نقدآگین

👁 ریشه‌های اعتراف‌گیری؛ آیا این یک اختراع مسیحی بود؟
(۶/۴)
👩‍🦱 ۲. ترس از زن: از «حوای وسوسه‌گر» تا «جادوگر شیطان‌پرست»
تحلیل دلمو درباره زن‌هراسی (Misogyny) در تاریخ غرب، یکی از تکان‌دهنده‌ترین بخش‌های کار اوست. او نشان می‌دهد که چگونه ساختارِ قدرتِ مردسالار و مجردِ کلیسا (کشیشانی که حق ازدواج نداشتند)، تمام عقده‌ها و ترس‌های جنسی خود را روی جنس زن فرافکنی کردند. زن در این فرهنگ به عنوان «ضعیف‌ترین حلقه در برابر وسوسه شیطان» تعریف شد.

دلمو این پدیده را در سه سطح کالبدشکافی می‌کند:

1️⃣ کهن‌الگوی حوا (زن به مثابه دروازه جهنم): ترتولیان (از پدران کلیسا) زن را «دروازه شیطان» نامیده بود. دلمو در بررسی خطابه‌های قرون وسطی نشان می‌دهد که چگونه به مردان آموزش داده می‌شد که زن، عامل اخراج آدم از بهشت و منشأ اصلی گناه و شهوت است. بدن زن، که برای کاهنانِ تارک‌دنیا مایه وسوسه بود، به عنوان یک دامِ شیطانیِ متحرک بازتعریف شد.

2️⃣ بحران جمعیت و پروژه جادوگرگیری: دلمو تبیین می‌کند که در قرون ۱۵ تا ۱۷، هم‌زمان با بحران‌های اقتصادی و طاعون، ناگهان پدیده «سوزاندن جادوگران» به اوج رسید. بیش از ۸۰ درصد کسانی که به جرم جادوگری و هم‌خوابگی با شیطان در اروپا سوزانده شدند، زنان بودند؛ به‌ویژه زنان بی‌وه، پیر، قابله‌ها یا زنانی که دانش گیاه‌پزشکی داشتند. دلمو می‌گوید جامعه‌ای که دچار خلاء امنیتی شده بود، تقصیرِ بدبختی‌هایش (خشک‌سالی، سقط جنین، مرگ گاوها) را به گردن این زنان انداخت. قابله‌ها متهم می‌شدند که نوزادان را به شیطان تقدیم می‌کنند.

3️⃣ ترس از قدرت باروری و پنهان‌کاری زن: از نظر دلمو، مردانِ آن دوران از رازهای بیولوژیک بدن زن (قاعدگی، زایمان) می‌ترسیدند و چون برای آن تبیین علمی نداشتند، آن را به نیروهای ماوراءالطبیعه منفی ربط می‌دادند. زن‌هراسی در واقع ترسِ مردِ قرون وسطایی از ناتوانی خودش در کنترلِ کاملِ میل و طبیعت بود.

🔥۳. تبیین «ترس از جادوگران» و پروژه جادوگرگیری در اندیشه ژان دلمو
ژان دلمو در کتاب «ترس در غرب» کالبدشکافی تکان‌دهنده‌ای از پدیده «جادوگرهراسی» (Witch Craze) در اروپای بین قرون ۱۵ تا ۱۷ میلادی ارائه می‌دهد.

تحلیل دلمو یک چرخش بزرگ در نگاه تاریخ‌نگاری ایجاد کرد؛ چراکه او ثابت می‌کند این وحشت بزرگ و سوزاندن هزاران انسان، محصول «قرون وسطای تاریک و جاهل» نبود، بلکه دقیقاً در دوران رنسانس، اومانیسم و طلوع علم مدرن به اوج خود رسید!

دلمو این پارانویای خونین و جمعی را از طریق چند مکانیسم روانی و اجتماعی تبیین می‌کند:

🕸 ۱. توطئه جهانی شیطان و ترس از «ستون پنجم»
دلمو توضیح می‌دهد که تا پیش از قرن پانزدهم، جادوگری در فرهنگ عامه اروپا وجود داشت و بیشتر شامل جادوهای کوچک محلی، گیاه‌پزشکی یا پیشگویی‌های ساده بود که کلیسا اغلب آن‌ها را خرافات دهقانی می‌دانست و جدی نمی‌گرفت. اما از اواخر قرن پانزدهم، الهیات کلیسا دچار یک تغییر پارانوئید شد:

تغییر نگاه الهیاتی: کلیسا این ایده را ترویج کرد که جادوگران دیگر ساحران ساده نیستند، بلکه اعضای یک «توطئه بین‌المللی و سازمان‌یافته» به رهبری ابلیس هستند که هدفشان سرنگونی تمدن مسیحی است.

ایده‌ی ستون پنجم: جادوگران به عنوان «خائنان داخلی» یا ستون پنجم شیطان در داخل جامعه بازتعریف شدند. دلمو می‌گوید این تغییر ایده، جادوگری را از یک جرم کوچک به یک خیانت مابعدالطبیعی عظمى تبدیل کرد که مجازاتی جز نابودی فیزیکی (سوزاندن) نداشت.

🛡 ۲. فرافکنی اضطراب جمعی بر روی «بز طلیعه» (Scapegoating)
اروپا در این دو قرن با بحران‌های کمرشکنی روبرو بود: جنگ‌های مذهبی خونین میان کاتولیک‌ها و پروتستان‌ها، طاعون‌های پیاپی، تغییرات ناگهانی آب‌وهوایی (معروف به عصر یخبندان کوچک) که باعث نابودی محصولات کشاورزی و قحطی‌های گسترده می‌شد.

دلمو استدلال می‌کند که انسان آن دوران توانایی تحلیل علمی این فجایع را نداشت و از طرفی، تحمل این حجم از اضطراب و بی‌ثباتی، روان جمعی جامعه را متلاشی می‌کرد. در نتیجه، جامعه نیاز به یک «مقصر عینی و ملموس» داشت:

تبدیل اضطراب مبهم به ترس مشخص: وقتی گاوها می‌مردند، اطفال سقط می‌شدند یا خشکسالی می‌شد، کلیسا و دادگاه‌ها می‌گفتند این‌ها کار جادوگر همسایه است که با شیطان هم‌خوابگی کرده و طبیعت را مسموم ساخته است. دلمو می‌نویسد: «پیدا کردن و سوزاندن یک جادوگر، به جامعه این توهم را می‌داد که علتِ بدبختی را پیدا کرده و بر اوضاع مسلط شده است.»

🔨 ۳. کتاب «پتک جادوگران» و تئوریزه‌کردن وحشت
دلمو به نقش مخرب متون الهیاتی و حقوقی در نهادینه کردن این ترس اشاره می‌کند. بازرترین نمونه، کتاب «ملاوس مالفیکاروم» (Malleus Maleficarum - پتک جادوگران) بود که در سال ۱۴۸۶ توسط دو بازرس تفتیش عقاید نوشته شد:

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin