نقدآگین

🍂 جامعه‌شناسی به ما می‌آموزد «ذات‌گرایی» از دانش ناکافی نسبت به انسان و جامعه بوجود می‌آید: این که حتا نوع خلق‌وخوی ما محصول محیط زندگی اجداد ما هستند؛ به این علت، تمامی ویژگی‌هایی که حتا توسط ژن به ما منتقل می‌شوند، نه در ذات آن ژن به ودیعه گذاشته شده‌اند، بلکه محصول محیط زندگی انسان‌های پیش از ما بوده‌اند‌.

🍂 از این جهت، این دانش حاویِ نوعی جبرگرایی‌ست که عموما تئوری‌های آن موردِ قبول اکثریت جوامع توسعه‌نیافته واقع نمی‌شوند و انسان‌ها در برابر «واقعیت‌های اجتماعی» دست به انکار یا ردِ این نظریات می‌زنند.

🍂 همین امر باعث می‌شود به سمت «اراده‌گرایی محض» بروند و از شناخت دقیق و علمی محیط باز بمانند. این اراده‌گرایی، نتیجه‌ی دیگری نیز دارد؛ یکی از نتایج خطرناک آن در انقلاب فرانسه مشاهده شد. زمانی که «گیوتین» این نقش را بعهده گرفت که انسان‌های بدذات را به‌زعم خود از جامعه حذف کند تا به آن جامعه‌ی آرمانیِ بدون وجود شخصیت‌های به‌اصطلاح امروزی «سمی» دست پیدا کند.

🍂 «شخصیت یا کاراکتر» در علوم اجتماعی، با تولد فرد به او هدیه داده نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی‌ست که در فرد درونی می‌شود. به‌همین سبب، جامعه‌شناسی شخصیتی مستقل از جهان اجتماعی برای فرد متصور نمی‌شود و مانند ادیان، به انسان به‌مثابه «ابژه» نگاه نمی‌کند.

🍂 جامعه‌شناسی شخصیت را بدون پسوند اجتماعی نمی‌پذیرد؛ چرا که انسان تنها موجودی‌ست که از همان بدو تولد، مراحل اجتماعی‌شدن را آغاز می‌کند. کاراکتر یا شخصیت اجتماعی، به وضعیتی گفته می‌شود که هر فرد به‌واسطه‌ی «تجربه‌های زیسته از بدو تولد، آموزشی که در جامعه‌ی مشخص خود می‌بیند، و فرایند محیطی که شامل محدودیت‌ها و عناصر بسیار گوناگون دیگر می‌شود» نوع خاصی از کنش، رفتار و زبان و باورها و عقاید را از خود نشان می‌دهد.

🍂 به همین سبب، گرچه در این نوع نگاه نوعی «جبرگرایی» وجود دارد، اما مدارا با «واقعیت‌های اجتماعی» نیز دیده می‌شود. در کنار آن، نوعی از خردورزی و بینش شکل می‌گیرد که تلاش دارد الگوهای بهتر را کشف کند. الگوهایی که کمک می‌کند جوامع با بازبینی انواع «بیماری‌ها و آسیب‌های اجتماعی» را برطرف کند.

🍂 از اینرو، چنین نگاهی به بهبود جامعه و زندگی انسان می‌انجامد. اما بعنوان مثال، در نمونه‌های فکری شبیه به این گفتگو که در فیلم مشاهده می‌کنید، چنین واقعیت‌هایی «کم‌اهمیت» می‌شوند و با حذف «واقعیت‌های اجتماعی»، انسان مرکزِ اصلی تفکر قرار می‌گیرد و سوژه‌های همچون «انسان برتر» مهم می‌شود.

🍂 کمترین نتیجه‌ی مخرب چنین رویکردهایی، ارزش‌گذاری بر انسان است. با ارزش‌گذاری نوع انسان، مرحله‌ی بعدی سر می‌رسد: یعنی پایان «انتقالِ تجربه‌های زندگی» که در روابط پایدار و گوناگون رخ می‌دهد.

🍂 شاید تصور کنید داستان در همین جا ختم می‌شود، اما تهدید بزرگ‌تری در راه است و آن «ایستایی فرهنگ» است. در واقع، فرهنگ در طول تاریخ بواسطه‌ی ارتباطات گسترده میان انسان‌ها و «انتقال تجربه‌های زندگی» شکل گرفت. فرهنگی که ما امروزه آن را در خطر می‌بينیم، به دلیل همین‌دست رویکردهای تقطیع‌شده از انسان و فرایند زندگی اوست.

🍂 در داستان‌های کلاسیک و سرگذشت واقعی انسان‌های دوران گذشته می‌بینیم که هر انسانی، شانس این را داشت که با انسان‌های مختلفی وارد تعامل شود. سرگذشت زندگی شخصیت‌های برجسته‌ی تاریخ، از شکسپیر تا فارابی، سرشار از تجربه‌های گوناگون است. آن‌ها زندگی‌های مختلفی را تجربه کرده‌اند، افراد گوناگونی را دیده‌اند و افکار فراوانی را شناخته‌اند.

🍂 برای انسان آن دوره، «موفقیت فردی» به «خودشیفتگی» آلوده نشده‌بود. به همین علت، خودشناسی آن‌ها حتا از همنشینی با کم‌عمق‌ترین انسان طبقه‌ی پایین تا بالاترین درجه‌ی اجتماعیِ یک انسان را در-بر-می‌گرفت. در نتیجه، درک آن‌ها از انسان بسیار فراخ و گسترده می‌شد و به همین علت، تجربه‌های بسیار ‌آن‌ها شخصیت کامل‌تری از آن‌ها می‌ساخت و به همین منوال، «تجربه‌های زیسته‌»ی مفیدتری را به نسل بعد منتقل می‌کردند. در نهایت، فرهنگ غنی و پر مایه‌تر می‌شد.

🍂 اما امروزه، تعریف «موفقیت فردی‌»ای که در شکاف و فاصله بین انسان و «جامعه‌ی حقیقی» وجود دارد، به لاغرتر شدن «شخصیت اجتماعی» و در نتیجه، به رویکردهایی از این دست که در کتاب‌های غیرعلمی و غیرتاریخیِ «موفقیتِ فردی» می‌بینیم، یا در بازار گرم کوچینگ در ایران مشاهده می‌کنیم را می‌توان، بعنوان بحرانی برای آینده‌ی ایران معرفی کرد.

🍂 هرچه یک دانش ادعای خدمت به انسان را داشته‌باشد، اما خود را از فرایند تاریخ جدا کرده‌باشد، به دام پست‌مدرنیسم و تقطیع جامعه و اتمیزه کردن انسان می‌انجامد. در نهایت، این جامعه و این نوع انسانِ محصول «کوچینگ و موفقیت‌های فوری و غیرتاریخی» بستر مناسبی برای حکومت‌های استبدادی و توتالیتر خواهد بود.

✍🏻 #محبوبه_زمانیان

#جامعه #نقد_فرهنگ
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

2.39K viewsedited 14:49