‌
در جمهوری اسلامی، صدای اذان بلندتر است یا صدای اندیشه؟
بازتولید قدرت از مسجد تا کتابخانه!

✍️پیام همراهان

در جمهوری اسلامی، اولویت همیشه با ساخت نمازخانه، حسینیه و امامزاده بوده است، نه کتابخانه و مرکز اندیشه. این تقدم تصادفی نیست؛ سیاستی است برای تثبیت پیوند دین و قدرت، و تقدیس اقتداری که می‌خواهد جاودانه به نظر برسد.

نمازخانه در این نظم، تنها محل عبادت نیست، بلکه سنگری ایدئولوژیک برای بازتولید سلطه است. در مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات، نماز جماعت به مناسکی حکومتی بدل شده که با ستایش رهبر پایان می‌یابد؛ گویی اطاعت از خدا بی‌میانجی به اطاعت از حاکم ترجمه شده است. در این فضا، ایمان به تجربه‌ای شخصی و آزاد فروکاسته نمی‌شود، بلکه در چارچوب قدرت معنا پیدا می‌کند؛ دینی که می‌خواهد اقتدار را مقدس و نقد را حرام جلوه دهد.

اما سلطه فقط در مسجد و نمازخانه متولد نمی‌شود. حکومت حتی کتابخانه‌ها را نیز به تصرف درآورده است. کتاب‌های انتقادی سانسور یا ممنوع می‌شوند، در حالی که آثار ایدئولوژیک و تبلیغاتی در قفسه‌ها جا خوش کرده‌اند. کتابخانه‌ها، متروها و اماکن عمومی پر از کتاب‌هایی‌اند که نه برای بیداری، بلکه برای تکرار باورهای رسمی نوشته شده‌اند. در نتیجه، کتابخانه نیز به ابزاری برای حفظ ذهن‌های مطیع تبدیل می‌شود؛ مکملی فرهنگی در کنار مناسک مذهبی.

قدرت، هم با زبان دعا سخن می‌گوید و هم با زبان کتاب، تا هم قلب‌ها و هم ذهن‌ها را در اختیار گیرد. اما با همه‌ی این تلاش‌ها، صدای اندیشه هنوز خاموش نشده است.

خوشبختانه این روزها، موجی تازه از امید در جامعه جریان دارد. کافه‌کتاب‌ها، محافل کوچک گفت‌وگو و مراکز اندیشه‌ورزی مردمی در گوشه‌وکنار شهرها برپا شده‌اند؛ فضاهایی خودجوش که نه از بودجه‌ی حکومتی تغذیه می‌کنند و نه از ترس سانسور می‌ایستند. مردم خود کتاب می‌خوانند، نقد می‌کنند و می‌نویسند. شاید صدای اذان هنوز بلندتر باشد، اما این زمزمه‌های اندیشه آرام و پیوسته در حال بازپس‌گیری آینده‌اند.

#اخلاق #ایمان #خرد #مسجد #کتابخانه #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

ایمان و تروریسم
نقش دیدگاه‌های ایمان‌-محور در کشتارهای بزرگ چیست؟

▪️آیا جنایات بزرگ به ایمان نیاز دارند؟
انجام عملیات تروریستی یا کشتارهای بزرگ، گاهی نیاز به افرادی دارد که به نقشه و هدف چنین عملیاتی «ایمان» قوی و عمیق داشته باشند؛ به ویژه وقتی مرتکبین این جنایات می‌دانند خودشان در این عملیات کشته خواهند شد. بدون ایمان به یک دین یا ایدئولوژی تعصب‌آمیز، چگونه می‌توان افرادی را قانع نمود که کشتن هزاران انسان معمولی، و هم‌زمان، کشته شدن خودشان، کاری موجه یا حتی «پسندیده» است؟

▪️اسلام، جهاد و ۱۱ سپتامبر
حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ را اعضای گروه اسلامی القاعده انجام دادند؛ رهبر سازمان، اسامه بن‌لادن، آن را بر پایه ترکیبی از اسلام‌گرایی، ایده «جهاد»، و آرمان دفاع از «امت اسلامی» شکل داده بود. بن‌لادن برای بسیج پیروانش از قرآن، تاریخ اسلام، مفهوم جهاد و شاید مهم‌تر از همه، از وعده شهادت و پاداش اخروی استفاده می‌کرد، و به صورت مداوم غرب را به شکلی شیطان در دیدگاه پیروان خود نمایش می‌داد.

