Telegram
نقدآگین
📘دین تاریخی و دین غیرتاریخی
(۱/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹 در خلال مناظرۀ اخیر حاتم قادری و هادی صادقی در آزاد، موضوعی مطرح شد که یکی از دغدغههای همیشگی من است و ادبیات مفصلی دارد. صادقی در دفاع از عقلانیت باورهای دینی، لااقل دو دسته از باورهای دینی را از یکدیگر تفکیک کرد: (1) اعتقاداتی که به کمک برهانهای عقلی ثابت میشوند (مانند باور به وجود خدا) و (2) اعتقاداتی که با استدلال فلسفی قابلاثبات نیستند و به کمک قواعد حاکم بر علم تاریخ میتوان از آنها دفاع کرد (مانند نبوت حضرت محمد). صادقی توضیح داد که طلب برهان عقلی برای اثبات باورهای دستۀ دوم کاری ناموجه است. مسائل جزئی تاریخی در ذات خود پذیرای برهان فلسفی نیستند. این گزارهها را میتوان به کمک گونۀ دیگری از عقلانیت موجه ساخت. این عقلانیت به اندازۀ عقلانیت فلسفی اطمینانآور نیست اما کاربردش در بسیاری از حوزههای معرفت بشری پذیرفته است. من این تقسیمبندی دوگانه از باورهای دینی را چند گام به پیش میبرم و این نتیجه را از آن استنباط میکنم:
🔹 اگر دینی دارای چنین سنخی از معرفتشناسی در حوزۀ باورها باشد، اعتقاد به آن دین را ناموجه میدانم. به طور خلاصه، مدعای من آن است که روش اثبات یک باور باید وزن آن باور را تعیین کند. مشخصا، باوری که از راه استدلال فلسفی ثابت میشود نباید هموزن با باوری محسوب شود که معقولیت خود را از طریق پژوهشهای تاریخی کسب میکند.
🔹 در این جا دو باور اسلامی را مثال میزنم: باور به وجود خدا و باور به درسنخواندن پیامبر اسلام. چنین میپندارم که هر دو باور (به تعبیر سنتی) یا ضروری دین هستند یا چیزی نزدیک به ضروری دین. کسی که منکر وجود خدا باشد بدون تردید مسلمان نیست. بر همین قیاس، کسی که معتقد باشد پیامبر اسلام در چهل سال ابتدایی حیات خود خواندن و نوشتن آموخته و کتابهایی (به خصوص کتاب مقدس) را نزد بعضی استادان فراگرفته، منکر اعجاز قرآن و از دایرۀ اسلام بیرون است (مناقشات نقادانه دربارۀ معنای کلمۀ «امّی» با بحث من بیارتباط است).
🔹 تصور میکنم این نوع از معرفتشناسی کاملا ناموجه است. باور به وجود خدا را از طرق مختلف میتوان موجه ساخت، از جمله از طریق استدلال فلسفی. اما باور به درسنخواندن پیامبر اسلام منحصرا با اعتماد به برخی گزارشهای تاریخی قابلاثبات است. باور به وجود خدا البته باوری مناقشهناپذیر نیست و الحاد عمری بسیار طولانی دارد. اما قرائن بسیار متنوعی در دسترس هستند که میتوانند معقولیت باور به وجود امر الهی را ثابت کنند. طیف براهین اثبات وجود خدا از برهانهای هستیشناختی آنسلم و دکارت آغاز میشود (که وجود خدا را با تحلیل مفاهیم ذهنی نشان میدهند) تا برهان نظم (که سامان شگفت جهان را دلیلی بر وجود یک صانع میداند). شهود و دریافت شخصی بسیاری افراد از حضور امر الهی را به این اثباتهای فلسفی اضافه کنید. بر این اساس، توجیه باور به وجود خدا هم از راه علم حصولی امکانپذیر است هم از راه علم حضوری. با تمام این تفاسیر، باور به وجود خدا همچنان باوری خدشهپذیر است، همان طور که باور به درسنخواندن پیامبر اسلام باوری خدشهپذیر است، اما نکته در این جا است که انکار وجود خدا از لحاظ معرفتی فعلی به مراتب دشوارتر و مناقشهپذیرتر از انکار درسنخواندن پیامبر اسلام است. اما چرا؟
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
(۱/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹 در خلال مناظرۀ اخیر حاتم قادری و هادی صادقی در آزاد، موضوعی مطرح شد که یکی از دغدغههای همیشگی من است و ادبیات مفصلی دارد. صادقی در دفاع از عقلانیت باورهای دینی، لااقل دو دسته از باورهای دینی را از یکدیگر تفکیک کرد: (1) اعتقاداتی که به کمک برهانهای عقلی ثابت میشوند (مانند باور به وجود خدا) و (2) اعتقاداتی که با استدلال فلسفی قابلاثبات نیستند و به کمک قواعد حاکم بر علم تاریخ میتوان از آنها دفاع کرد (مانند نبوت حضرت محمد). صادقی توضیح داد که طلب برهان عقلی برای اثبات باورهای دستۀ دوم کاری ناموجه است. مسائل جزئی تاریخی در ذات خود پذیرای برهان فلسفی نیستند. این گزارهها را میتوان به کمک گونۀ دیگری از عقلانیت موجه ساخت. این عقلانیت به اندازۀ عقلانیت فلسفی اطمینانآور نیست اما کاربردش در بسیاری از حوزههای معرفت بشری پذیرفته است. من این تقسیمبندی دوگانه از باورهای دینی را چند گام به پیش میبرم و این نتیجه را از آن استنباط میکنم:
بُعد نظریِ دینداری عبارت است از باور به مجموعهای از گزارههای بنیادین. این گزارهها (بدون استثنا) با توسل به گونههای مختلفی از عقلانیت قابلاثبات هستند، از جمله عقلانیت فلسفی و عقلانیت تاریخی (البته لازم نیست شخص دیندار به همۀ این اثباتها علم داشته باشد). انکار هر یک از گزارههای مجموعه به منزلۀ انکار کل مجموعه و خروج از دین است.
🔹 اگر دینی دارای چنین سنخی از معرفتشناسی در حوزۀ باورها باشد، اعتقاد به آن دین را ناموجه میدانم. به طور خلاصه، مدعای من آن است که روش اثبات یک باور باید وزن آن باور را تعیین کند. مشخصا، باوری که از راه استدلال فلسفی ثابت میشود نباید هموزن با باوری محسوب شود که معقولیت خود را از طریق پژوهشهای تاریخی کسب میکند.
🔹 در این جا دو باور اسلامی را مثال میزنم: باور به وجود خدا و باور به درسنخواندن پیامبر اسلام. چنین میپندارم که هر دو باور (به تعبیر سنتی) یا ضروری دین هستند یا چیزی نزدیک به ضروری دین. کسی که منکر وجود خدا باشد بدون تردید مسلمان نیست. بر همین قیاس، کسی که معتقد باشد پیامبر اسلام در چهل سال ابتدایی حیات خود خواندن و نوشتن آموخته و کتابهایی (به خصوص کتاب مقدس) را نزد بعضی استادان فراگرفته، منکر اعجاز قرآن و از دایرۀ اسلام بیرون است (مناقشات نقادانه دربارۀ معنای کلمۀ «امّی» با بحث من بیارتباط است).
🔹 تصور میکنم این نوع از معرفتشناسی کاملا ناموجه است. باور به وجود خدا را از طرق مختلف میتوان موجه ساخت، از جمله از طریق استدلال فلسفی. اما باور به درسنخواندن پیامبر اسلام منحصرا با اعتماد به برخی گزارشهای تاریخی قابلاثبات است. باور به وجود خدا البته باوری مناقشهناپذیر نیست و الحاد عمری بسیار طولانی دارد. اما قرائن بسیار متنوعی در دسترس هستند که میتوانند معقولیت باور به وجود امر الهی را ثابت کنند. طیف براهین اثبات وجود خدا از برهانهای هستیشناختی آنسلم و دکارت آغاز میشود (که وجود خدا را با تحلیل مفاهیم ذهنی نشان میدهند) تا برهان نظم (که سامان شگفت جهان را دلیلی بر وجود یک صانع میداند). شهود و دریافت شخصی بسیاری افراد از حضور امر الهی را به این اثباتهای فلسفی اضافه کنید. بر این اساس، توجیه باور به وجود خدا هم از راه علم حصولی امکانپذیر است هم از راه علم حضوری. با تمام این تفاسیر، باور به وجود خدا همچنان باوری خدشهپذیر است، همان طور که باور به درسنخواندن پیامبر اسلام باوری خدشهپذیر است، اما نکته در این جا است که انکار وجود خدا از لحاظ معرفتی فعلی به مراتب دشوارتر و مناقشهپذیرتر از انکار درسنخواندن پیامبر اسلام است. اما چرا؟
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
📘دین تاریخی و دین غیرتاریخی
(۲/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹 شخصا تردید ندارم که تاریخ یک علم است. به این معنا که ضوابطی بر پژوهش تاریخی حکمفرما است که بسیاری اوقات پژوهش درست تاریخی را از پژوهش نادرست متمایز میکند. اما اگر بنا باشد علوم را از حیث اطمینانآوری رتبهبندی کنیم، تاریخ (تا جایی که از باستانشناسی استقلال دارد) یکی از پایینترین رتبهها را به خود اختصاص خواهد داد. به نظرم جایی پایینتر از ریاضیات، علوم تجربی، بسیاری از شاخههای علوم انسانی و همین طور فلسفه. علت آن است که ما در این علوم با موضوع پژوهش مواجهۀ دستاول داریم. در علوم تجربی میتوان (در صورت وجود ابزار لازم) موضوع تحقیق را آزمود. در جامعهشناسی، روانشناسی و فلسفه (با وجود تمام محدودیتها) میتوان به موضوع تحقیق نگریست و برداشت تازهای از آن پیدا کرد. اما در تاریخ، ما با وقایعی که در گذشته رخ دادهاند مواجه هستیم. آن چه در دست ما است گزارشهای تاریخنگاران از آن وقایع است. البته نیک میدانم که در مورد عینیت سایر علوم نیز پرسشهایی بنیادین قابلطرح هستند، اما آن پرسشها سبب نمیشوند همۀ علوم از حیث اطمینانآوری یکسان فرض شوند و فرقی میان تاریخ و فیزیک باقی نماند. با الهام از تعبیری افلاطونی، اگر بسیاری علوم (با تسامح) یک مرتبه از حقیقت دور هستند، تاریخ دو مرتبه از حقیقت دور است. زیرا تاریخ (به واسطۀ اتکا به گزارش تاریخنگاران) تصویر حقیقت نیست، بلکه تصویری از تصویر حقیقت است (البته اگر هدف پژوهش تاریخی را از مطالعۀ وقایع تاریخی به مطالعۀ روایتهای تاریخی تغییر دهیم، تاریخ نیز همان عینیت سایر شاخههای علوم انسانی را خواهد داشت).
