‌
رهایی از خدمتِ سلطان؛
سخن سعدی با بندگانِ قدرت

پیام همراهان

سعدی در گلستان از دو برادر سخن می‌گوید:
«دو برادر، یکی خدمت سلطان کردی و دیگر به زورِ بازو نان خوردی.»
روزی آن‌که در دربار بود، به برادر درویش گفت:
«چرا خدمت نکنی تا از مشقّتِ کار کردن برهی؟»
و درویش پاسخ داد:
«تو چرا کار نکنی تا از مَذَلَّتِ خدمت رهایی یابی؟»

در این گفت‌وگوی کوتاه، سعدی مرزی می‌کشد میان رنجِ کار و ذلّتِ خدمت.
در نگاه او، کار—حتی اگر سخت و پرزحمت باشد—حفظ‌کننده‌ی عزت انسان است،
اما خدمت به قدرت، اگر با فروختن کرامت همراه شود، بندگی است.

سعدی در همین حکایت می‌گوید:
«نانِ خود خوردن و نشستن، به که کمر شمشیرِ زرّین به خدمت بستن.»
و در پایان هشدار می‌دهد:

«به دست آهک تفته کردن خمیر،
به از دست بر سینه پیشِ امیر.»

این سخنان، نه فقط نکته‌ای اخلاقی درباره‌ی معاش،
که درسی ژرف درباره‌ی آزادی انسان است.
آزادی در نگاه سعدی از درون آغاز می‌شود—آنجا که آدمی به آسایشِ بی‌کرامت «نه» می‌گوید
و رنج را بر رضایت سلطان ترجیح می‌دهد.

در روزگار ما نیز، بسیاری به نام دین یا امنیت، خدمتِ سلطان می‌کنند؛
غافل از آن‌که نانِ دربار، بهایش خاموشی و تملق است.
بسیاری از بندگان قدرت، نه از فقر جیب، که از فقر عزت‌نفس در کنار سلطان می‌مانند.
اما سعدی قرن‌ها پیش یادآور شد:
رهایی در کار خویش است، نه در سایه‌ی امیر.

نانِ سیاهِ رنج، بوی انسان می‌دهد—
و هرکه طعم آن را چشید، دیگر بنده‌ی هیچ قدرتی نخواهد شد

#عزت_نفس #ذلت #اخلاق #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
دیکتاتور از فحش نمی‌ترسد، از آگاهی می‌ترسد؛

به‌جای فحاشی، هوشمندانه و خلاقانه افشاگری کنیم.

پیام همراهان

دیکتاتور از فحش نمی‌ترسد، از آگاهی می‌ترسد؛ زیرا واژه‌ی آگاهانه و خلاق، سلاحی است که مشروعیتش را می‌سوزاند. فحاشی و هرزه‌نگاری سیاسی شاید لحظه‌ای خشم و درماندگی ما را تخلیه کند، اما در میدان سیاست، همان چیزی است که استبداد می‌خواهد. وقتی زبان به ابتذال کشیده می‌شود، گفتار انتقادی از مسیر روشنگری خارج می‌شود و مخالف ناخواسته در زمین بازی حکومت قرار می‌گیرد.

در جمهوری اسلامی، بسیاری از مصادیق فحاشی سیاسی جرم‌انگاری شده‌اند. کافی است منتقدی در خشم از دایره‌ی احترام بیرون رود تا پرونده‌ای برایش ساخته شود. در سال‌های اخیر، بارها دیده‌ایم که فعالان مدنی نه به خاطر نقدشان، بلکه به اتهام «توهین» محکوم شده‌اند. این همان تله‌ای است که حکومت برای حذف معترضان می‌گستراند: تخریب اخلاقی، سپس مجازات قانونی.

