مگس بر نجاستِ آدمی
نیکوتر از آنکه
علما بر درگاهِ سلطان.


کیمیای سعادت
امام محمد غزالی
به کوشش حسین خدیوجم، جلد ۱، صفحهٔ ۳۸۱



@vir486

عروسک

ما چشم در راهِ بهار دیگری بودیم
جویای روز و روزگار دیگری بودیم

آن خواجهٔ خضری که آمد خشکسال آورد
ما تشنه و چشم‌انتظار دیگری بودیم

بُن‌بستی از این‌سان نبود آن کوچه‌سارِ شوق
ما رهسپار رهگذار دیگری بودیم

همچون پیازی پوست‌ها بر پوست‌ها، افسوس!
بعد از رهایی در حصارِ دیگری بودیم

گُلخانهٔ تنگ و چراغ نفتی و گرماش
وقفِ تو! ما محوِ بهار دیگری بودیم

شد آسمان بی‌آسمان و صبح شد بی‌صبح
چون دید ما را در گذارِ دیگری بودیم

نخ را بکش تا این عروسک، راهِ خود گیرد
ما بیقرارانِ مدارِ دیگری بودیم.

استاد شفیعی کدکنی
از مجموعهٔ شعر «طفلی به نام شادی»، تهران: ۱۳۹۹

@vir486

سر‌ِ افعی و سرِ شیخ بکوبید به سنگ،
که در آن زهر و در این اوهام است

از درِ خانۀ زاهد گذری؟؟ وا پس رو
که به هرجایی از این کوچه نهی‌ پا، دام است !!!


عارف قزوینی



@vir486

گذاشتیم و گذشتیم و بودنی همه بود
شدیم و شد سخنِ ما فسانه‌ی اطفال


کسایی‌مروزی


@vir486

جهل و بی‌باکی شده فاش و حلال
دانش و آزادگی گشته حرام


ناصرخسرو


@vir486

ز تندبادِ حوادث نمی‌توان دیدن
درین چمن که گُلی بودست یا سَمنی

شما با یک اضافه‌ی تشبیهی «تندباد حوادث»، می‌توانی مفهوم: چمن، گل و سمن را به درازنای تاریخ ایران و تداعی‌های گوناگون این واژه‌های معمولی تفسیر کنی، همه و همه فقط به دلیل یک اضافه‌ی تشبیهی: تندباد حوادث! به راستی چه چیزی در این اضافه هست که شعر حافظ را این قدر بلند کرده است؟! بگذارید برای این‌که بفهمیم شگرد حافظ چه بوده از راهی دیگر وارد شویم، مثلا به‌جای تندباد، بگذاریم: گوشمال! بگوییم: «گوشمال حوادث»: ز گوشمال حوادث نمی‌توان دیدن.. آیا همان تاثیر را داشت؟ شاید.. و شاید بیشتر.. امّا «تندباد» همچنان چیز دیگری است، دلیلش هم این است که «بادِ تند» از جنسِ «چمن»، «گل» و «یاسمن» است که به دلیل «تندی‌اش»، «طبقه»‌اش را تغییر داده است. تنها یک تفاوت دارد! تندباد به‌قول فوکو «قدرت» دارد و می‌تواند «ایدئولوژی» خودش را حاکم کند! او فعلا «خدایگان» است و آن «دیگران»، «بنده». در این ساختار، چمن و گل و یاسمن «رعیّتی» بیش نیستند که از یکی از جنس خودشان رکب خورده‌اند و او در مراتب «قدرت» در جایی قرار گرفته است که می‌تواند چنان «گفتمان» خودش را «حاکم» کند که از دیگران، تنها «ردی» بماند. شما در همین یک بیت حافظ، تاریخ استبداد را در فرهنگ ایرانی می‌توانید سراغ بگیرید! ببینید، وقتی می‌گویند هوشنگ ابتهاج متأثر از حافظ است این تنها نه در حوزه‌ی واژگان و تخیّل و صورت است که از او تأثیر پذیرفته است، بلکه ابتهاج «بوطیقای حافظ را معاصریّت بخشیده است»، برای نمونه در این بیت:

«دل بر گذر قافله‌ی لاله و گل داشت
این دشت که پامال سواران خزان است»،
یا:
«ز سرگذشت چمن دل به درد می‌آید
ببند پنجره را، باد سرد می‌آید».