🔹 مساله زمانی بغرنجتر میشود که پژوهش تاریخی ما دربارۀ دورانی با منابع تاریخی اندک باشد. پژوهش تاریخی دربارۀ جنبش دانشجویی در فرانسه به سال 1968 یک وضعیت دارد، و پژوهش دربارۀ ظهور اسلام در قرن 7 میلادی وضعیتی دیگر. پژوهش دربارۀ دوران آغازین اسلامی یعنی مطالعۀ منابعی غالبا اسلامی که با فاصلۀ چند قرنی از واقعه نوشته شدهاند. این را مقایسه کنید با پژوهش دربارۀ واقعهای تاریخی که گزارشگرانی با دیدگاهها و فرهنگهای مختلف در همان لحظه آن را ثبت و ضبط کردهاند و با چیزی همچون تواتر تاریخی روبرو هستیم. معتقد نیستم که پژوهش تاریخی دربارۀ صدر اسلام کاری عبث یا بیمعنا است، و این خوشخیالی را ندارم که تعدد دوربینهای حاضر در صحنه راه را بر همۀ تفسیرهای بدیل از وقایع معاصر خواهد بست. نه این نه آن. با وجود همۀ محدودیتها، پژوهش دربارۀ صدر اسلام همچنان معنادار است، و سرشت پدیدههای انسانی به گونهای است که حتی اشباع گزارشها مانع از پیدایش فهمهای مختلف نمیشود.
🔹 سخنم آن است که هر چه محدودیتهای یک پژوهش افزایش مییابد، باید پذیرفت که نتایج آن کمتر اطمینانآور خواهند بود و تعیینکنندگی کمتری خواهند داشت. اما کار در بحث از برخی باورهای اسلامی وارونه است. زیرا (1) خود علم تاریخ عینیت کمتری در قیاس با سایر علوم دارد؛ (2) پژوهش تاریخی دربارۀ صدر اسلام (بنا بر سرشت منابع) در قیاس با بعضی پژوهشهای تاریخی دیگر پذیرای شک و شبهۀ بیشتری است؛ (3) حال یکی از مسائل کاملا جزئی از میان مسائلِ این پژوهش پر حرف و حدیث (اما همچنان معنادار)، مانند درسخواندن یا درسنخواندن پیامبر اسلام، واجد چنان اهمیتی است که شاید مرز اسلام و غیراسلام را ترسیم میکند. معقولتر آن است که هر چه شکاف شناختی میان ما و موضوع پژوهش ژرفتر میشود، تواضع ما نسبت به نتایج خودمان و تسامح ما نسبت به نتایج دیگران افزایش یابد. اما اکنون چنین نیست.
🔹 اخیرا در باب یکی از موضوعات جزئی تاریخ اسلام (مشخصا کیفیت شهادت حضرت زهرا) جنجال قابلتوجهی به پا شد. اگر عقلانیت بیش از تعصب و جمود بر جریان تاریخ حکمفرما بود، بحث از حقیقت مرگ حضرت زهرا باید همان میزان اهمیت و حساسیت میداشت که بحث از حقیقت مرگ ژولیوس سزار. در یک جهان ممکن، دو پژوهشگر تاریخ مقابل هم مینشستند و در خلال گفتگویی ملالآور برای عموم مردم در مورد روایتهای مختلف از مرگ حضرت زهرا یا ژولیوس سزار بحث میکردند. در پایان نیز هر دو طرف اذعان داشتند که موضع آنها چیزی جز برداشتشان از منابع موجود تاریخی نیست و هیچ یقین آهنینی در پس این موضع وجود ندارد. اما در جهان فعلی، خروجی یک بحث تاریخی این است که گفته میشود پدر و مادر بینوای یکی از طرفین گفتگو به شکلی نامتعارف مقدمات تولد او را پدید آوردهاند.
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
(۲/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹 شخصا تردید ندارم که تاریخ یک علم است. به این معنا که ضوابطی بر پژوهش تاریخی حکمفرما است که بسیاری اوقات پژوهش درست تاریخی را از پژوهش نادرست متمایز میکند. اما اگر بنا باشد علوم را از حیث اطمینانآوری رتبهبندی کنیم، تاریخ (تا جایی که از باستانشناسی استقلال دارد) یکی از پایینترین رتبهها را به خود اختصاص خواهد داد. به نظرم جایی پایینتر از ریاضیات، علوم تجربی، بسیاری از شاخههای علوم انسانی و همین طور فلسفه. علت آن است که ما در این علوم با موضوع پژوهش مواجهۀ دستاول داریم. در علوم تجربی میتوان (در صورت وجود ابزار لازم) موضوع تحقیق را آزمود. در جامعهشناسی، روانشناسی و فلسفه (با وجود تمام محدودیتها) میتوان به موضوع تحقیق نگریست و برداشت تازهای از آن پیدا کرد. اما در تاریخ، ما با وقایعی که در گذشته رخ دادهاند مواجه هستیم. آن چه در دست ما است گزارشهای تاریخنگاران از آن وقایع است. البته نیک میدانم که در مورد عینیت سایر علوم نیز پرسشهایی بنیادین قابلطرح هستند، اما آن پرسشها سبب نمیشوند همۀ علوم از حیث اطمینانآوری یکسان فرض شوند و فرقی میان تاریخ و فیزیک باقی نماند. با الهام از تعبیری افلاطونی، اگر بسیاری علوم (با تسامح) یک مرتبه از حقیقت دور هستند، تاریخ دو مرتبه از حقیقت دور است. زیرا تاریخ (به واسطۀ اتکا به گزارش تاریخنگاران) تصویر حقیقت نیست، بلکه تصویری از تصویر حقیقت است (البته اگر هدف پژوهش تاریخی را از مطالعۀ وقایع تاریخی به مطالعۀ روایتهای تاریخی تغییر دهیم، تاریخ نیز همان عینیت سایر شاخههای علوم انسانی را خواهد داشت).
🔹 مساله زمانی بغرنجتر میشود که پژوهش تاریخی ما دربارۀ دورانی با منابع تاریخی اندک باشد. پژوهش تاریخی دربارۀ جنبش دانشجویی در فرانسه به سال 1968 یک وضعیت دارد، و پژوهش دربارۀ ظهور اسلام در قرن 7 میلادی وضعیتی دیگر. پژوهش دربارۀ دوران آغازین اسلامی یعنی مطالعۀ منابعی غالبا اسلامی که با فاصلۀ چند قرنی از واقعه نوشته شدهاند. این را مقایسه کنید با پژوهش دربارۀ واقعهای تاریخی که گزارشگرانی با دیدگاهها و فرهنگهای مختلف در همان لحظه آن را ثبت و ضبط کردهاند و با چیزی همچون تواتر تاریخی روبرو هستیم. معتقد نیستم که پژوهش تاریخی دربارۀ صدر اسلام کاری عبث یا بیمعنا است، و این خوشخیالی را ندارم که تعدد دوربینهای حاضر در صحنه راه را بر همۀ تفسیرهای بدیل از وقایع معاصر خواهد بست. نه این نه آن. با وجود همۀ محدودیتها، پژوهش دربارۀ صدر اسلام همچنان معنادار است، و سرشت پدیدههای انسانی به گونهای است که حتی اشباع گزارشها مانع از پیدایش فهمهای مختلف نمیشود.