▪️آموزه کشتار دینی: از فتوای خمینی تا فتوای بن‌لادن
در «فتوای» سال ۱۹۹۸، بن‌لادن و متحدانش کشتن آمریکاییان ــ چه نظامی و چه غیرنظامی ــ را «وظیفه فردی هر مسلمان» معرفی کردند و ادعا کردند آمریکا با «خدا و پیامبرش» وارد جنگ شده است. گزارش‌ها نشان می‌دهند که بن‌لادن مرتب پیروانش را به «شهادت» فرا می‌خواند. دعوت رسمی به کشتار در سنت‌های دینی اسلامی و غیر اسلامی مثال‌های متعددی دارد: فتوای خمینی برای قتل رشدی، تا موارد متعدد دعوت به جهاد علیه پیروان سایر ادیان و خداناباوران و یا حتی «جادوگران» در اسلام و مسیحیت. 

▪️کشتارهای ایمان‌محور غیر دینی
جنگ دوم جهانی مثال مستقیم دیگری برای کشتارهای ایمان‌محور است؛ برای مثال، ایمانی راسخ به یک پیشوای کاریزماتیک مانند هیتلر. پیش از جنگ، شاید بسیاری تصور می‌کردند مردم آلمان (که در مسیر رشد اقتصادی سریعی بودند) شروع به جنگی نخواهند کرد که آشکارا منافع آنان و جانشان را به خطر می‌انداخت. اما ایدئولوژی نازیسم فراتر از هر محاسبه عقلانی، آلمانی‌ها را به ایمانی محکم و میثاقی شدید با آرمان‌های حزب فرا می‌خواند. در روایت ایمان‌-محور حزب، هیتلر در شمایل یک انسان برتر ظاهر می‌سد: یک رهبر دلسوز و قابل اعتماد؛ کسی باید به او ایمان داشت، و می‌شد برایش کشت و کشته شد.

▪️چه راه چاره‌ای در دسترس است؟
راه چاره برای اجتناب از کشتارهای ایمان‌-محور چیست؟ کنار گذاشتن ایمان؟ اصلاح و متعادل کردن ایمان‌های قدیمی و رایج مانند ایمان اسلامی؟ یا آفرینش ایمان‌های جدیدی که بر اساس اخلاقی بهتری از ادیان بنا شده باشند؟ آیا دین‌باورانی که بر اهمیت مرگ و پسامرگ تاکید دارند و زندگی انسانی این جهانی را تحقیر می‌کنند، می‌توانند در برابر وسوسه جهاد، «شهادت» و پاداش اخروی مقاومت کنند؟

#ایمان #نقد_دین #تروریسم #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

داستان نردبانی که نمی‌شود تکانش داد
حساسیت‌های ایمانی چطور کارها را پیچیده می‌کند

یک نردبان چوبی پنج‌پله‌ای، بیش از ۲۶۶ سال است روی یک طاقچه در مقدس‌ترین کلیسای مسیحیت جهان مانده و هیچ‌کس جرات جابجایی‌اش را ندارد. نه به‌خاطر تقدس نردبان، بلکه چون هیچ روحانی‌ای نمی‌داند آیا حق تکان‌دادنش را دارد یا نه. این نردبان، نمادی شد از اینکه ساده‌ترین مسائل چطور می‌توانند در دام باورهای دینی گرفتار بمانند.