می‌خواهم بگویم نگاه‌های مارکسیستی و «طبقه‌محور» تنها با تعالیم سوسیالیستی امروز نیست که آغاز شده است، ریشه در «تاریخ طبقاتی» جوامع فئودالی داشته، آنچنان‌که در عصر حافظ نیز رایج بوده است. ابتهاج، بیشتر از آن‌که تحت تاثیر «صورت» شعر حافظ باشد، بیشتر متاثر از «سیرت» هنر اوست که همان «جامعه‌ی طبقاتی» عصر حافظ است، که  توانست با رنگ و لعابی از فضای سیاسی روز و نگاه‌های نیمایی، به خورد انسان امروزش بدهد تا با ذائقه‌ی او ‌سازگار گردد.



«اسد آبشیرینی»



@vir486

سخن ماند از تو همی یادگار
سخن را چنین خوارمایه مدار


فردوسی

@vir486

  و بر دوستان قدیم که در نیک و بدِ احوال، تجربت خصال ایشان رفته باشد، بیگانگان را مگزین که گفته‌اند:
دیو آزمود، بهْ از مردم ناآزموده‌.



مرزبان نامه 
مرزبان ابن‌شروین ابن‌رستم


@vir486

شعر فارسی
قرن نهم و آغاز قرن دهم هجری



تقلید و جواب‌گویی

یکی دیگر از ویژگی‌های شاعران قرن نهم و آغاز قرن دهم تقلید آنان است از گویندگان متقدم و یا حتی از معاصران خود.
این تقلید به دو صورت در شعر جلوه کرده است. نخست تقلید و جواب گویی از سبک و شیوه سخنگویی استادان مقدم و دوم جوابگویی یا استقبال اشعار پیشینیان به همان وزن و قافیه‌یی که گفته شده‌بود. شیوه قصیده سرایان این عهد بیشتر زیر نفوذ سبك انوری و ظهیر و خاقانی و کمال الدین اسمعیل و سلمان ساوجی است و هنرنمایی آنان در آن بود که همه قصیده‌های دشوار این شاعران را جواب گویند و حتی‌الامکان بر دشواری‌های شعر بیفزایند تا مهارتشان بیشتر آشکارا شود و معمولاً وقتی می‌خواستند به درجه‌ی فضل و مهارت شاعر در سخنوری واقف شوند او را به جواب‌گویی قصیده‌های دشوار امتحان می‌کردند. مثلاً درباره کاتبی نوشته اند که بایسنقر میرزا او را به قصیده ذیل از کمال الدین اسمعیل

سزد که تاجور آید به بوستان نرگس
که هست در چمن و باغ مرزبان نرگس

امتحان کرد و او آن را با قصیده‌یی بدین مطلع جواب گفت:

بتخت باغ از جم می‌دهد نشان نرگس
که جام دارد و دستِ درم فشان نرگس


تاریخ‌ادبیّات ایران
دکتر ذبیح‌الله صفا
جلد سوم
ص ۷۴

@vir486

مرو از پسِ این رمه‌ی بی‌شبان
ز هر هایهایی چو اُشتر مَرَم

ناصرخسرو

مَرَم: رمیده مشو


@vir486

دوستان وقت گل آن به که به عشرت کوشیم
سخن اهل دل است این و به جان بنیوشیم
نیست در کس کرم و وقت طرب می‌گذرد
چاره آن است که سجاده به مِی بفروشیم
خوش هوایی‌ست فرح‌بخش خدایا بفرست
نازنینی که به رویش مِی گل‌گون نوشیم
ارغنون ساز فلک ره‌زن اهل هنر است
چون از این غصه ننالیم و چرا نخروشیم؟
گل به جوش آمد و از مِی نزدیمش آبی
لاجرم زآتش حرمان و هوس می‌جوشیم
می‌کشیم از قدح لاله شرابی موهوم
چشم بد دور که بی‌مطرب و مِی مدهوشیم
حافظ این حال عجب با که توان گفت که ما
بلبلانیم که در مُوسم گل خاموشیم

#حافظ


@vir486

دو رباعی به خط نورالدین عبدالرحمان جامی شاعر بزرگ ایرانی در سده‌ی نهم.