🔹 سخنم آن است که هر چه محدودیتهای یک پژوهش افزایش مییابد، باید پذیرفت که نتایج آن کمتر اطمینانآور خواهند بود و تعیینکنندگی کمتری خواهند داشت. اما کار در بحث از برخی باورهای اسلامی وارونه است. زیرا (1) خود علم تاریخ عینیت کمتری در قیاس با سایر علوم دارد؛ (2) پژوهش تاریخی دربارۀ صدر اسلام (بنا بر سرشت منابع) در قیاس با بعضی پژوهشهای تاریخی دیگر پذیرای شک و شبهۀ بیشتری است؛ (3) حال یکی از مسائل کاملا جزئی از میان مسائلِ این پژوهش پر حرف و حدیث (اما همچنان معنادار)، مانند درسخواندن یا درسنخواندن پیامبر اسلام، واجد چنان اهمیتی است که شاید مرز اسلام و غیراسلام را ترسیم میکند. معقولتر آن است که هر چه شکاف شناختی میان ما و موضوع پژوهش ژرفتر میشود، تواضع ما نسبت به نتایج خودمان و تسامح ما نسبت به نتایج دیگران افزایش یابد. اما اکنون چنین نیست.
🔹 اخیرا در باب یکی از موضوعات جزئی تاریخ اسلام (مشخصا کیفیت شهادت حضرت زهرا) جنجال قابلتوجهی به پا شد. اگر عقلانیت بیش از تعصب و جمود بر جریان تاریخ حکمفرما بود، بحث از حقیقت مرگ حضرت زهرا باید همان میزان اهمیت و حساسیت میداشت که بحث از حقیقت مرگ ژولیوس سزار. در یک جهان ممکن، دو پژوهشگر تاریخ مقابل هم مینشستند و در خلال گفتگویی ملالآور برای عموم مردم در مورد روایتهای مختلف از مرگ حضرت زهرا یا ژولیوس سزار بحث میکردند. در پایان نیز هر دو طرف اذعان داشتند که موضع آنها چیزی جز برداشتشان از منابع موجود تاریخی نیست و هیچ یقین آهنینی در پس این موضع وجود ندارد. اما در جهان فعلی، خروجی یک بحث تاریخی این است که گفته میشود پدر و مادر بینوای یکی از طرفین گفتگو به شکلی نامتعارف مقدمات تولد او را پدید آوردهاند.
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
📘دین تاریخی و دین غیرتاریخی
(۳/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹سخن از شکاف معرفتی میان ما و موضوع پژوهش است، نه اهمیت شخصی که از کیفیت مرگ او بحث میشود. چه در مورد حضرت زهرا (که در روایات شیعی شانی وجودشناسانه پیش از آفرینش جهان دارد) چه در مورد ژولیوس سزار (که پس از مرگش او را خدا خواندند و برایش در روم معبد ساختند)، بحثی پرحرارت و «ناموسی» دربارۀ نحوۀ مرگشان ناموجه است. چرا؟ به خاطر فاصلۀ بسیار زیاد ما از واقعه.
🔹 بر این اساس، باور دارم التزام به دین تاریخی کاری غیرقابلدفاع است. مرادم از دین تاریخی، دینی است که باور به شماری از گزارههای تاریخی را ضروری فرض میکند. بنای غولپیکری را در نظر آورید که بر ستونهایی استوار شده، به گونهای که برداشتن هر یک از این ستونها به فروپاشی کل بنا منجر خواهد شد. اگر یک از ستونهای دین (در کنار ستون باور به وجود خدا) باور به فلان گزارۀ جزئی تاریخی باشد، این بنا را از لحاظ معرفتی بنایی نامستحکم میدانم. در مثالی دیگر، اگر مجموعۀ باورهای دینی را زنجیرهای پیوسته در نظر بگیریم، استحکام این زنجیره به اندازۀ استحکام ضعیفترین حلقۀ آن است، و گزارۀ تاریخی خاص چنان حلقۀ ضعیفی است که کل این زنجیره را به شدت آسیبپذیر میکند. اگر همۀ باورهای اسلامی را حقایق قطعی در نظر بگیریم، انکار وجود خدا و زندگی پس از مرگ یعنی چشم بستن بر بیشمار نشانۀ آفاقی و انفسی. اما آیا میتوان گفت که انکار درسنخواندن حضرت محمد به همان اندازه حقیقتستیزانه است؟
🔹 در یکی از آیات قرآن (نحل، 103) میخوانیم عدهای به پیامبر اتهام میزدند که قرآن را از فرد دیگری آموخته. به نظر میرسد هویت آن فرد مشخص بوده (در تفاسیر قرآن نیز نامهایی را برای او برشمردهاند)، چون قرآن جواب میدهد کسی که این کتاب را به او منتسب میکنید زبانش غیرعربی است. چطور این قرآن که زبانش عربی مبین است، میتواند متعلق به او باشد؟ حال چقدر حقیقتستیزانه است که احتمال دهیم در واقع امر استادی وجود داشته که هم زبان عربی میدانسته هم زبان سریانی، و مورخان مسلمان به جهت اهمیت فراوان موضوع گزارشهای مربوط به این استاد را به حاشیه راندهاند؟ در همین منابع موجود اسلامی روایاتی وجود دارد که مهارت پیامبر برای خواندن و نوشتن (لااقل پس از بعثت) از آنها استشمام میشود. آیا مطالعۀ انتقادی منابع اسلامی و برجستهسازیِ این دست روایات به منزلۀ چشم بستن بر آفتاب حقیقت است؟ به مثال درسنخواندن حضرت محمد اندکی پروبال دادم، اما نه به این خاطر که اطمینان دارم پیامبر اسلام پیش از چهل سالگی خواندن و نوشتن میدانسته. خیر. من پژوهشگر این موضوع نیستم. مرادم آن است که باور به درسنخواندن پیامبر در قیاس با باور به وجود آفرینندهای حکیم در پس جهان مادی، باوری فوقالعاده آسیبپذیر است. با استمداد از مثال حلقه و زنجیره، این باور بسیار آسیبپذیر و مناقشهبرانگیز کل نظام باورهای اسلامی را نیز آسیبپذیر و مناقشهبرانگیز میسازد.
🔹 تا این جا نقدم به دین تاریخی را بیان کردم. روشن است که تنوعی از اشکالات در مورد آن چه گفتم قابلطرح است. برای پرهیز از طولانی شدن این نوشته، پیشاپیش به آن اشکالات پاسخ نمیدهم. اکنون علاقهمندم بدیل خود برای دین تاریخی را اندکی توضیح دهم. به طور خلاصه، من از الحاد دفاع نمیکنم و باور به ادیان غیرتاریخی را موجه میدانم (البته در مورد ادیان غیرتاریخی انحصارگرا نیستم). برای این که مرادم از دین غیرتاریخی روشن شود، سه نوع دین غیرتاریخی را به اجمال برمیشمارم:
1️⃣ نوع اول همان دینی است که امثال دئیستها در قرون هفده و هجده میلادی در اروپا برساختند و آن را دین طبیعی نامیدند. دئیستها (با وجود همۀ اختلافاتی که با یکدیگر داشتند) در این عقیده مشترک بودند که همۀ حقایق دینی به کمک عقل قابلکشف هستند و برای شناخت این حقایق نیازی به ادیان وحیانی وجود ندارد. استعارۀ رایج برای اشاره به خدای دئیستها «خدای ساعتساز» است (که البته همۀ دئیستها به آن باور نداشتند). خدای ساعتساز خدایی است که جهان را آفریده و همۀ اجزای آن را به درستی طراحی کرده، سپس جهان را به حال خود وانهاده و دیگر در کار آن دخالت نمیکند. در نتیجه، هر آن چه برای سعادت آدمی لازم است به کمکِ هدیۀ الهیِ عقل قابلکشف است و پیامبری برای هدایت انسانها ارسال نشده.
🔹 یکی از لوازم این دیدگاه آن است که بند ناف دین از تاریخ بریده میشود و حقایق دینی به حقایق غیرتاریخی بدل میشوند. غیرتاریخی به دو معنا:
۱) این حقایق برای آن که دانسته شوند به شخصیتهای تاریخی همچون پیامبران و به گواهیهای تاریخی محتاج نیستند؛
۲) حقایق دینی بر وقایع تاریخی ابتنا ندارند.
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
(۳/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
🔹سخن از شکاف معرفتی میان ما و موضوع پژوهش است، نه اهمیت شخصی که از کیفیت مرگ او بحث میشود. چه در مورد حضرت زهرا (که در روایات شیعی شانی وجودشناسانه پیش از آفرینش جهان دارد) چه در مورد ژولیوس سزار (که پس از مرگش او را خدا خواندند و برایش در روم معبد ساختند)، بحثی پرحرارت و «ناموسی» دربارۀ نحوۀ مرگشان ناموجه است. چرا؟ به خاطر فاصلۀ بسیار زیاد ما از واقعه.
