهمیت، این است که چگونه نخستین ملکول‌های آلی، از جمله نخستین آر.ان.ای‌ها که پیچیده، بزرگ، و ناپایدار هستند شکل گرفتند. و باز مقدم بر این پرسش می‌توان پرسید که اصلاً چگونه بلوک‌های سازنده‌ی این ملکول‌های آلی شکل گرفتند؟ مثلاً نوکلئوتیدهای سازنده‌ی آر.ان.ای‌ها چگونه ایجاد شدند؟ (هرچند پرسش از اینکه چگونه اتم‌ها و مولکول‌های ساده‌تر شکل گرفتند پرسشی بسیار جالب است اما در حوزه‌ی زیست‌شناسی مطرح نمی‌شود و در فیزیک و شیمی به دنبال پاسخی برای آنها هستند.)
 
اگر پاسخ همه‌ی این پرسش‌ها را بدانیم تا خلق کامل حیات در آزمایشگاه راه زیادی نداریم. در مسیر برعکس، اگر موفق به ساخت نوکلئوتیدهای مصنوعی در آزمایشگاه شویم می‌توانیم تبیین‌هایی احتمالی برای پیدایی نخستین نوکلئوتیدها بر روی زمین عرضه کنیم.
اکنون پژوهشگران دانشگاه کلن موفق به انجام این کار شده‌اند و برای نخستین‌بار شاهد تولید نوکلئوتیدهای مصنوعی در آزمایشگاه هستیم. چهار نوکلئوتید سازنده‌ی دی.ان.ای، که نقش مهم‌ترین ملکول‌های آلی را دارند، نقشی معادل صفر و یک را در اطلاعات دیجیتال بازی می‌کنند. اطلاعات ژنتیکی از کنار هم قرارگرفتن آنها شکل می‌گیرد و به زبان پروتئین‌ها ترجمه می‌شود و شکل‌گیری سایر ملکول‌های حیاتی نیز به نحوی وابسته به اطلاعات مندرج در آنها است.

هر چند کلیتِ حیات به‌نحوی مبتنی بر اطلاعات مندرج در توالی‌های دی.ان.ای است اما کلیه‌ی فرایندهای حیاتی قابل تقلیل به اطلاعات مندرج در رشته‌های دی.ان.ای یا آر.ان.ای نیست. و البته  از این سخن نباید نتیجه گرفت که پس نمی‌توان تبیینی طبیعت‌گرایانه برای شکل‌گیری حیات بر روی زمین عرضه کرد.

تقلیل‌گرایی و کل‌گرایی: مکمل، و نه رقیب

اگر بخواهیم کارکرد یک ماشین را بدانیم منطقی است که در یک مسیر پژوهشی باید کارکرد اجزای آن را بدانیم. همچنین اگر بخواهیم از چگونگی شکل‌گیری آن ماشین سخن بگوییم باید از چگونگی و تاریخ شکل‌گیری اجزای آن نیز آگاهی داشته باشیم. اما این عقب رفتن حدی دارد. مثلاً وقتی به سراغ تولید نخستین اتومبیل توسط کارل بنز می‌رویم دیگر به‌طور متعارف به سراغ تاریخ ایجاد چرخ نمی‌رویم. وقتی این رویکرد را در تبیین حیات بر روی زمین به‌کار بگیریم به معنای آن است که باید توضیح دهیم ابتدا چگونه نخستین مولکول‌های آلی شکل گرفتند (و لازم نیست از چگونگی شکل‌گیری نخستین اتم‌ها و مولکول‌ها در کیهان سخن بگوییم).

