انقلاب نامرئی

جایی که صدای انقلاب شنیده نشد

✍️مصطفا آل‌احمد

برخی تلاش می‌کنند جامعه‌ی مدنی و کنش‌گران ایرانی را شکست‌خورده نشان دهند. گروه دیگری گمان می‌‌کردند و همچنان بر این باورند که آزادی کالایی خریدنی، وارداتی و سهل‌الوصول است و هنوز در انتظارند تا دستی پنهان آزادی را برای ما به ارمغان بیاورد. برخی هم می‌پندارند هر توافق دیپلماتیک یا عقب‌نشینی از سال‌ها شعار، به معنای کسب مشروعیت اجتماعی است؛ حال آن‌که مشروعیت و دیپلماسی دو مقوله متفاوت‌اند. دولت‌ها در عرصه‌ی روابط بین‌الملل بیش از آن‌ که بر پایه‌ی آرمان‌های اخلاقی عمل کنند، تابع ملاحظات امنیتی، اقتصادی و موازنه‌ی قدرت هستند. تاریخ معاصر، سرشار از نمونه‌هایی است که قدرت‌های بزرگ با حکومت‌هایی وارد مذاکره و توافق شده‌اند که همزمان با بحران مشروعیت در داخل کشور خود روبه‌رو بوده‌اند. بنابراین دیپلماسی میان دولت‌ها، نه تنها مشروعیتی برای حکومت‌ها نیست، بلکه گاه باعث فروپاشی آرمان‌های بدنه‌ی حاکمیت می‌شود. مشروعیت یک حکومت تنها در دستان مردم آن کشور است.

اشتباه بزرگ‌تر آن است که موفقیت جامعه مدنی را با معیارهای قدرت سیاسی بسنجیم. حکومت‌ها در قلمرو نهادهای رسمی، منابع مالی و مناسبات دیپلماتیک عمل می‌کنند، اما جامعه‌ی مدنی در گستره‌ی فرهنگ، آگاهی عمومی و ارزش‌های اجتماعی پیشروی می‌کند. پیروزی جامعه مدنی لزوماً به معنای تصرف قدرت سیاسی نیست؛ بلکه به معنای تغییر ذهنیت جامعه، گسترش آگاهی، فروریختن تابوهای کهنه و افزایش مطالبه‌گری شهروندان باشد.

جامعه مدنی ایرانی شاهد دگرگونی‌های بزرگ فرهنگی است. هژمونی ایدئولوژی حاکمیت از یک سو و ارعاب و نمایش قدرت نظامی از سوی دیگر، دیگر تأثیر روانی و اجتماعی گذشته را ندارد. آرمان‌ها و شعارهای ایدئولوژی با خودکامگی، فساد ساختاری، ناکارآمدی و تناقضات حاکمان بیش از پیش بی‌اعتبار شده است. نسل نو، آگاه‌تر، جسورتر و مستقل‌تر از گذشته می‌اندیشد و کمتر خود را در قالب ایدئولوژی‌های از پیش ساخته‌شده تعریف می‌کند. بسیاری از باورها و هنجارهایی که روزگاری بدیهی تلقی می‌شدند، اکنون دیگر محلی از اعراب ندارند. این‌ها دستاوردهای کوچکی نیستند؛ بلکه نشانه‌های تحولی هستند که از هم‌اکنون در لایه‌های ژرف جامعه جریان دارد.

شکست واقعی جامعه‌ی مدنی زمانی رخ می‌دهد که جامعه آرمان‌های خود را فراموش کند و از مطالبه‌ی آزادی دست بکشد، اما جامعه‌ای که همچنان خواهان آزادی، عدالت و کرامت انسانی است، حتی اگر به همه اهداف خود نرسیده باشد، شکست‌خورده نیست.

روزگاری سخن از «شنیدن صدای انقلاب» بود؛ اما همه حکومت‌ها توانایی شنیدن صدای تغییر را ندارند. برخی انقلاب‌ها نه با سقوط ناگهانی حکومت‌ها و تسخیر کاخ‌ها، بلکه با فروریختن آرام باورهای کهنه و تغییر ذهن‌ها آغاز می‌شوند.
با این دیدگاه، جامعه مدنی ایران نه تنها شکست نخورده و جایی برای افسوس و ناامیدی نیست، بلکه در حال پیمودن همان راهی است که هر جامعه‌ی آزادی‌خواه، ناگزیر از پیمودن آن است؛ زیرا آزادی پیش از آن‌ که در نهادهای سیاسی متولد شود، در ذهن شهروندان زاده می‌شود. این نوزایی، سال‌ها پیش در ایران آغاز شده و جامعه دیگر به عقب باز نخواهد گشت.


برگرفته از اینستاگرام آقای آل‌احمد

@Tavaana_TavaanaTech