🔹 بر این اساس، باور دارم التزام به دین تاریخی کاری غیرقابلدفاع است. مرادم از دین تاریخی، دینی است که باور به شماری از گزارههای تاریخی را ضروری فرض میکند. بنای غولپیکری را در نظر آورید که بر ستونهایی استوار شده، به گونهای که برداشتن هر یک از این ستونها به فروپاشی کل بنا منجر خواهد شد. اگر یک از ستونهای دین (در کنار ستون باور به وجود خدا) باور به فلان گزارۀ جزئی تاریخی باشد، این بنا را از لحاظ معرفتی بنایی نامستحکم میدانم. در مثالی دیگر، اگر مجموعۀ باورهای دینی را زنجیرهای پیوسته در نظر بگیریم، استحکام این زنجیره به اندازۀ استحکام ضعیفترین حلقۀ آن است، و گزارۀ تاریخی خاص چنان حلقۀ ضعیفی است که کل این زنجیره را به شدت آسیبپذیر میکند. اگر همۀ باورهای اسلامی را حقایق قطعی در نظر بگیریم، انکار وجود خدا و زندگی پس از مرگ یعنی چشم بستن بر بیشمار نشانۀ آفاقی و انفسی. اما آیا میتوان گفت که انکار درسنخواندن حضرت محمد به همان اندازه حقیقتستیزانه است؟
🔹 در یکی از آیات قرآن (نحل، 103) میخوانیم عدهای به پیامبر اتهام میزدند که قرآن را از فرد دیگری آموخته. به نظر میرسد هویت آن فرد مشخص بوده (در تفاسیر قرآن نیز نامهایی را برای او برشمردهاند)، چون قرآن جواب میدهد کسی که این کتاب را به او منتسب میکنید زبانش غیرعربی است. چطور این قرآن که زبانش عربی مبین است، میتواند متعلق به او باشد؟ حال چقدر حقیقتستیزانه است که احتمال دهیم در واقع امر استادی وجود داشته که هم زبان عربی میدانسته هم زبان سریانی، و مورخان مسلمان به جهت اهمیت فراوان موضوع گزارشهای مربوط به این استاد را به حاشیه راندهاند؟ در همین منابع موجود اسلامی روایاتی وجود دارد که مهارت پیامبر برای خواندن و نوشتن (لااقل پس از بعثت) از آنها استشمام میشود. آیا مطالعۀ انتقادی منابع اسلامی و برجستهسازیِ این دست روایات به منزلۀ چشم بستن بر آفتاب حقیقت است؟ به مثال درسنخواندن حضرت محمد اندکی پروبال دادم، اما نه به این خاطر که اطمینان دارم پیامبر اسلام پیش از چهل سالگی خواندن و نوشتن میدانسته. خیر. من پژوهشگر این موضوع نیستم. مرادم آن است که باور به درسنخواندن پیامبر در قیاس با باور به وجود آفرینندهای حکیم در پس جهان مادی، باوری فوقالعاده آسیبپذیر است. با استمداد از مثال حلقه و زنجیره، این باور بسیار آسیبپذیر و مناقشهبرانگیز کل نظام باورهای اسلامی را نیز آسیبپذیر و مناقشهبرانگیز میسازد.
🔹 تا این جا نقدم به دین تاریخی را بیان کردم. روشن است که تنوعی از اشکالات در مورد آن چه گفتم قابلطرح است. برای پرهیز از طولانی شدن این نوشته، پیشاپیش به آن اشکالات پاسخ نمیدهم. اکنون علاقهمندم بدیل خود برای دین تاریخی را اندکی توضیح دهم. به طور خلاصه، من از الحاد دفاع نمیکنم و باور به ادیان غیرتاریخی را موجه میدانم (البته در مورد ادیان غیرتاریخی انحصارگرا نیستم). برای این که مرادم از دین غیرتاریخی روشن شود، سه نوع دین غیرتاریخی را به اجمال برمیشمارم:
1️⃣ نوع اول همان دینی است که امثال دئیستها در قرون هفده و هجده میلادی در اروپا برساختند و آن را دین طبیعی نامیدند. دئیستها (با وجود همۀ اختلافاتی که با یکدیگر داشتند) در این عقیده مشترک بودند که همۀ حقایق دینی به کمک عقل قابلکشف هستند و برای شناخت این حقایق نیازی به ادیان وحیانی وجود ندارد. استعارۀ رایج برای اشاره به خدای دئیستها «خدای ساعتساز» است (که البته همۀ دئیستها به آن باور نداشتند). خدای ساعتساز خدایی است که جهان را آفریده و همۀ اجزای آن را به درستی طراحی کرده، سپس جهان را به حال خود وانهاده و دیگر در کار آن دخالت نمیکند. در نتیجه، هر آن چه برای سعادت آدمی لازم است به کمکِ هدیۀ الهیِ عقل قابلکشف است و پیامبری برای هدایت انسانها ارسال نشده.
🔹 یکی از لوازم این دیدگاه آن است که بند ناف دین از تاریخ بریده میشود و حقایق دینی به حقایق غیرتاریخی بدل میشوند. غیرتاریخی به دو معنا:
۱) این حقایق برای آن که دانسته شوند به شخصیتهای تاریخی همچون پیامبران و به گواهیهای تاریخی محتاج نیستند؛
۲) حقایق دینی بر وقایع تاریخی ابتنا ندارند.
(ادامه دارد)
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
📘دین تاریخی و دین غیرتاریخی
(۴/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
این حقایق برای آن که دانسته شوند به شخصیتهای تاریخی همچون پیامبران و به گواهیهای تاریخی محتاج نیستند؛ (2) حقایق دینی بر وقایع تاریخی ابتنا ندارند. به عنوان مثال، واقعۀ رستاخیز عیسی مسیح و برخاستن او از قبر نقشی کلیدی در الهیات مسیحی ایفا میکند. طبق دئیسم، واقعۀ تاریخی نمیتواند مقوم حقیقت دینی باشد. بر مبنای همین نگاه منفی نسبت به دین تاریخی، لِسینگ در قرن هجدهم دربارۀ نسبت تاریخ با دین چنین گفت:
🔹 دئیسم از آغاز قرن نوزدهم دچار افول شد. علت این افول را میتوان وجود گرایشهای متعارض در دئیسم دانست. دئیستها همزمان بسیار بدبین و بسیار خوشبین بودند. بسیار بدبین بودند نسبت به وحی و سنت، و این دو را منابعی قابلاعتماد برای معرفت دینی محسوب نمیکردند. اما بسیار خوشبین بودند به عقل و به این که بتواند همۀ حقایق دینی را به تنهایی کشف کند. آن چه کانت و هیوم بعدتر دربارۀ محدودیتهای عقل (خصوصا برای بحث از خدا) گفتند، خامدستانه بودن این خوشبینی را ثابت کرد.
2️⃣ نوع دوم از ادیان غیرتاریخی ادیانی هستند که هزاران سال سابقه دارند، اما ادعا میشود در ذات خود به تاریخ وابستگی ندارند. برای این ادیان میتوان هندوئیسم و بودیسم را مثال آورد. معروف است که پل تیلیش، الهیدان مسیحی، در سال 1960 به ژاپن سفر کرد و با بعضی محققان بودایی وارد گفتگو شد. تیلیش از آنان پرسید اگر تاریخدانی ثابت کند که مردی به نام گوتاما (که بعدا به بودا بدل شد) هرگز وجود نداشته، چه اتفاقی برای بودیسم رخ خواهد داد. تیلیش میگوید این سوال را میپرسم زیرا در تمام حیات پژوهشی خود میکوشیدم به این سوال پاسخ دهم که اگر کسی ثابت کند عیسی ناصری وجود نداشته چه بر سر مسیحیت خواهد آمد. لازم به ذکر است که جمهور مسیحیان باور دارند وجود نداشتن عیسی همه چیز مسیحیت را از بین خواهد برد. چنان که در آیهای از عهد جدید، پولس به قرنتیان میگوید اگر مسیح پس از تصلیب زنده نشده باشد، ایمان شما بر باد خواهد بود (1 Cor 15:14). این یعنی وجود تاریخی عیسی و بعضی حوادث مشخص در حیات او از مبانی ایمان مسیحی هستند.
🔹 محقق بودایی در ابتدا پاسخ میدهد هیچ مورخی تا به حال وجود گوتاما را انکار نکرده است. تیلیش پاسخ میدهد هیچ مورخ مهمی وجود عیسی را نیز انکار نکرده، اما شما فرض کنید روزی چنین مورخی پیدا شود. پاسخ محقق بودایی جالبتوجه است. او میگوید نظام حقیقت جاودانه است و وابسته به وجود تاریخی بودا نیست. این پاسخی است که در منابع بودایی دیگر نیز مشاهده میشود و به عنوان نقطۀ قوت بودیسم در برابر مسیحیت از آن یاد میشود. گوتاما نه اولین بودا بود نه آخرین بودا. یعنی پیش و پس از او نیز افرادی به مقام روشنشدگی رسیدهاند. اگر گوتاما بودا نمیشد یا به روشنشدگی نمیرسید، فرد دیگری بودا میشد. بودیسم زمانی فرومیپاشد که معلوم شود آموزههای منسوب به بودا مایۀ نجات انسانها نمیشوند، نه زمانی که وجود تاریخی فردی به نام گوتاما زیر سوال رود. بودیسم قائم به وجود تاریخی بودا و جزئیات زندگی او نیست. همین تبیین غیرتاریخی در مورد آموزههای دین هندویی نیز وجود دارد.
🔹 نکتۀ جالبتوجه آن است که در شماری از آثار کلامی مسیحی کوشش میشود از لزوم تاریخی بودن دین دفاع شود و غیرتاریخی بودن بودیسم و هندوئیسم یک ضعف تصویر شود. در همین راستا، تاکید میشود که تاریخی بودن وجهه ممیزۀ مسیحیت است و مسیحیت از این بابت از اسلام هم دینی تاریخیتر و در نتیجه متقنتر است. بالاتر سعی کردم در این باره داوری کنم. معتقد هستم ابتنا بر گزارههای تاریخی مایۀ آسیبپذیری یک دین است، و استقلال یک دین از گزارههای تاریخی نقطۀ قوت آن محسوب میشود.