راه مؤثرتر، افشاگری هوشمندانه و خلاقانه است. افشاگری یعنی نشان دادن دروغ، فساد و خشونت، بدون آلوده کردن زبان به فحش و تحقیر. مخاطب با توهین هم‌دل نمی‌شود، اما در برابر افشاگری مستند و محترمانه می‌ایستد و می‌اندیشد. تمسخر آگاهانه، طنز خلاق و روایت دقیق از واقعیت، سلاح‌هایی‌اند که نه تنها چهره‌ی قدرت را بی‌هیبت می‌کنند، بلکه سطح گفت‌وگو را بالا می‌برند. (تمسخر آگاهانه و طنز خلاقانه گاهی از شمشیر برنده‌تر است)

کنشگر اخلاقی کسی است که حتی در برابر بی‌اخلاقی، شأن گفتار خود را حفظ می‌کند. فحاشی، تخلیه‌ی خشم فردی است؛ افشاگری خلاقانه، تغذیه‌ی آگاهی جمعی. دیکتاتور از فحش نمی‌ترسد، زیرا فحش چیزی را تغییر نمی‌دهد؛ اما از آگاهی، خلاقیت و زبانی که مردم را بیدار می‌کند، همیشه در هراس است.

آگاهی و خلاقیت، مؤدب‌ترین و در عین حال خطرناک‌ترین سلاح‌ها علیه استبدادند.

#اخلاق #آگاهی #رواداری #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
حرم امام رضا، چه آرامشی!
آرامش عبادت در دینداران: ایمان یا تمرکز ذهن؟

پیام همراهان

تحقیقات نشان می‌دهد سکون و تمرکز ذهن، عامل اصلی تجربه آرامش در عبادت است، بدون اینکه تجربه معنوی یا ایمان نفی شود.
بسیاری از ما وقتی در اماکن مقدس حضور پیدا می‌کنیم یا نماز می‌خوانیم، حس آرامش و راحتی روانی را تجربه می‌کنیم. معمولاً این تجربه را به ایمان یا ارتباط با خدا مرتبط می‌دانیم. اما تحقیقات علمی نشان می‌دهد که بخش زیادی از این آرامش ممکن است ناشی از تمرکز ذهن و سکون روانی باشد، نه لزوماً تأثیر مستقیم ایمان یا عالم ماورایی.

در طول عبادت، توجه ما غالباً روی دعا، حرکات خاص یا تکرار جملات متمرکز می‌شود. همین تمرکز ذهن باعث کاهش افکار پراکنده، آرامش سیستم عصبی و کاهش استرس می‌شود. دکتر هربرت بنسون از دانشگاه هاروارد این حالت را «پاسخ آرامش» (Relaxation Response) نامید و نشان داد که این تجربه مشابه اثرات مدیتیشن و تمرینات ذهن‌آگاهی است.

فضای حرم امام رضا با نور ملایم و معماری زیبا، صداهای آرامش‌بخش دعا و زمزمه‌های جمعی، حضور افراد در سکوت و آرامش، و حرکات تکراری آیینی، محیطی فراهم می‌کند که ذهن به طور طبیعی متمرکز و آرام می‌شود. ترکیب نور، صدا، ریتم آیینی و حضور جمعی، پاسخ آرامش مغز را فعال کرده و حس راحتی و سکون روانی ایجاد می‌کند، حتی بدون توجه مستقیم به جنبه‌های ماورایی یا ایمان دینی.

مطالعات نوروساینس و روان‌شناسی نیز تأکید می‌کنند که حضور در محیط‌های آرام و مقدس و انجام عبادت‌های تکراری می‌تواند فعالیت سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال کند و ضربان قلب و فشار خون را کاهش دهد. به این ترتیب، آرامش عبادت می‌تواند توضیحی روان‌شناختی و عصبی داشته باشد، بدون اینکه تجربه معنوی یا ایمان را نفی کند.

این نکته ما را به یک پرسش جذاب می‌رساند: آیا تمرینات مدیتیشن و ذهن‌آگاهی می‌توانند همان حس آرامش و سکون ذهنی را ایجاد کنند که در عبادت تجربه می‌کنیم؟ و از آنجا که ایمان دینی گاه می‌تواند تعصب برانگیزد یا مانعی برای همزیستی مسالمت‌آمیز شود، آیا استفاده از روش‌های غیر دینی برای دستیابی به آرامش می‌تواند گزینه‌ای عملی و سازگار با زندگی مدرن باشد؟

#عبادت #مدیتیشن #دین #اخلاق #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
در جمهوری اسلامی، صدای اذان بلندتر است یا صدای اندیشه؟
بازتولید قدرت از مسجد تا کتابخانه!

