‌
چهار خطای شناختی، چهار ابزار استبداد؛
بیکن پیش‌تر هشدار داده بود

فرانسیس بیکن در آغاز دوران مدرن کوشید نشان دهد چرا انسان‌ها در فهم جهان خطا می‌کنند. او این خطاها را در قالب چهار «بت» یا مانع شناختی توضیح داد: قبیله، غار، بازار و نمایش. آنچه بیکن به‌عنوان مانع علم معرفی کرد، امروز می‌تواند کلید فهم سیاست در نظام‌های استبدادی، به‌ویژه جمهوری اسلامی، باشد؛ زیرا همین خطاها به ابزار سلطه تبدیل شده‌اند.

بت قبیله از خطاهای مشترک انسانی سرچشمه می‌گیرد: تمایل به ساده‌سازی، ترس جمعی، یا دشمن‌پنداری. جمهوری اسلامی این نقطه‌ضعف را به سرمایه سیاسی بدل کرده است. با دامن زدن به ترس از «دشمن خارجی»، جامعه را در حالت اضطراب دائمی نگه می‌دارد تا پرسشگری به حاشیه رانده شود.

بت غار خطاهای فردی و شخصی است؛ هرکس در غار تجربه‌های محدود خود زندانی است. حکومت این غارها را تقویت می‌کند: برای مذهبی‌ها با وعده ثواب، برای ملی‌گرایان با شعار استقلال، برای جاه‌طلبان با امتیاز و مقام. فرد هرچه بیشتر در غار خویش فرو رود، کمتر توان دیدن واقعیت مشترک خواهد داشت.

بت بازار همان فساد زبان است؛ جایی که واژه‌ها تحریف یا تهی می‌شوند. در قاموس رسمی، «آزادی» به «بی بندو باری»، «انتخابات» به «بیعت» و «دموکراسی» به «مردم‌سالاری دینی» بدل می‌شود. وقتی زبان دروغ می‌گوید، اندیشه هم اسیر می‌شود.

و سرانجام بت نمایش: بزرگ‌ترین ابزار استبداد. جمهوری اسلامی با رژه‌ها، سخنرانی‌ها، و روایت‌های رسمی، پرده‌ای نمایشی بر واقعیت می‌کشد. فقر به «امتحان الهی»، شکست به «پیروزی»، و اعتراض به «توطئه دشمن» ترجمه می‌شود. درحالی‌که مردم در زندگی روزمره جز ناکامی و رنج نمی‌بینند.

بیکن هشدار داده بود که شناخت، بی‌شکستن بت‌ها ممکن نیست. اگر امروز این هشدار را جدی نگیریم، نمایش استبداد همچنان ادامه خواهد یافت و ما در چهار دیوار خطاها زندانی خواهیم ماند.

#خطای_شناختی #فرانسیس_بیکن #چهار_بت_فرانسیس_بیکن #گفتگو_توانا

@Dialogue1402