از استهلاک امید تا ضرورت سازماندهی

✍️محسن عمرانی, معلم و فعال صنفی

هیچ جامعه‌ای ذاتاً اقتدارگرا یا آزادی‌خواه نیست. مسیر هر جامعه را تجربه تاریخی آن می‌سازد تجربه‌ای از مبارزه، شکست یا پیروزی، سرکوب، امید و مشارکت _دیالکتیک تاریخی _
اگر بخواهیم وضعیت امروز جامعه ایران را در یک مفهوم خلاصه کنیم، شاید هیچ واژه‌ای دقیق‌تر از «استهلاک امید» نباشد.

امید در علوم اجتماعی صرفاً یک احساس فردی نیست بلکه نوعی سرمایه اجتماعی است. جامعه زمانی امیدوار می‌ماند که شهروندان باور داشته باشند می‌توانند بر سرنوشت خود اثر بگذارند. اما این سرمایه مانند هر سرمایه دیگری می‌تواند مستهلک شود.

فرسایش امید معمولاً یک‌شبه اتفاق نمی‌افتد. شهروندان ابتدا از کم‌هزینه‌ترین و قانونی‌ترین راه‌ها برای تغییر استفاده می‌کنند.

مثلا در انتخابات شرکت می‌کنند، از اصلاحات حمایت می‌کنند، در تشکل‌های صنفی و مدنی فعالیت می‌کنند و تلاش می‌کنند مطالبات خود را از مسیرهای موجود پیگیری کنند. اما هنگامی که این مسیرها بارها به بن‌بست برسند یا امکان اثرگذاری آنها محدود شود، اعتماد به امکان تغییر نیز به تدریج از میان می‌رود.

اگر پس از این ناکامی‌ها، اعتراض‌های مدنی و خیابانی نیز با سرکوب، خشونت و مجازات‌های سنگین بعد آن مواجه شوند، افراد به سمتی می روند که روان‌شناسان آن را درماندگی آموخته‌شده می‌نامند. وضعیتی که انسان پس از تجربه مکرر شکست، به این نتیجه می‌رسد که هیچ کنشی قادر به تغییر شرایط نیست. در سطح یک جامعه نیز تکرار این تجربه می‌تواند به استیصال جمعی بینجامد.

در چنین شرایطی جامعه الزاماً رادیکال‌تر نمی‌شود، برعکس خسته‌تر می‌شود.
بخشی مهاجرت را انتخاب می‌کند،
فعالین به زندگی خصوصی(انزوا) پناه می‌برند، اکثریت مردم از هرگونه مشارکت اجتماعی فاصله می‌گیرند و تنها در انتظار پایان یافتن وضعیت موجود می‌مانند.

زمانی که همکاری و مشارکت جای خود را به انزوا و بی‌اعتمادی می‌دهد سخت ترین کار ممکن سازماندهی و تشکل یابی مستقل است
(اگر فقر گسترده به این شرایط افزوده شود آنچنان که مارکس در بین‌الملل دوم خطاب به باکونین گفت : جامعه بسمت بردگی بجای شورش می‌رود.)

تداوم سرکوب و بسته شدن راه‌های مشارکت فقط مخالفان را هدف قرار نمی‌دهد بلکه بر روان جمعی جامعه نیز اثر می‌گذارد. استمرار بازداشت‌ها، زندان و چرخه اعدام، علاوه بر هزینه‌ای که بر افراد و خانواده‌های آنان تحمیل می‌کند می‌تواند این پیام را به کل جامعه منتقل کند که هزینه کنش جمعی بسیار بیشتر از احتمال موفقیت آن است. نتیجه چنین وضعیتی نه صرفاً سکوت بلکه فرسایش تدریجی امید اجتماعی است.

در این زمان بزرگ‌ترین خطر آغاز می‌شود. جامعه‌ی خسته الزاماً عاشق استبداد یا جنگ نیست، اما ممکن است برای پایان دادن به بی‌ثباتی و نااطمینانی، به وعده‌های ساده و اقتدارگرایانه گوش فرا دهد و از پهلو به استبداد دیگری بغلطد. همان‌گونه که هانا آرنت نشان می‌دهد اقتدارگرایی بیش از آنکه بر نفرت مردم تکیه کند بر انزوای آنان استوار می‌شود. جامعه‌ای که پیوندهایش از هم گسسته باشد و اتمیزه شده باشد بیش از هر زمان دیگری آسیب‌پذیر خواهد بود و چه بسا چشم انتظار «واژه‌ی موهوم» حمله‌ی نظامی نجات بخش از بیرون مرزهایش باشد.

به همین دلیل نگارنده باور دارد یکی از نادرست‌ترین واکنش‌ها سرزنش مردم است اینکه مردم را ذاتاً تنبل و بی‌عمل یا فاقد فرهنگ آزادی‌خواهی و یا حس وطن دوستی بنامیم.
این نگاه نوعی فرار از مسئولیت اجتماعی و سرزنش قربانی است. مردمی که سال‌ها از مسیرهای قانونی، صنفی و مدنی برای تغییر تلاش کرده‌اند و بارها هزینه اعتراض و مطالبه‌گری را پرداخته‌اند پیش از آنکه سزاوار قضاوت باشند سزاوار فهم تجربه تاریخی خود هستند. اینجاست که می‌توان نقش افراد و احزاب پیشرو جامعه را درک کرد. آن‌هایی که ناامید نشده و بجای انفعال دست به سازماندهی و تقویت امید می‌زنند. همان اندیشه‌هایی که باور جامعه را به توانایی آن‌ها جهت بهتر کردن شرایط از درون جامعه تقویت می‌کنند.

ساده‌نویسی‌های من
محسن عمرانی
(صمد جنوب)
شهریور ۱۴۰۵

برگرفته از کانال تلگرام کانون صنفی معلمان بوشهر

محسن عمرانی، معلم فعال صنفی و زندانی سیاسی سابق است.

#همبستگی #سازماندهی

@Tavaana_TavaanaTech