✍️پیام همراهان

در جمهوری اسلامی، اولویت همیشه با ساخت نمازخانه، حسینیه و امامزاده بوده است، نه کتابخانه و مرکز اندیشه. این تقدم تصادفی نیست؛ سیاستی است برای تثبیت پیوند دین و قدرت، و تقدیس اقتداری که می‌خواهد جاودانه به نظر برسد.

نمازخانه در این نظم، تنها محل عبادت نیست، بلکه سنگری ایدئولوژیک برای بازتولید سلطه است. در مدارس، دانشگاه‌ها و ادارات، نماز جماعت به مناسکی حکومتی بدل شده که با ستایش رهبر پایان می‌یابد؛ گویی اطاعت از خدا بی‌میانجی به اطاعت از حاکم ترجمه شده است. در این فضا، ایمان به تجربه‌ای شخصی و آزاد فروکاسته نمی‌شود، بلکه در چارچوب قدرت معنا پیدا می‌کند؛ دینی که می‌خواهد اقتدار را مقدس و نقد را حرام جلوه دهد.

اما سلطه فقط در مسجد و نمازخانه متولد نمی‌شود. حکومت حتی کتابخانه‌ها را نیز به تصرف درآورده است. کتاب‌های انتقادی سانسور یا ممنوع می‌شوند، در حالی که آثار ایدئولوژیک و تبلیغاتی در قفسه‌ها جا خوش کرده‌اند. کتابخانه‌ها، متروها و اماکن عمومی پر از کتاب‌هایی‌اند که نه برای بیداری، بلکه برای تکرار باورهای رسمی نوشته شده‌اند. در نتیجه، کتابخانه نیز به ابزاری برای حفظ ذهن‌های مطیع تبدیل می‌شود؛ مکملی فرهنگی در کنار مناسک مذهبی.

قدرت، هم با زبان دعا سخن می‌گوید و هم با زبان کتاب، تا هم قلب‌ها و هم ذهن‌ها را در اختیار گیرد. اما با همه‌ی این تلاش‌ها، صدای اندیشه هنوز خاموش نشده است.

خوشبختانه این روزها، موجی تازه از امید در جامعه جریان دارد. کافه‌کتاب‌ها، محافل کوچک گفت‌وگو و مراکز اندیشه‌ورزی مردمی در گوشه‌وکنار شهرها برپا شده‌اند؛ فضاهایی خودجوش که نه از بودجه‌ی حکومتی تغذیه می‌کنند و نه از ترس سانسور می‌ایستند. مردم خود کتاب می‌خوانند، نقد می‌کنند و می‌نویسند. شاید صدای اذان هنوز بلندتر باشد، اما این زمزمه‌های اندیشه آرام و پیوسته در حال بازپس‌گیری آینده‌اند.

#اخلاق #ایمان #خرد #مسجد #کتابخانه #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
اپیکور و اخلاق لذت خردمندانه
گفت‌وگو با خویشتن برای آرامش جان