▪️کلیسایی که یک نردبان معمایی دارد
کلیسای مقبره مقدس در اورشلیم، جایی که برخی آن را محل دفن عیسی مسیح می‌دانند، نردبانی معمولی زیر یکی از پنجره‌هایش دارد. این نردبان هیچ منشا اساطیری یا تقدس خاصی ندارد؛ اما روحانیان مسیحی بر سر اینکه چه کسی حق برداشتنش را دارد توافق نکرده‌اند. بر اساس شواهد، بیش از دویست سال است این مسئله حل‌نشده باقی مانده است.

▪️شش فرقه، یک کلیسا، رقابتی دیرینه
از قرن هفتم که ساسانیان صلیب مقدس کلیسا را به ایران بردند تا ویرانی آن در قرن یازدهم، این بنا تاریخی پرتنش دارد. امروز مدیریتش میان شش فرقه مسیحی، عمدتا کاتولیک رومی، ارتدوکس یونانی و ارتدوکس ارمنی، تقسیم شده است. هر گروه به‌شدت مراقب است دیگری از حدود اختیاراتش تجاوز نکند؛ همین رقابت، ریشه بن‌بست نردبان است.

▪️«وضع موجود»؛ قانونی برای هر شمع و جارو
در قرن هجدهم، عثمانی‌ها برنامه‌ای موسوم به «وضع موجود» تدوین کردند که حتی روشن‌کردن یک شمع یا جارو‌زدن گوشه‌ای از کلیسا را مشمول توافق میان فرقه‌ها می‌کرد. در ۱۹۹۷، گردشگری به نام «اندی» برای طنز، نردبان را از پنجره به داخل کشید؛ اما چون توافقی درباره‌اش نبود، دوباره همان‌جا روی طاقچه بازگردانده شد.

▪️درسی برای گفت‌وگوی بین‌ادیان
این ماجرا نشان می‌دهد سادگی یا پیچیدگی یک اختلاف مذهبی، نه به خود موضوع، بلکه به نگاه باورمندان بستگی دارد. با این‌حال، ادامه عبادت مشترک این فرقه‌ها در کنار هم، با وجود بن‌بست نردبان، از تمایل واقعی به هم‌زیستی حکایت دارد؛ درسی که نشان می‌دهد صبر و دیپلماسی می‌توانند حتی در دل عمیق‌ترین اختلافات دینی راه را باز نگه دارند.

متن کامل این یادداشت را در وبسایت گفت‌وشنود بخوانید

داستان نردبانی که نمی‌شود تکانش داد
حساسیت‌های ایمانی چطور کارها را پیچیده می‌کند

https://dialog.tavaana.org/immovable-ladder-church-holy-sepulchre/

#ایمان #باور #نقد_دین #آزاداندیشی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

پیتر بوقوسیان
چگونه بدون جدل، کسی را به تردید در باورش واداریم؟

پیتر بوقوسیان، فیلسوف آمریکایی و مدرس سابق دانشگاه ایالتی پورتلند، برخلاف بسیاری از منتقدان دین، علاقه‌ای به مناظره‌های داغ و اثبات نادرستی خدا نداشت. حوزه‌ تخصصی او فلسفه‌ تعلیم و تربیت و معرفت‌شناسی بود؛ و همین زمینه، او را به پرسشی متفاوت رساند: به‌جای بحث درباره «آیا خدا وجود دارد؟»، چرا از خود فرایند باورکردن نپرسیم؟

سال ۲۰۱۳، بوقوسیان کتاب A Manual for Creating Atheists را منتشر کرد؛ عنوانی که در فارسی می‌توان آن را «راهنمای خداناباورشدن» ترجمه کرد. ایده‌ مرکزی کتاب این بود: به‌جای حمله به باور دینی، باید از باورمند پرسید «چگونه به این باور رسیدی؟» و «چه شواهدی می‌تواند نظرت را تغییر دهد؟»

او این روش را «استخراج معرفت‌شناختی» نامید؛ گفت‌وگویی سقراطی که هدفش شکست‌دادن طرف مقابل نیست، بلکه واداشتن او به بازبینی خود فرایند فکری‌اش است. به باور بوقوسیان، مشکل اصلی «ایمان» نه محتوای آن، بلکه پذیرش باور بدون نیاز به شواهد کافی است؛ او این الگو را نوعی «ویروس معرفتی» توصیف کرد که فراتر از دین، در باورهای شبه‌علمی و سیاسی نیز دیده می‌شود.