3️⃣ مرادم از نوع سوم ادیان غیرتاریخی، نسخهای اصلاحشده از ادیان تاریخی است. در خوانشی غیرتاریخی از ادیان تاریخی، انکار گزارههای تاریخی یا تشکیک در آنها وزنی به اندازۀ انکار گزارههای غیرتاریخی یا تشکیک در آنها نخواهد داشت. در این صورت، دین تاریخی بیش از باورهای تاریخی بر ایدههای رهاییبخش متمرکز خواهد شد. بحث از امکان یا عدمامکان این خوانش به بحث از دامنۀ وسیعی از مسائل و مرور بر سرگذشت روشنفکری دینی نیاز دارد. غرض از این نوشتۀ کوتاه طرح بحث دربارۀ ادیان تاریخی و غیرتاریخی بود.
@adam_podcast
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
(۴/۴)
✍🏻 #علی_نیکزاد
این حقایق برای آن که دانسته شوند به شخصیتهای تاریخی همچون پیامبران و به گواهیهای تاریخی محتاج نیستند؛ (2) حقایق دینی بر وقایع تاریخی ابتنا ندارند. به عنوان مثال، واقعۀ رستاخیز عیسی مسیح و برخاستن او از قبر نقشی کلیدی در الهیات مسیحی ایفا میکند. طبق دئیسم، واقعۀ تاریخی نمیتواند مقوم حقیقت دینی باشد. بر مبنای همین نگاه منفی نسبت به دین تاریخی، لِسینگ در قرن هجدهم دربارۀ نسبت تاریخ با دین چنین گفت:
حقایق ممکن تاریخی هرگز نمیتوانند به برهانی برای حقایقِ ضروریِ عقلی [در حوزهٔ دین] بدل شوند... این همان گودال عریض و کریهی است که به دفعات و مجدانه تلاش کردم از رویش بپرم، اما نتوانستم از آن عبور کنم. اگر کسی هست که میتواند مرا در عبور از آن یاری دهد، به عجز و لابه از او میخواهم که چنین کند. او برای این خدمت پاداشی الهی دریافت خواهد کرد.
🔹 دئیسم از آغاز قرن نوزدهم دچار افول شد. علت این افول را میتوان وجود گرایشهای متعارض در دئیسم دانست. دئیستها همزمان بسیار بدبین و بسیار خوشبین بودند. بسیار بدبین بودند نسبت به وحی و سنت، و این دو را منابعی قابلاعتماد برای معرفت دینی محسوب نمیکردند. اما بسیار خوشبین بودند به عقل و به این که بتواند همۀ حقایق دینی را به تنهایی کشف کند. آن چه کانت و هیوم بعدتر دربارۀ محدودیتهای عقل (خصوصا برای بحث از خدا) گفتند، خامدستانه بودن این خوشبینی را ثابت کرد.
2️⃣ نوع دوم از ادیان غیرتاریخی ادیانی هستند که هزاران سال سابقه دارند، اما ادعا میشود در ذات خود به تاریخ وابستگی ندارند. برای این ادیان میتوان هندوئیسم و بودیسم را مثال آورد. معروف است که پل تیلیش، الهیدان مسیحی، در سال 1960 به ژاپن سفر کرد و با بعضی محققان بودایی وارد گفتگو شد. تیلیش از آنان پرسید اگر تاریخدانی ثابت کند که مردی به نام گوتاما (که بعدا به بودا بدل شد) هرگز وجود نداشته، چه اتفاقی برای بودیسم رخ خواهد داد. تیلیش میگوید این سوال را میپرسم زیرا در تمام حیات پژوهشی خود میکوشیدم به این سوال پاسخ دهم که اگر کسی ثابت کند عیسی ناصری وجود نداشته چه بر سر مسیحیت خواهد آمد. لازم به ذکر است که جمهور مسیحیان باور دارند وجود نداشتن عیسی همه چیز مسیحیت را از بین خواهد برد. چنان که در آیهای از عهد جدید، پولس به قرنتیان میگوید اگر مسیح پس از تصلیب زنده نشده باشد، ایمان شما بر باد خواهد بود (1 Cor 15:14). این یعنی وجود تاریخی عیسی و بعضی حوادث مشخص در حیات او از مبانی ایمان مسیحی هستند.
🔹 محقق بودایی در ابتدا پاسخ میدهد هیچ مورخی تا به حال وجود گوتاما را انکار نکرده است. تیلیش پاسخ میدهد هیچ مورخ مهمی وجود عیسی را نیز انکار نکرده، اما شما فرض کنید روزی چنین مورخی پیدا شود. پاسخ محقق بودایی جالبتوجه است. او میگوید نظام حقیقت جاودانه است و وابسته به وجود تاریخی بودا نیست. این پاسخی است که در منابع بودایی دیگر نیز مشاهده میشود و به عنوان نقطۀ قوت بودیسم در برابر مسیحیت از آن یاد میشود. گوتاما نه اولین بودا بود نه آخرین بودا. یعنی پیش و پس از او نیز افرادی به مقام روشنشدگی رسیدهاند. اگر گوتاما بودا نمیشد یا به روشنشدگی نمیرسید، فرد دیگری بودا میشد. بودیسم زمانی فرومیپاشد که معلوم شود آموزههای منسوب به بودا مایۀ نجات انسانها نمیشوند، نه زمانی که وجود تاریخی فردی به نام گوتاما زیر سوال رود. بودیسم قائم به وجود تاریخی بودا و جزئیات زندگی او نیست. همین تبیین غیرتاریخی در مورد آموزههای دین هندویی نیز وجود دارد.
🔹 نکتۀ جالبتوجه آن است که در شماری از آثار کلامی مسیحی کوشش میشود از لزوم تاریخی بودن دین دفاع شود و غیرتاریخی بودن بودیسم و هندوئیسم یک ضعف تصویر شود. در همین راستا، تاکید میشود که تاریخی بودن وجهه ممیزۀ مسیحیت است و مسیحیت از این بابت از اسلام هم دینی تاریخیتر و در نتیجه متقنتر است. بالاتر سعی کردم در این باره داوری کنم. معتقد هستم ابتنا بر گزارههای تاریخی مایۀ آسیبپذیری یک دین است، و استقلال یک دین از گزارههای تاریخی نقطۀ قوت آن محسوب میشود.
3️⃣ مرادم از نوع سوم ادیان غیرتاریخی، نسخهای اصلاحشده از ادیان تاریخی است. در خوانشی غیرتاریخی از ادیان تاریخی، انکار گزارههای تاریخی یا تشکیک در آنها وزنی به اندازۀ انکار گزارههای غیرتاریخی یا تشکیک در آنها نخواهد داشت. در این صورت، دین تاریخی بیش از باورهای تاریخی بر ایدههای رهاییبخش متمرکز خواهد شد. بحث از امکان یا عدمامکان این خوانش به بحث از دامنۀ وسیعی از مسائل و مرور بر سرگذشت روشنفکری دینی نیاز دارد. غرض از این نوشتۀ کوتاه طرح بحث دربارۀ ادیان تاریخی و غیرتاریخی بود.
@adam_podcast
.
#نقد_ادیان #فلسفیدن
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
📺 بررسی مناظره حسین کامکار با بنیامین فراهانی | آدم و حوا درباب تکامل
🎙#اشکان (کانال دانش و فلسفه)
🔸در این ویدئو بهصورت مفصل به بررسی و تحلیل مناظرهای پرداختهام که بهتازگی میان بنیامین فراهانی و حسن کامکار برگزار شد. تمرکز اصلی این بررسی بر شیوه استدلال، نوع مواجهه با پرسشهای فلسفی و علمی، و کیفیت پاسخهایی است که در دفاع از باورهای دینی مطرح شدهاند.
🔸در بخشهای مختلف ویدئو، تلاش کردهام نشان دهم که آقای کامکار در دفاع از افسانهها و روایتهای مذهبی—از جمله داستانهایی مانند آدم و حوا—دچار خطاهای معرفتی و روششناختی متعددی میشود. این خطاها شامل خلط ایمان با استدلال عقلانی، نادیده گرفتن دادههای علمی معاصر، استفاده از قیاسهای نادرست، و اتکا به پیشفرضهای اثباتنشده است. همچنین به این نکته پرداختهام که چگونه چنین رویکردی میتواند مانع گفتوگوی سازنده میان دین، فلسفه و علم شود.
@fargasht22
🔗 دوستانِ اهل دانشی که مایلند تا با همدیگر دیالوگ و مناظرهای با موضوعات دینی و اسلامی داشتهباشیم، این پستِ نقدآگین را ببینند.
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
🎙#اشکان (کانال دانش و فلسفه)
🔸در این ویدئو بهصورت مفصل به بررسی و تحلیل مناظرهای پرداختهام که بهتازگی میان بنیامین فراهانی و حسن کامکار برگزار شد. تمرکز اصلی این بررسی بر شیوه استدلال، نوع مواجهه با پرسشهای فلسفی و علمی، و کیفیت پاسخهایی است که در دفاع از باورهای دینی مطرح شدهاند.