اپیکور، فیلسوف یونانی و بنیان‌گذار مکتب اپیکوری، از نخستین متفکرانی بود که اخلاق را بر تجربه‌ زیسته‌ی انسان و جست‌وجوی سعادت درونی استوار کرد. او برخلاف برداشت عامیانه از لذت‌گرایی، لذت را نه در افراط و لذت‌های زودگذر جسمانی، بلکه در آرامش ذهن، خِرَد و رهایی از ترس و درد می‌دید. هدف فلسفه نزد او رسیدن به حالتی از آرامش و آزادی درونی بود که آن را آتاراکسیا (Ataraxia) یا سکون روح می‌نامید. اپیکور اخلاق را هنر زیستن دانست، نه مجموعه‌ای از قواعد خشک؛ هنری که با تامل، گفت‌وگو و دوستی پرورش می‌یابد.
در فلسفه‌ او، گفت‌وگو نقشی محوری دارد؛ زیرا انسان تنها از طریق تبادل اندیشه‌ها و تامل مشترک می‌تواند به درکی درست از نیازها و خواسته‌های واقعی خود برسد.
در مدرسه‌اش، معروف به «باغ اپیکور»، گفت‌وگو میان دوستان راهی برای تمرین فلسفه و پالایش ذهن بود. او باور داشت که گفت‌وگو، انسان را از ترس‌های بیهوده—مانند ترس از مرگ یا خشم خدایان—می‌رهاند و به آزادی درونی می‌رساند. در واقع، برای اپیکور، فلسفه نوعی درمان روح است؛ گفت‌وگویی مداوم با خویشتن و با دیگران برای رسیدن به زندگی متعادل و نیک.
اپیکور فضیلت را ابزار رسیدن به لذت حقیقی می‌دانست، نه هدفی جداگانه. او میان لذت‌های طبیعی و ضروری (مثل دوستی، تغذیه سالم و تفکر آرام) و لذت‌های پوچ و پرهزینه تمایز قائل شد و توصیه کرد که انسان خردمند باید خواسته‌های خود را از راه تعقل و گفت‌وگوی درونی بسنجد. در این معنا، گفت‌وگو برای او فقط میان افراد نبود، بلکه درون انسان نیز جریان داشت—میان میل و عقل، میان ترس و شهامت، میان خواستن و فهمیدن.
میراث اپیکور، نوعی اخلاق آرام و انسانی است که در برابر اضطراب، حرص و آشفتگی زندگی مدرن همچنان زنده و الهام‌بخش است. او به ما می‌آموزد که گفت‌وگو، چه با دیگران و چه با خود، راهی است برای بازگشت به تعادل، دوستی، و شادمانی ساده‌ای که ریشه در آگاهی و آرامش دارد. به تعبیر او، «کسی که یاد گرفته است چگونه با خویشتن گفت‌وگو کند، هرگز تنها نیست.»

#اپیکور #لذت_گرایی #فلسفه #گفتگو #اخلاق #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

دین، باید اخلاقی شود یا اخلاق، دینی؟
از اطاعت تا خودآیینی: مسیر اخلاقی شدن دین در فلسفه کانت

پیام همراهان

بحث کانت درباره نسبت دین و اخلاق نه تلاشی برای نفی دین است و نه طرح بدیلی برای معنویت‌گریزی؛ بلکه کوشش او برای تعیین جایگاه مناسب دین در چارچوب عقل عملی است. کانت معتقد بود که اخلاق با تکیه بر خودآیینی، عقلانیت و اصل کرامت انسانی بنیانی مستقل دارد؛ بنابراین نمی‌توان آن را مشتق یا وابسته به فرمان دینی دانست. اخلاق، اگر قرار باشد جهان‌شمول باشد، باید بر اصولی استوار شود که هر انسان عاقل بتواند آن‌ها را بدون اتکا به مرجع بیرونی بپذیرد. از این‌رو، کانت هشدار می‌دهد که دینی کردن اخلاق ممکن است آن را به اطاعت‌پذیری، جزم‌اندیشی یا وابستگی به اقتدار بیرونی تقلیل دهد.
اما این استقلال اخلاق به معنای بی‌نیازی کامل از دین نیست. کانت به‌روشنی نشان می‌دهد که دین، در صورتی که «اخلاقی شود»، می‌تواند نقشی مهم در تقویت انگیزش اخلاقی و فراهم کردن افقی معنوی برای تلاش انسان ایفا کند. دینِ اخلاقی دینی است که اصول خود را با قانون اخلاق هماهنگ می‌سازد، نه آنکه اخلاق را تابع مناسک، هویت‌های خاص یا ادعاهای انحصارگرایانه کند. در این معنا، دین نه رقیب اخلاق که «پشتیبان» آن است؛ اما تنها در صورتی که از صورت‌بندی‌های اقتدارگرایانه و فرقه‌ای فاصله گیرد.
کانت به‌جای آنکه دین را منبع فرمان‌های اخلاقی بداند، آن را نوعی پشتوانه معنوی و منبع امید می‌داند که نشان می‌دهد کوشش اخلاقی انسان بیهوده نیست و جهان می‌تواند با عدالت و معنا سازگار باشد. آموزه‌هایی مانند پیش‌فرض وجود خدا، جاودانگی نفس یا عدالت نهایی، در نظر او فرضیات عملی‌اند؛ نه گزاره‌هایی تجربی یا الزاماً فرقه‌ای. این آموزه‌ها زمانی ارزشمندند که به رشد خودآیینی، مسئولیت اخلاقی و انسان‌دوستی کمک کنند. اگر دینی به تعصب، تبعیض یا نفی تکثر بینجامد، از دید کانت صورتِ نادرست—و حتی غیرضروری—دین است.
متأسفانه در برخی نظام‌های دینی معاصر، از جمله جمهوری اسلامی ایران، استقلال اخلاق از دین به رسمیت شناخته نمی‌شود و پیام تلویحی این گفتمان آن است که کسی که دیندار نیست، اخلاقی هم نیست. بسیاری از نظریه‌پردازان اسلام‌گرا، از جمله مرتضی مطهری که از بنیان‌گذاران فکری جمهوری اسلامی به شمار می‌رود، اخلاق را بدون مرجع دینی ناممکن می‌دانند. چنین استبداد دینی، دقیقاً خلاف مسیر کانتی است: اخلاق را از خودآیینی و عقل مستقل تهی می‌کند و اطاعت دینی را جایگزین وجدان و کرامت انسانی می‌سازد.
به‌این‌ترتیب، پرسش «دین باید اخلاقی شود یا اخلاق دینی؟» با رویکرد کانت پاسخی روشن می‌یابد: اخلاق، مستقل و اصل است؛ دین، اگر بخواهد معنادار و رهایی‌بخش باشد، باید با این اخلاق آزادانه و جهان‌شمول سازگار گردد.


