نقدآگین

📺 «لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ»
— و چالش تَنزیه در مواجهه با آیات و احادیث تَجسیم
(۱/۲)
آیهٔ یازدهم سورهٔ شوری:

«لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ ۖ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» (هیچ چیز مانند او نیست؛ و اوست شنوا و بینا)،

یکی از محوری‌ترین آیات در الهیات اسلامی است که در طول تاریخ، محل نزاع و جدال گسترده‌ای میان مکاتب کلامی مختلف، به‌ویژه در عصر عباسی، بوده است. این آیه حاوی یک پارادوکس الهیاتی است: ابتدا هرگونه همانندی را نفی می‌کند (تنزیه)، و سپس دو صفت حسی (سمیع و بصیر) را برای خداوند اثبات می‌نماید.

🔻نقدآگین

مجری از آن‌جا که ذهنیت نقادی ندارد، صرفا این چالش‌ها را روایت می‌کند؛ درحالی‌که آیه‌ی مدنظر در قرآن، صرفا به این اشاره دارد که موجودی به نام الله، نظیر ندارد، نه اینکه قصد مولفان قرآن تنیزه فلسفی باشد. اگر n موجود در هستی باشد، وفق نگاه مولفان قرآن، الله آن موجود «n + 1»ام است که آن‌ها را «از عدم» خلق کرده، و از این جهت، الله نیز یک موجود است که خلق می‌کند، اراده و غایت دارد، خشم می‌گیرد و فحش شدید می‌دهد (سوره مسد و توبه)، گمراه می‌کند و دروغ مصلحتی می‌گوید (۴۴ انفال)، اشتباه می‌کند و نیازمند اصلاحیه‌فرستادن‌های مکرر در آیات و احکام ارسالی‌اش می‌شود، در دعواهای زناشویی محمد همیشه طرف مرد نزدیک به خود را می‌گیرد، برای امیالِ تنوع‌طلبی بی‌مهار محمد پا پیش می‌گذارد و از آن حمایت می‌کند، تجاوز به زنان شوهردار را حلال می‌کند، کشتنِ مردم بنا به عقیده و تحمیلِ عقیده با شمشیر را مجاز می‌داند خلافِ آیات مکی و...،

🔺یعنی همه‌ی ظهورات یک موجود شدیدا ناقص و مریض و کوتوله را دارد، اما مثل دونالد ترامپ، خودش را بی‌نظیرترین موجود در تاریخ هستی می‌پندارد! لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ.

***
۱. مناقشهٔ محوری: تنزیه معتزلی در مقابل اثبات اهل حدیث

🔻مفسران و متکلمان مسلمان، آیات قرآن را به دو بخش محکم (دارای معنای واحد) و متشابه (دارای معانی مختلف و نیازمند تفسیر) تقسیم کرده‌اند. صفات الهی در دستهٔ متشابهات قرار گرفتند و دو رویکرد اصلی در قبال آن‌ها شکل گرفت:

الف. مکتب معتزله: تنزیه کامل (Transcendence)
معتزله با استناد به بخش اول آیه (لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ)، بر تنزیه مطلق خداوند تأکید داشتند. از نظر آن‌ها، هرگونه اثبات صفتی مانند شنوایی، بینایی، دست یا وجه (چهره) که به ذهن، تشبیه خداوند به مخلوقات را متبادر کند، مردود است.

* روش تأویل: معتزله این صفات حسی را بر ظاهرشان حمل نمی‌کردند، بلکه به تأویل (تفسیر ثانویه) متوسل می‌شدند. برای مثال، منظور از «وجه» (چهرهٔ خدا) را ذات الهی می‌دانستند و نه عضوی جسمانی.

* تلاش برای تغییر: نفوذ معتزله در دربار عباسی (به‌ویژه در دوران مأمون و معتصم) به حدی بود که تلاش کردند این دیدگاه را در سطح عمومی تثبیت کنند. روایت شده که به خلیفه معتصم پیشنهاد شد که بر روی کسوهٔ کعبه، بخش پایانی آیه را از «وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ» به عباراتی مانند «وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ» یا «الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ» تغییر دهند تا از اثبات صفات حسی (سمع و بصر) پرهیز شود.

ب. اهل حدیث و حنابله: اثبات بدون چگونگی (Affirmation without Question)
در مقابل، اهل حدیث (که بعدها توسط اشاعره و سلفیه دنبال شدند) معتقد بودند که باید صفات الهی را همان‌گونه که در قرآن و حدیث آمده‌اند، پذیرفت.

* روش اثبات و تفویض: آنان صفاتی چون دست، وجه، استواء بر عرش، و شنیدن و دیدن را اثبات می‌کردند، اما با قید «بلا کیف» (بدون چگونگی) و «بلا تشبیه» (بدون شباهت به مخلوقات). به این معنی که: ما صفت را می‌پذیریم، اما کیفیت و ماهیت آن را نمی‌دانیم و آن را به خداوند واگذار می‌کنیم (تفویض).

* جمع میان دو بخش: آنان کل آیه را لازم‌الاجرا می‌دانستند: خداوند شبیه هیچ‌چیز نیست، اما با وجود این تفاوت ماهوی، می‌بیند و می‌شنود؛ یعنی تنزیه در ماهیت و اثبات در اسم.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.26K viewsedited 17:07