🔸در بخشهای مختلف ویدئو، تلاش کردهام نشان دهم که آقای کامکار در دفاع از افسانهها و روایتهای مذهبی—از جمله داستانهایی مانند آدم و حوا—دچار خطاهای معرفتی و روششناختی متعددی میشود. این خطاها شامل خلط ایمان با استدلال عقلانی، نادیده گرفتن دادههای علمی معاصر، استفاده از قیاسهای نادرست، و اتکا به پیشفرضهای اثباتنشده است. همچنین به این نکته پرداختهام که چگونه چنین رویکردی میتواند مانع گفتوگوی سازنده میان دین، فلسفه و علم شود.
@fargasht22
🔗 دوستانِ اهل دانشی که مایلند تا با همدیگر دیالوگ و مناظرهای با موضوعات دینی و اسلامی داشتهباشیم، این پستِ نقدآگین را ببینند.
🔻نوح
📕نقدِ تفسیر «محلی» حسین کامکار از طوفان نوح
📺 طوفان/سیل نوح در قرآن (و حدیث) جهانی بود
🐘🦒شکستِ الله در قصۀ طوفان نوح
📺 تحریف ایدئولوژیک نوح توسط مولفان قرآن
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپیکاران!
📻 خنجرِ امت بر رگِ خانواده و ملت
📕نوح: قدیسی قهرمان یا مردی تنها و شکستخورده؟
🔻اشکان
📻 اخلاق در اسلام و نزد خداناباوران
📕در ردّ برهان علیت
📕نقد توجیه مسئله شر
📺 داروین و خلقتِ آدموحوا در قرآن
📻 مسئله شر و رد صفات خدا
📕هیوم و نقد معجزات
📓گفتوگوها درباب دین طبیعی
📻 مسئله اخلاق برای بیخدایان
📻 خلاصهای از کتابِ «گفتگوهایی دربارۀ دین طبیعی»
📕نقد برهان نظم [بخش اول | بخش دوم و سوم]
📻 روشنفکری و دینداری: تناقضها در کجاست؟
📺 معرفی کتاب در حوزۀ نقد اسلام
🔻مناظرات
📻 هدف خلقت در قرآن
📻مناظرهای درباب «برهان نظم»
📺 آیا خدا واجبالوجود است؟
📻 مناظرهای درباب «محمد و اسلام»
📺 نقد و بررسی مناظرۀ حسین کامکار با وریا امیری
📻 جدالی درباب برهان علیت
📻 نقدِ کانت و هیوم بر برهان علیت
📻 برهان علیت و مسألۀ شر
.
#فلسفیدن #نقد_ادیان #مناظره
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
🎧 بررسی مناظره حسین کامکار با بنیامین فراهانی | آدم و حوا درباب تکامل
🎙#اشکان (کانال دانش و فلسفه)
🔸در این فایل صوتی بهصورت مفصل به بررسی و تحلیل مناظرهای پرداختهام که بهتازگی میان بنیامین فراهانی و حسن کامکار برگزار شد. تمرکز اصلی این بررسی بر شیوه استدلال، نوع مواجهه با پرسشهای فلسفی و علمی، و کیفیت پاسخهایی است که در دفاع از باورهای دینی مطرح شدهاند.
🔸در بخشهای مختلف ویدئو، تلاش کردهام نشان دهم که آقای کامکار در دفاع از افسانهها و روایتهای مذهبی—از جمله داستانهایی مانند آدم و حوا—دچار خطاهای معرفتی و روششناختی متعددی میشود. این خطاها شامل خلط ایمان با استدلال عقلانی، نادیده گرفتن دادههای علمی معاصر، استفاده از قیاسهای نادرست، و اتکا به پیشفرضهای اثباتنشده است. همچنین به این نکته پرداختهام که چگونه چنین رویکردی میتواند مانع گفتوگوی سازنده میان دین، فلسفه و علم شود.
@fargasht22
🔗 دوستانِ اهل دانشی که مایلند تا با همدیگر دیالوگ و مناظرهای با موضوعات دینی و اسلامی داشتهباشیم، این پستِ نقدآگین را ببینند.
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
🎙#اشکان (کانال دانش و فلسفه)
🔸در این فایل صوتی بهصورت مفصل به بررسی و تحلیل مناظرهای پرداختهام که بهتازگی میان بنیامین فراهانی و حسن کامکار برگزار شد. تمرکز اصلی این بررسی بر شیوه استدلال، نوع مواجهه با پرسشهای فلسفی و علمی، و کیفیت پاسخهایی است که در دفاع از باورهای دینی مطرح شدهاند.
🔸در بخشهای مختلف ویدئو، تلاش کردهام نشان دهم که آقای کامکار در دفاع از افسانهها و روایتهای مذهبی—از جمله داستانهایی مانند آدم و حوا—دچار خطاهای معرفتی و روششناختی متعددی میشود. این خطاها شامل خلط ایمان با استدلال عقلانی، نادیده گرفتن دادههای علمی معاصر، استفاده از قیاسهای نادرست، و اتکا به پیشفرضهای اثباتنشده است. همچنین به این نکته پرداختهام که چگونه چنین رویکردی میتواند مانع گفتوگوی سازنده میان دین، فلسفه و علم شود.
@fargasht22
🔗 دوستانِ اهل دانشی که مایلند تا با همدیگر دیالوگ و مناظرهای با موضوعات دینی و اسلامی داشتهباشیم، این پستِ نقدآگین را ببینند.
🔻نوح
📕نقدِ تفسیر «محلی» حسین کامکار از طوفان نوح
📺 طوفان/سیل نوح در قرآن (و حدیث) جهانی بود
🐘🦒شکستِ الله در قصۀ طوفان نوح
📺 تحریف ایدئولوژیک نوح توسط مولفان قرآن
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپیکاران!
📻 خنجرِ امت بر رگِ خانواده و ملت
📕نوح: قدیسی قهرمان یا مردی تنها و شکستخورده؟
🔻داروین
📺 داروین و خلقتِ آدموحوا در قرآن
📺 داروین، آدموحوا و ملا سلیمانی
📺 خالق بینقص یا فرگشت
📺 برهان نظم در ترازو
📺 منشأ انسان و باروخ اسپینوزا
🔻آدم و حوا
📻 قصۀ آفرینش: از سومر تا بایبل
📺 حضرت حوا ۳۵۰ بار دوقلو زاییده😳🤣
📺 پیترسون: آیا خدا در «سِفر پیدایش» واقعا خوب است؟
📺 جایگاه باغ/بهشتِ عدن در تورات
📺 رازِ آفرینشِ جهان از دیدگاهِ اساطیر ایران
📺 آفرینشِ انسان در باورِ مانی
📺 آفرینشِ «آدم و حوّا» اثر میکل آنژ
📺 لیلیت [یک - دو]
📺 کیومرث؛ نخستین انسانِ ایرانی
📺 آدم و حوا در اساطیر ایران
📺 الله و کلاغ و قابیل
📺 سرنوشت قابیل در الواح سومری
📺 قاین و هابیل
📺 آدم و حوا و کتاب اشتباهی برای قسم خوردن در دادگاه!
📻 اقتباس آدم و حوا از اساطیر در تورات و قرآن
🔻اشکان
📻 اخلاق در اسلام و نزد خداناباوران
📕در ردّ برهان علیت
📕نقد توجیه مسئله شر
📺 داروین و خلقتِ آدموحوا در قرآن
📻 مسئله شر و رد صفات خدا
📕هیوم و نقد معجزات
📓گفتوگوها درباب دین طبیعی
📻 مسئله اخلاق برای بیخدایان
📻 خلاصهای از کتابِ «گفتگوهایی دربارۀ دین طبیعی»
📕نقد برهان نظم [بخش اول | بخش دوم و سوم]
📻 روشنفکری و دینداری: تناقضها در کجاست؟
📺 معرفی کتاب در حوزۀ نقد اسلام
🔻مناظرات
📻 هدف خلقت در قرآن
📻مناظرهای درباب «برهان نظم»
📺 آیا خدا واجبالوجود است؟
📻 مناظرهای درباب «محمد و اسلام»
📺 نقد و بررسی مناظرۀ حسین کامکار با وریا امیری
📻 جدالی درباب برهان علیت
📻 نقدِ کانت و هیوم بر برهان علیت
📻 برهان علیت و مسألۀ شر
.
#فلسفیدن #نقد_ادیان #مناظره
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
YouTube
The Book of Enoch - The Movie (2026) The Film that Shocked the World | Complete Biblical Movie 4K
🎬 ENOCH – THE FALL OF THE WATCHERS (2026)
The Forbidden Story Behind the Oldest Apocalypse
⚠️ Important Notice:
This film is based on the ancient writings attributed to Enoch, preserved for centuries in early Jewish and Christian traditions. Inspired by…
The Forbidden Story Behind the Oldest Apocalypse
⚠️ Important Notice:
This film is based on the ancient writings attributed to Enoch, preserved for centuries in early Jewish and Christian traditions. Inspired by…
🔴 یکی از کتابهای مشهور، در بین مسیحیان و یهودیها، کتاب «The Book of Enoch» است. ایشان جد پدری سوم نوح بوده؛ و در فارسی نامش را خنوخ یا انوش آوردهاند.
🔹صحت این کتاب در جای خود قابل بحث است؛ و همه به اعتبار مطالب نقل شده در این کتاب معتقد نیستند. قسمتهایی از این کتاب هم در چند قرن قبل از میلاد مسیح نوشته شده؛ که هزاران سال بعد از مرگ انوش و نوح بوده.