دو رباعی زیر به خط خود عبدالرحمان جامی نگاشته شده است، در کتاب‌خانه‌ی ایاصوفیای ترکیه، به شماره‌ی ۲۰۵۰، نگه‌داری می‌شود. با توجه به اصالت این دست‌نوشته، می‌توان آن را یکی از منبع‌های دست اول دانست که می‌تواند تحقیقات پژوهش‌گران مفید واقع شود.

متن این دو رباعی چنین است:

معشوق ازل که هرکه دل بست بدو
پیوند ز خود گسست و پیوست بدو
هستی همه زوست بلکه هستی همه اوست
او هست به خویش و دیگران هست بدو

ـــ

یارب برهان ز قید اسباب مرا
وز ربقه‌ی بندگی ارباب مرا
گر دولت یافت را نیم شایسته
محروم مکن ز درد نایاب مرا


@vir486

سخن را به میزان دانش بِسنج
که گفتارِ بی‌علم باد است و دَم

ناصرخسرو


@vir486

ـــــــــــــــــــــــ
▪️یک روز اصحاب را گفت:
مرد به چه بلند گردد؟
قومی گفتند: به بسیاری روزه.
و قومی‌گفتند: به مُداوِمت مجاهده
و قومی گفتند به محاسبه و موازنه.
و‌ قومی گفتند به بذل کردنِ مال.
تا ابن عطا گفت:
بلندی نیافت آن‌که بلندی یافت
الّا به خویِ خوش.

ذکر ابن عطا رَحمةُ اللّه عَلیه
تذکرة‌الاولیاء عطّار نیشابوری
به مقدمه، تصحیح و تعلیقات محمدرضا شفیعی کدکنی
مرد: انسان (مرد و زن)



@vir486

شعر فارسی
قرن نهم و آغاز قرن دهم هجری


سادگی و روانی شعر

شعر فارسی در قرن نهم بر روی هم متمایل به سادگی و روانی بود اگر چه بعضی شاعران بر اثر پیروی از قدما یا به سبب تمایل به صنعت‌ها و تکلف‌های شاعرانه به شعر مصنوع روی آوردند امّا این امر عمومیت نداشت و حتی همان شاعران مقلد و گاه متصنع در مقابل اشعار مصنوع و دشواری که به منظور اظهار مهارت و استادیشان می‌سرودند، اشعار ساده بسیار داشتند که قصه دل و ندای ذوقشان بود. بیشتر مثنوی‌ها و همه‌ی غزل‌ها و قالب قصیده‌ها به زبان ساده روان و گاه نزدیک به زبان محاوره ساخته می‌شد و یکی از سبب‌های سستی برخی از ابیات و یا بکار بردن ترکیب‌های نازل در پاره‌یی از شعرهای این دوره همین نزدیکی به زبان محاوره است. اما این که بیشتر شاعران خاصه غزل گویان در پایان این دوره به زبان ساده تخاطب متمایل شده بودند بدین علت بود که رابطه‌ی گروهی از آنان با آثار استادان بزرگ پیشین نقصان یافته و نیز دسته‌یی از آن شاعران ترک‌زبانانی بودند که فارسی را می‌آموختند و هنگام سخن گویی ناگزیر ساده گویی می‌کردند. ترکانی بودند که پارسی می‌گفتند ولی عمر نمی‌بخشیدند و جان مشتاقان ادب را تازه نمی‌کردند.


تاریخ‌ادبیّات
دکتر ذبیح‌الله صفا
جلد سوم
ص ۶۹


@vir486

چرا خامُش نباشی چون ندانی؟
برهنه چون کنی عورت به بازار؟

ناصرخسرو


@vir486