این رویکرد، بوقوسیان را بعدها به بنیان‌گذاری جنبش «معرفت‌شناسی خیابانی» (Street Epistemology) سوق داد؛ روشی که در آن، گفت‌وگوهای مستندشده با افراد عادی درباره باورهایشان، بدون قصد اثبات درست یا غلط‌بودن، در فضای مجازی منتشر می‌شد.

نگاه او امروز در آموزش تفکر انتقادی و روش‌های گفت‌وگوی بدون خصومت درباره باور، همچنان الهام‌بخش است.

#پرسشگری #تفکر_انتقادی #باور #ایمان #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

فیلیپ کیچر
زندگی پس از ایمان
نقشه‌ای برای دنیای بی‌خدا

فیلیپ کیچر، فیلسوف علم انگلیسی-آمریکایی و استاد دانشگاه کلمبیا، سال‌ها پیش از آنکه به سراغ دین برود، در فلسفه‌ علم شهرت یافته بود؛ به‌ویژه با نقد دقیق خلقت‌گرایی علمی و دفاع از روش‌شناسی داروینی. اما در دهه‌های بعد، پرسشی او را به‌سوی حوزه‌ دیگری کشاند: اگر دین واقعا نادرست باشد، بعد از آن چه باید کرد؟

کیچر در کتاب زندگی پس از ایمان: دفاعیه‌ای برای اومانیسم سکولار (۲۰۱۴) آگاهانه از لحن جدلی همکارانش فاصله گرفت. او نوشت کتاب‌های داوکینز و هیچنز، حتی اگر در نقد منطقی موفق باشند، یک چیز کلیدی را نادیده می‌گیرند: دین فقط مجموعه‌ای از گزاره‌های نادرست نیست؛ برای میلیون‌ها نفر، منبع تسلی، اجتماع، و معناست؛ چیزی که با یک استدلال منطقی به‌تنهایی از بین نمی‌رود.

استدلال مرکزی او این بود: صرف اثبات نبودن خدا، برای کسی که در سوگ عزیزی یا در تنهایی به دنبال معناست، پاسخ کافی نیست؛ باید نشان داد که بعد از رفتن خدا، زندگی هنوز می‌تواند ارزش زیستن داشته باشد. به باور کیچر، سکولاریسم تنها زمانی می‌تواند جای دین را بگیرد که نشان دهد چگونه می‌توان بدون وعده‌ی ماوراءالطبیعه، به تسلی، اخلاق و پیوند اجتماعی رسید.

او سه کارکرد اصلی دین را برشمرد که اومانیسم سکولار باید جایگزینی برایشان بیابد: تبیین هستی، تسلی در برابر رنج و مرگ، و جامعه‌ای برای تعلق‌داشتن.
کیچر هشدار داد اگر سکولاریسم این خلاها را پر نکند، دین بازخواهد گشت، نه از سر منطق، بلکه از سر نیاز انسانی؛ و جوامعی که این نیازها را نادیده بگیرند، زمینه را برای بازگشت بنیادگرایی فراهم می‌کنند.

برخلاف رویکرد تهاجمی «ملحدان نو»، کیچر مدلی را پیشنهاد کرد که خودش «اومانیسم پالوده» نامید؛ رویکردی که هم بنیادگرایی دینی و هم بی‌تفاوتی سکولار نسبت به نیازهای معنوی انسان را نقد می‌کرد.

نگاه کیچر امروز در بحث‌های جامعه‌ سکولار درباره مناسک، اجتماع و معنا بدون دین، همچنان کاربردی است؛ پرسشی که هر جامعه‌ در حال گذار از دین، دیر یا زود با آن روبه‌رو می‌شود.

#فلیپ_کیچر #معنا #انسانگرایی #ایمان
#گفتگو_توانا

@Dialogue1402