🔹این کتاب از آن جهت اهمیت دارد که «مطالب آن زیربنای بسیاری از روایتهای رایج دوران کنونی است». بسیاری از قصههای رایج، چه مذهبی و چه شبه مذهبی، درواقع بازیافت مطالب نقل شده از این کتاب است؛ و مردم، بدون توجه به اعتبار منبع، آنها را به عنوان «مطلبی که روی آن اجماع است» قبول میکنند.
🔴 اخیراٌ فیلمی ساخته شده که مطالب این کتاب را به تصویر کشیده و آنها را بازگو میکند.
🔗https://www.youtube.com/watch?v=qpD97dE6T68
🔺این ویدیو خلاصهای جامع و دراماتیک از متن باستانی و غیررسمی «کتاب خنوخ» را به تصویر میکشد. داستان آن بر محوریت پیامبری به نام خنوخ (پدر بزرگ نوح) میچرخد که به دلیل تقوا و راستی، از جانب خداوند برای مکاشفه و پیامرسانی برگزیده میشود.
۱. سقوط نگهبانان و آفرینش نفیلیم: قصه با یک شورش کیهانی آغاز میشود: گروهی از فرشتگان بلندمرتبه به نام «ناظران» (Watchers) به رهبری سمیازَه و عزازیل، قوانین الهی را زیر پا میگذارند. آنها از آسمان بر کوه حرمون فرود میآیند، با زنان زمینی ازدواج میکنند و نژادی از غولهای عظیمالجثه به نام نِفیلیم (Nephilim) را به دنیا میآورند.
۲. فساد و دانش ممنوعه: ناظران، دانشهای ممنوعهای همچون ساخت سلاح، سحر، نجوم و آرایش را به انسانها میآموزند. این فساد و همچنین خونریزی و خشونت نفیلیم (که پس از پایان یافتن آذوقه، به خوردن انسانها روی آوردند) زمین را آلوده میسازد. فریاد زمین و ارواح مقتولین به عرش الهی میرسد.
۳. حکم الهی و مجازات ابدی: چهار فرشته مقرب (میکائیل، جبرئیل، روفائیل و اوریئل) از جانب خدا مأمور اجرای حکم میشوند:
نوح (نتیجه خنوخ) توسط اوریئل از وقوع طوفان بزرگ آگاه شده و مأمور ساختن کشتی برای نجات نیکوکاران میشود.
عزازیل و سمیازَه به غل و زنجیر کشیده شده و در اعماق تاریکترین حفرههای زمین زندانی میشوند تا روز داوری نهایی که به دوزخ آتش افکنده شوند.
اجساد نفیلیم نابود میشود، اما ارواح شرور آنها به عنوان اجنّه یا ارواح پلید محکوم به پرسه زدن بر روی زمین تا پایان زمان میشوند تا به آزار و گمراهی انسانها ادامه دهند.
۴. سفرهای کیهانی خنوخ: خنوخ به فرمان خدا، توسط فرشتگان از زمین ربوده شده و به آسمانها میرود. در این سفر، او اسرار آفرینش، نظم دقیق ستارگان و سیارات (کتاب نورافکنان)، محل استراحت ارواح صالح (شئول)، و زندانهای ابدی فرشتگان عصیانگر را میبیند. او همچنین چشماندازهایی از تاریخ بشر (تمثیل حیوانات) و روز داوری دریافت میکند.
۵. پیشگویی پسر انسان: مهمترین مکاشفه خنوخ، دیدن موجودی آسمانی به نام «پسر انسان» (Son of Man) است که بر تخت جلال مینشیند و به عنوان داور نهایی برای قضاوت پادشاهان، گناهکاران و حتی فرشتگان شورشی منصوب شده است. خنوخ این مکاشفات را مینویسد تا برای نسلهای آینده که در زمان تاریکی زندگی میکنند، هشدار و امید باشد.
تمایز قصه فیلم و کتاب خنوخ:
این فیلم تحت عنوان «کتاب خنوخ» و با شعار «کاملترین فیلم کتاب مقدس» ساخته شده است. محتوای این ویدیو در واقع تفاوتی ماهوی با داستان اصلی «کتاب خنوخ» ندارد و صرفاً یک روایت نمایشی و بصری (Dramatized Narration) بسیار دقیق و وفادارانه از متن باستانی آن است. فیلم، ساختار، مضامین و شخصیتهای کلیدی (خنوخ، ناظران، نفیلیم، اوریئل) را مستقیماً از بخشهای اصلی کتاب خنوخ اخذ و با لحنی حماسی و هشداردهنده بازگو میکند.
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
🔹صحت این کتاب در جای خود قابل بحث است؛ و همه به اعتبار مطالب نقل شده در این کتاب معتقد نیستند. قسمتهایی از این کتاب هم در چند قرن قبل از میلاد مسیح نوشته شده؛ که هزاران سال بعد از مرگ انوش و نوح بوده.
🔹این کتاب از آن جهت اهمیت دارد که «مطالب آن زیربنای بسیاری از روایتهای رایج دوران کنونی است». بسیاری از قصههای رایج، چه مذهبی و چه شبه مذهبی، درواقع بازیافت مطالب نقل شده از این کتاب است؛ و مردم، بدون توجه به اعتبار منبع، آنها را به عنوان «مطلبی که روی آن اجماع است» قبول میکنند.
🔴 اخیراٌ فیلمی ساخته شده که مطالب این کتاب را به تصویر کشیده و آنها را بازگو میکند.
🔗https://www.youtube.com/watch?v=qpD97dE6T68
🔺این ویدیو خلاصهای جامع و دراماتیک از متن باستانی و غیررسمی «کتاب خنوخ» را به تصویر میکشد. داستان آن بر محوریت پیامبری به نام خنوخ (پدر بزرگ نوح) میچرخد که به دلیل تقوا و راستی، از جانب خداوند برای مکاشفه و پیامرسانی برگزیده میشود.
۱. سقوط نگهبانان و آفرینش نفیلیم: قصه با یک شورش کیهانی آغاز میشود: گروهی از فرشتگان بلندمرتبه به نام «ناظران» (Watchers) به رهبری سمیازَه و عزازیل، قوانین الهی را زیر پا میگذارند. آنها از آسمان بر کوه حرمون فرود میآیند، با زنان زمینی ازدواج میکنند و نژادی از غولهای عظیمالجثه به نام نِفیلیم (Nephilim) را به دنیا میآورند.
۲. فساد و دانش ممنوعه: ناظران، دانشهای ممنوعهای همچون ساخت سلاح، سحر، نجوم و آرایش را به انسانها میآموزند. این فساد و همچنین خونریزی و خشونت نفیلیم (که پس از پایان یافتن آذوقه، به خوردن انسانها روی آوردند) زمین را آلوده میسازد. فریاد زمین و ارواح مقتولین به عرش الهی میرسد.
۳. حکم الهی و مجازات ابدی: چهار فرشته مقرب (میکائیل، جبرئیل، روفائیل و اوریئل) از جانب خدا مأمور اجرای حکم میشوند:
نوح (نتیجه خنوخ) توسط اوریئل از وقوع طوفان بزرگ آگاه شده و مأمور ساختن کشتی برای نجات نیکوکاران میشود.
عزازیل و سمیازَه به غل و زنجیر کشیده شده و در اعماق تاریکترین حفرههای زمین زندانی میشوند تا روز داوری نهایی که به دوزخ آتش افکنده شوند.
اجساد نفیلیم نابود میشود، اما ارواح شرور آنها به عنوان اجنّه یا ارواح پلید محکوم به پرسه زدن بر روی زمین تا پایان زمان میشوند تا به آزار و گمراهی انسانها ادامه دهند.
۴. سفرهای کیهانی خنوخ: خنوخ به فرمان خدا، توسط فرشتگان از زمین ربوده شده و به آسمانها میرود. در این سفر، او اسرار آفرینش، نظم دقیق ستارگان و سیارات (کتاب نورافکنان)، محل استراحت ارواح صالح (شئول)، و زندانهای ابدی فرشتگان عصیانگر را میبیند. او همچنین چشماندازهایی از تاریخ بشر (تمثیل حیوانات) و روز داوری دریافت میکند.
۵. پیشگویی پسر انسان: مهمترین مکاشفه خنوخ، دیدن موجودی آسمانی به نام «پسر انسان» (Son of Man) است که بر تخت جلال مینشیند و به عنوان داور نهایی برای قضاوت پادشاهان، گناهکاران و حتی فرشتگان شورشی منصوب شده است. خنوخ این مکاشفات را مینویسد تا برای نسلهای آینده که در زمان تاریکی زندگی میکنند، هشدار و امید باشد.
تمایز قصه فیلم و کتاب خنوخ:
این فیلم تحت عنوان «کتاب خنوخ» و با شعار «کاملترین فیلم کتاب مقدس» ساخته شده است. محتوای این ویدیو در واقع تفاوتی ماهوی با داستان اصلی «کتاب خنوخ» ندارد و صرفاً یک روایت نمایشی و بصری (Dramatized Narration) بسیار دقیق و وفادارانه از متن باستانی آن است. فیلم، ساختار، مضامین و شخصیتهای کلیدی (خنوخ، ناظران، نفیلیم، اوریئل) را مستقیماً از بخشهای اصلی کتاب خنوخ اخذ و با لحنی حماسی و هشداردهنده بازگو میکند.