بنابراین به‌خلاف آنچه شایع شده است رویکرد تقلیل‌گرایانه نقاط قوت زیادی دارد، اما چرا رسیدن به فهم درستی از شکل‌گیری حیات به رویکردِ کل‌گرایانه‌یِ رقیب نیز نیازمند است؟

مجدد مثال ماشین را در نظر آوریم. اگر کسی بپرسد چرا لاستیک‌های اتومبیل به شکل بادی درآمدند یا چرا برف‌پاک‌کن در اتومبیل نصب شد، این‌بار نمی‌توانیم با توضیح ساختار جزئی‌‌تر لاستیکِ اتومبیل یا برف‌پاک‌کن توضیح دهیم که چرا این ساختارها شکل گرفته‌اند. این‌بار به سراغ تعامل ساختارهای یادشده با محیط بیرونی می‌رویم و از کارکرد آن ساختار، در کلیت اتومبیل و مسئله‌ای که حل می‌کرده است سخن می‌گوییم.

در تبیین شکل‌گیری حیات بر روی زمین نیازمند هر دو رویکرد تقلیل‌گرایانه و کل‌گرایانه هستیم. هم باید توضیح دهیم که اجزای هر سیستم پیچیده‌ی زنده از چه ساخته شده‌اند و به چه علتی ساخته شده‌اند. و هم باید توضیح دهیم که این اجزا چگونه کنار هم قرار گرفتند و در آن مجموعه‌ی بزرگتر چه کارکردی پیدا کردند و آن کارکرد در تعامل با محیط پیرامون چه قابلیت‌هایی برای آن سیستم پیچیده‌تر فراهم می‌کرده است.

بابت مطالعه‌ی یافته‌های دیگری در تبیین حیات، اینجا و اینجا را ببینید.

هادی صمدی
@evophilosophy
  

تنظیم پیچ: استعاره‌ای جدید در مطالعاتِ تکامل

گاه علت لرزش ماشین لباسشویی‌ تنظیم نبودن یکی از پیچ‌هایِ پایه‌ی آن است که با نیم‌دور پیچاندن آن در جهت درست، لرزش ماشین قطع می‌شود. دراین‌صورت کلیت کارکرد دستگاه با نیم‌دور پیچاندن یک پیچِ آن [پیچی که در خارج از بدنه‌ی ماشین است و به نظر نقشی حاشیه‌ای در کلیت کارکرد ماشین دارد] تغییری اساسی می‌کند. اگر هیچ اطلاعی از نحوه‌ی کارکرد ماشین لباسشویی نداشته باشیم تقریباً بسیار نامحتمل است که اختلاف دو وضعیت را، به نیم‌دور پیچیده‌شدن پیچی در خارج دستگاه نسبت دهیم. حالا وضعیتی را در نظر بگیریم که تغییر در آن پیچ ناممکن باشد یا از تنظیم نبودن آن آگاه نباشیم. دراین‌صورت به‌عنوان مهندس ممکن است اقدامات دیگری به قصد تنظیم دستگاه انجام دهیم: مثلاً فنرها یا وزنه‌هایی را درون ماشین تعبیه کنیم؛ دور موتور را به نحوی متناسب با شرایط جدید تنظیم کنیم؛ یا میزان و نحوه‌ی قراردادن لباس‌های درون ماشین را تغییر دهیم. گاهی نیز ممکن است مسئله‌ی لرزش ماشین را با ترکیبی از همه‌ی این تغییرات حل کنیم.

فرض کنید مهندسی هستید که پس از ایجاد تغییراتی جلوی لرزش دستگاه را گرفته‌اید. در این مرحله اگر امکان تغییر در آن پیچ پایه فراهم شود، یا متوجه شوید که از ابتدا می‌توانسته‌اید مانع لرزش ماشین شوید و پیچ پایه را «تنظیم» کنید چه رخ می‌دهد؟ این بار و پس انجام آن تغییرات اصلاحی، ممکن است با آن نیم‌دور پیچاندن پیچ، نه تنها مسئله‌ای حل نشود بلکه حتی ماشینی که از لرزش افتاده و «تنظیم» کار می‌کند، مجدد در هنگام کار به لرزش بیفتد.