#دین #اخلاق #کانت #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

بکش، اما عذاب وجدان نداشته باش
کدام خدا به خشونتِ بی‌مسئولیت نیاز دارد؟

پیام همراهان

اخیراً یکی از حامیان حکومت، حسام‌الدین حائری‌زاده یزدی، در سخنانی که با ارجاع‌های دینی همراه است، صحنه‌ی اعتراض خیابانی را «میدان جنگ» می‌نامد و کشتنِ معترض را امری مفروض می‌گیرد. مسئله‌ی اصلی در این روایت نه حرمت جان انسان، بلکه «حالِ دلِ قاتل» است: اینکه پس از کشتن، مبادا از خشم و نفرت بر پیکر بی‌جان لگد بزند؛ نه از سرِ احترام به جان انسان، بلکه چون داشتن نفرت، نشانه‌ی «شرک» و خلل در «توحید» معرفی می‌شود. پیام پنهان روشن است: بکش، اما با قلبِ «پاک».
این جابه‌جاییِ خطرناک، نقطه‌ی کانونی خشونتِ سازمان‌یافته است. پرسش اساسیِ اخلاقی ـ «آیا حق داشتی بکشی؟» ـ حذف می‌شود و جایش را پرسشی روان‌شناختی می‌گیرد: «با چه نیتی کشتی؟» وقتی فعلِ قتل از دایره‌ی مسئولیت بیرون رانده شد، وجدان هم به مانع تبدیل می‌شود؛ دلسوزی «ضعف» می‌شود و تردید «گناه».
در گام بعد، زبانِ انسان‌زدایی وارد می‌شود: جامعه به حق و باطل، پاک و ناپاک، خبیث و طیب تقسیم می‌گردد. معترض دیگر شهروند نیست؛ «آلودگی» است. و وقتی طرف مقابل ذاتاً آلوده معرفی شد، حذفش جنایت نیست؛ «پالایش» است. سپس خشونت به «طرح الهی» متصل می‌شود: کشتار صحنه‌ی آزمون است، مرگ‌ها «تمییز»اند، و گلوله‌ها اجزای نقشه‌ای مقدس. در این روایت، قاتل قاتل نیست؛ ابزار است.
اما ابزار مسئولیت ندارد. ابزار شرم نمی‌کند، تردید نمی‌کند، و شب راحت می‌خوابد. این همان مهندسی اعتقادی است که انسانِ فاعل را تهی می‌کند تا خشونت بی‌عذاب‌وجدان تولید شود. پرسشِ واقعی این‌جاست: کدام خدا به تعطیلِ وجدان، به قتلِ بی‌مسئولیت، و به انسانِ ابزارشده نیاز دارد؟ اگر پاسخ روشن است، پس باید شجاعت بازگرداندن مسئولیت به انسان را داشت؛ جایی که اخلاق آغاز می‌شود.

#اخلاق #جنایت_علیه_بشریت #جنایت_مقدس #نه_به_جمهوری_اسلامی

@Tavaana_TavaanaTech