🔻نوح
📕نقدِ تفسیر «محلی» حسین کامکار از طوفان نوح
📺 طوفان/سیل نوح در قرآن (و حدیث) جهانی بود
🐘🦒شکستِ الله در قصۀ طوفان نوح
📺 تحریف ایدئولوژیک نوح توسط مولفان قرآن
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپیکاران!
📻 خنجرِ امت بر رگِ خانواده و ملت
📕نوح: قدیسی قهرمان یا مردی تنها و شکستخورده؟
🔻داروین
📺 داروین و خلقتِ آدموحوا در قرآن
📺 داروین، آدموحوا و ملا سلیمانی
📺 خالق بینقص یا فرگشت
📺 برهان نظم در ترازو
📺 منشأ انسان و باروخ اسپینوزا
🔻آدم و حوا
📻 قصۀ آفرینش: از سومر تا بایبل
📺 پیترسون: آیا خدا در «سِفر پیدایش» واقعا خوب است؟
📺 جایگاه باغ/بهشتِ عدن در تورات
📺 رازِ آفرینشِ جهان از دیدگاهِ اساطیر ایران
📺 آفرینشِ انسان در باورِ مانی
📺 آفرینشِ «آدم و حوّا» اثر میکل آنژ
📺 لیلیت [یک - دو]
📺 کیومرث؛ نخستین انسانِ ایرانی
📺 آدم و حوا در اساطیر ایران
📺 الله و کلاغ و قابیل
📺 قاین و هابیل
📻 اقتباس آدم و حوا از اساطیر در تورات و قرآن
.
#نقد_ادیان
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
🎧 موسیقی جاز تلفیقی با اشعار #حافظ (+)
🍉 یلداتون شاد و خندان و پر از امید و سرور
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
🍉 یلداتون شاد و خندان و پر از امید و سرور
📺 مقابلۀ حافظ و خیام با اسلام
📺 حافظ و یزید؛ مسلم یا منتقد دین؟
📕حافظ و یزید؛ امامِ روشنفکری دینی
📕حافظ و تمسخر شخصیتهای قرآنی
📕یا جام باده یا قصه کوتاه!
📕حافظ و رندی
📕انسانی فراسوی قرآن و مکتب - صمد و صنم نزد حافظ-
📺 تمسخر نمادهای شریعت -مضمونپردازی بیباکانۀ حافظ-
📺 حافظ از غیب خبری نمیدهد
📺 آیا حافظ زرتشتی شدهبود؟
📺 آن شبِ قدری که گویند اهل خلوت امشب است
🔻شعرخوانی
📺 من اگر نیکم و گر بد تو برو خود را باش
🎷 موسیقی فیوژن جاز با اشعار خیام
📻 جاز با اشعار سعدی
📻 او میکشد قلاب را!
📻 گلچینی اشعار مولانا
🍷موسیقیِ دلربا و آرام با خیام
📻 رباعیات خیام
📻 ۲۹ غزل از تأثیرگذارترین اشعار مولانا از دیوان شمس
📺 من بیخود و تو بیخود، ما را کی بَرَد خانه؟
🔻شرق Vs اسلام
📕آلن واتس در برابر اسلام
📕بودیست بودا را میکشد، شیعه مغزش را!
📕تاثیرات بودیسم بر اسلام
📕دفن حقیقت زیر عمامه و روایت!
📺 آنچه بودا آموخت
📕نقد و بررسی «دربارۀ محمد و بودا»
.
#شعرانه #بوقت_آواز
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
Telegram
نقدآگین
📺 کُشتی با خدا تا سپیده دم (منبع)
— شبی که یعقوب مُرد و اسرائیل زاده شد؛ داستانِ مردی که خدا نامش را عوض کرد
🔸شبی در کنار رودِ یَبّوک (יַבֹּק / یَبّوک)، یعقوب فقط با یک «مرد» ناشناس کشتی نگرفت… او با ترسهایش، با گذشتهاش، با زخمی که سالها درونش پنهان کرده بود، روبهرو شد.
تا سپیدهدم جنگید… و وقتی خورشید بالا آمد، دیگر همان آدمِ قبل نبود: لَنگید—اما نامش عوض شد؛ هویتش دگرگون شد؛ و از دلِ یک شبِ تاریک، «اسرائیل» زاده شد.
🔸این اپیزود فقط روایتِ یک نبرد نیست؛ داستانِ لحظهای است که یک انسان میفهمد گاهی باید در تاریکترین نقطه بایستی تا صبح برسد… حتی اگر بهایش یک زخم باشد.
🔸تو اگر جای یعقوب بودی… رها میکردی؟ یا میماندی تا «برکت» را بگیری؟
➖➖➖
🌾 @Naqdagin
— شبی که یعقوب مُرد و اسرائیل زاده شد؛ داستانِ مردی که خدا نامش را عوض کرد
🔸شبی در کنار رودِ یَبّوک (יַבֹּק / یَبّوک)، یعقوب فقط با یک «مرد» ناشناس کشتی نگرفت… او با ترسهایش، با گذشتهاش، با زخمی که سالها درونش پنهان کرده بود، روبهرو شد.
تا سپیدهدم جنگید… و وقتی خورشید بالا آمد، دیگر همان آدمِ قبل نبود: لَنگید—اما نامش عوض شد؛ هویتش دگرگون شد؛ و از دلِ یک شبِ تاریک، «اسرائیل» زاده شد.
🔸این اپیزود فقط روایتِ یک نبرد نیست؛ داستانِ لحظهای است که یک انسان میفهمد گاهی باید در تاریکترین نقطه بایستی تا صبح برسد… حتی اگر بهایش یک زخم باشد.
🔸تو اگر جای یعقوب بودی… رها میکردی؟ یا میماندی تا «برکت» را بگیری؟
📕قرآن و الهیات سیاسی (۱-۱۵؛ ۱۶-۲۱ )
📕دو ایوب، دو سنت، دو سرنوشت
📕خنجرِ امت بر رگِ خانواده و ملت
📺 نسبت محمد با «ده فرمان» موسی
📕رد اسلام توسط سعدیا گائون و علمای یهود
📕 محمد و علی در قعر جهنم دانته
📺 اسلام بدعت صدم مسیحیت: یوحنای دمشقی
📕رد محمد توسط توماس آکویناس
📕آموزههای یعقوب: شمشیر و پیامبری یا دجال؟
📻 شکستِ مطلق در آزمونِ نبوت: ۱۵ روز تاخیر و ۳ بار رفوزگی!
📻 «آزمونِ [یهودیِ] نبوتِ محمد» در ترازوی نواندیشان دینی
📕مسیح قرآن: خدایی که خدا نیست!
📺 مسیح: خدا یا پیامبر؟
📺 تمایزِ اسلام و مسیحیت
📕زیباییشناسیِ گناه
📕اسلام پسرفتی نسبت به مسیحت؟
📺 محمد و یهود
📻 جنگطلبی: از اسلام تا یهودیت
📻 بدعتِ [قرآنی - عباسیِ] تعدد، علیه حکمتِ [عیسویِ] تعهد
— چگونه سقوط از «خدای عشقِ وفادارانه و محبت» به «خدایِ نکاحِ بینهایت و شهوت»، آلِ علی را برانداخت؟
🔻افسانهها در محک تاریخ/منابع
📕«اسرائیل فینکلشتاین» و آراء او
📻 پادشاهان و انبیای تورات: تاریخ یا افسانه و ایدئولوژی؟
📺 آیا طبق تاریخ پیامبری بوده؟
📻 ریشههای قصص قرآن و سنجش نظریات دربارۀ منشاء قرآن
📻 مواجهۀ تاریخی-انتقادی، علم و شبهعلم
🔻ایوب و یعقوب
📺 پشتپردۀ قصۀ ایوب و یعقوب
🔻ابراهیم
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
🔻ابراهیم، اسحاق و یعقوب [و موسی و داوود و سلیمان]
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
📻 تیغِ باستانشناسی بر رگِ افسانهپردازی
🔻آدم و حوا و هابیل و شیث
📻 قصۀ آفرینش: از سومر تا بایبل
🔻نوح
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپیکاران!
🔻موسی
📻 معجزۀ غرق شدن پرمعجزهترین یهودی در تاریخ!
📻 اثری از موسی و انبیا هست؟
📻 پادشاهانِ کاغذی؟ موسی، داوود، سلیمان
📻 افسانۀ موسی و فرعونِ ستمگر
🔻یوسف
🎧 یوسف: نیاز جمعی، دروغِ تاریخی
📺 حقیقت پشت داستان یوسف و زلیخا
🔻یونس
📺 افسانۀ «یونس در شکم ماهی»
🔻سلیمان
📻 قصۀ تخیلیِ هدهد و ملکۀ سباء
📻 تحلیلِ سلیمان و اجنه! و منابعش
📻 پاسخ مورچۀ سخنور(!) به تحدی مولفان قرآن!
🔻عیسی
📺 عیسی: اسطوره یا واقعیت؟
.
#نقد_ادیان #اسطورهشناسی #کتاب_مقدس #تاریخ #نمادشناسی
➖➖➖
🌾 @Naqdagin