چه بسا تغییر در نحوه‌ی حرکت انسان با شامپانزه نیز با چنین تغییر کوچکی آغاز شده باشد. چنین نگاهی به تکامل را نویسندگان مقاله‌ای که در نشریه‌ی "زیست‌شناسی روز" منتشر شده، تکامل از راه «تنظیم پیچ» می‌نامند. (البته مثال بالا در مقاله نیست و باتوجه به استعاره‌ی «تنظیم پیچ» عرضه شد.) 

چنین پدیده‌ای را می‌توان در حرکت جانوران نیز مشاهده کرد. در مقاله به دو نوع حرکت در مارهای زنگی اشاره می‌شود. بدن مار به آرامی و با صدای کم حرکت می‌کند اما دُم مار حرکات بسیار سریعی دارد. در این پژوهش مشخص شد که این دو نوع حرکت به پروتئینی در نرون‌های حرکتی مار مربوط است که با یک دستکاری کوچک در آن در ناحیه‌ی دُم مار می‌توان حرکات دم مار را کُند کرد و به‌عکس با دستکاری آن در بدن مار می‌توان حرکات بدن مار را بسیار سرعت بخشید. اگر به‌جای دستکاری پژوهشگران، این تغییر بسیار کوچک را در طبیعت شاهد بودیم ممکن بود مارهای زنگی‌ای با سرعت حرکت بسیار بالا می‌داشتیم. احتمالاً متناظر با این قابلیت جدید عضلاتِ بدن مار نیز تغییر کرده و نوع غذاهایی که تا به حال در رژیم غذایی مار نبود به رژیم غذایی او افزوده می‌شد و شاهد تغییراتی در دستگاه گوارش نیز مار می‌شدیم. پس از مدتی نیز گونه‌زایی رخ می‌داد.

نویسندگان مقاله مدعی‌اند این یافته، راه تازه‌ای به چگونگی حرکات جانوران در درخت حیات می‌گشاید. گاهی به جای تغییرات ژنتیکی بزرگ کافی است نحوه‌‌ی بیان یک ژن تغییر کند: بیشتر یا کمتر بیان شود، و/یا در فرایند رشد زودتر یا  دیرتر بیان شود، و/یا در زمانی کوتاه‌تر یا بلندتر بیان شود. همین تغییرات کوچک می‌تواند نقش آن پیچ تنظیمی را بازی کند و کلیت ارگانیسم را تحت‌تأثیر قرار دهد.  

به‌نظر می‌رسد چنین تغییرات کوچکی در تکامل فیزیکی انسان رخ داده باشد. به‌علاوه از مسیر هم‌تکاملی ژن/فرهنگ، تغییراتی بسیار کوچک، تحولات بسیار بزرگی در تکامل گونه‌ی انسان انجام داده باشد.

نقش تنظیم پیچ در تکامل اجتماعی

چنین تغییرات کوچکی در سطح اجتماعی می‌تواند مسیر تحولات اجتماعی را یکسره تغییر دهد. گاهی تغییر در یک قانون، تغییر در یک سنت فکری، یا تغییراتی کوچک در نوع تکنولوژی‌ها یا معرفی یک تکنولوژی‌ جدید می‌تواند هنجارها و عادات رفتاری مردم یک جامعه را شدیداً تغییر دهد. چنین نگاهی به تکامل نوید می‌دهد که برای اصلاحات بزرگ نیازمند تغییر همزمان در تمامی جنبه‌های زندگی نیستیم. کافی است پیچ تنظیم به‌درستی حرکت داده شود: پیرو آن به نحوی خودْ تنظیم‌کننده تمامی دیگر تغییرات انجام می‌شوند.

هادی صمدی

@evophilosophy

📣 صوت ارائه مقاله با موضوع:

♦️Humans Consist of Two Parts - Body and Soul

🗣 توسط: ریچارد سوئین‌برن (دانشگاه آکسفورد)

🔥همایش بین‌المللی فلسفه ذهن، 29 بهمن 1402

@PhilMind
@Philosophyofscience