سالروز حمله به سلمان رشدی با چاقو؛
یادآوری اهمیت آزادی بیان و نقد تقدس‌


۱. سلمان رشدی و آیات شیطانی
سلمان رشدی، نویسنده بریتانیایی هندی‌تبار، در سال ۱۹۸۸ با انتشار رمان آیات شیطانی به یکی از بحث‌برانگیزترین چهره‌های ادبی جهان بدل شد. این کتاب، که بخشی از آن به روایتی داستانی و انتقادی از مفاهیم و شخصیت‌های دینی می‌پرداخت، با واکنش شدید بخشی از جهان اسلام مواجه شد. در ۱۴ فوریه ۱۹۸۹، روح‌الله خمینی، رهبر وقت جمهوری اسلامی ایران، با صدور فتوایی حکم قتل رشدی را به اتهام «کفرگویی» اعلام کرد. این فتوا نه تنها زندگی شخصی و حرفه‌ای رشدی را تحت تأثیر قرار داد، بلکه به یکی از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های تقابل میان آزادی بیان و تقدس‌گرایی دینی در جهان معاصر بدل شد.

۲. حمله ۱۲ اوت ۲۰۲۲
سال‌ها پس از فروکش کردن نسبی فضای تهدید، در ۱۲ اوت ۲۰۲۲، سلمان رشدی در حالی که قرار بود در مؤسسه چاوتاکوا در ایالت نیویورک درباره آزادی هنری و پناهجویان سخنرانی کند، مورد حمله هادی مطر، جوان ۲۴ ساله لبنانی‌تبار، قرار گرفت. مهاجم با چاقو ضربات متعددی به گردن و شکم رشدی وارد کرد. این حمله منجر به نابینایی دائم چشم راست رشدی و جراحات جدی به دست و کبد او شد. حادثه نشان داد که حتی دهه‌ها پس از صدور فتوا، سایه خشونت مذهبی همچنان بر زندگی او و دیگر منتقدان ادیان سنگینی می‌کند.

۳. کتاب «چاقو»
سلمان رشدی پس از ماه‌ها درمان و بهبودی نسبی، تجربه این حمله و تأملاتش بر خشونت، ایمان، و اراده‌ی انسانی را در کتابی با عنوان چاقو (Knife) منتشر کرد. این اثر نه‌تنها روایتی شخصی از لحظه حمله و روند درمان است، بلکه به‌عنوان اثری فلسفی و تأمل‌برانگیز درباره شکنندگی آزادی و خطرات افراط‌گرایی دینی خوانده می‌شود. رشدی در این کتاب از مواجهه با مرگ، نقش شانس در زنده ماندنش، و معنای ادامه دادن راه نویسندگی سخن می‌گوید.

۴. دادگاه هادی مطر
هادی مطر پس از دستگیری، به اتهام تلاش برای قتل درجه یک و حمله درجه یک محاکمه شد. در فوریه ۲۰۲۵، دادگاه او را مجرم شناخت و در دادگاه به جرم تلاش برای قتل سلمان رشدی محکوم و به زندان طولانی‌مدت محکوم شده است. وکلای مدافع مطر تلاش کردند این حمله را به انگیزه‌های شخصی و نه صرفاً دینی مرتبط کنند، اما شواهد موجود – از جمله اظهار نظرهای پیشین او و تحسین از روح الله خمینی – نشان داد که حمله به‌شدت تحت تأثیر ایدئولوژی مذهبی و فضای فتوا بوده است.

۵. آزادی بیان و تقدس‌زدایی
حادثه رشدی یادآور این واقعیت تلخ است که آزادی بیان، به‌ویژه در حوزه نقد دین و تقدس‌زدایی، هنوز در بسیاری از نقاط جهان با خطرات جدی روبه‌روست. نقد مفاهیم دینی، حتی اگر برای برخی ناخوشایند باشد، بخش ضروری از گفت‌وگو و پیشرفت فکری جوامع است. تقدس‌زدایی نه به معنای توهین، بلکه به معنای کاستن از مصونیت نقدپذیریِ باورهاست تا هیچ ایده یا نهادی فراتر از بررسی عقلانی و گفت‌وگو قرار نگیرد. رشد واقعی جوامع بشری تنها زمانی ممکن است که آزادی اندیشه و بیان، حتی در مورد حساس‌ترین موضوعات، نه فقط تحمل، بلکه به‌عنوان ارزش بنیادی پاس داشته شود.

#سلمان_رشدی #توهین_به_مقدسات #آیات_شیطانی #فتوا #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

سال‌روز انتشار «آیات شیطانی»
کدام قسمت کتاب سلمان رشدی، توهین به محمد بود؟

آیات شیطانی نام رمانی است که در ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۸ منتشر شد؛ شاید اگر خمینی دستور قتل نویسنده آن را نداده بود، این کتاب در جهان تا این اندازه مشهور نمی‌شد. اما سلمان رشدی امروز بیش از هر چیز با این کتاب و رویکرد تروریستی خاصی که با آن تهدید شده بود شناخته می‌شود. پرسشی که در میان هیاهوها کمتر مجال بررسی پیدا کرد این بود: رشدی دقیقا چه نوشته بود؟ چه تعداد از کسانی که خواستار مجازات او بودند، اساسا کتاب را خوانده بودند؟

▪️چرا نام کتاب «آیات شیطانی» است؟
عنوان کتاب ابداع ادبی سلمان رشدی نیست. این عنوان به روایتی قدیمی در منابع اولیه اسلامی اشاره داشت که با عنوان «ماجرای غرانیق» شناخته می‌شود. بر اساس این روایت، محمد هنگام خواندن آیات سوره نجم، عباراتی ستایش‌آمیز درباره سه خدای قدیمی شهر مکه (لات، عزی و منات) بر زبان آورده بود. مدتی بعد، با این بهانه که این آیات وحی خدا نبوده‌اند بلکه القاء شیطان بر محمد بوده‌اند، این آیات از قرآن حذف شدند. از آن زمان، این سوال که از کجا بدانیم بقیه آیات قرآن، القاء الله بوده‌اند و نه شیطان، سوالی خطرناک محسوب می‌شد.

▪️ماجرای آیات درباره سه خدای مکه را چه کسانی نقل کرده‌بودند؟
روایت آیات غرانیق، یا به اصطلاح اسلامی، آیات شیطان، در شماری از منابع اولیه مسلمانان، از جمله آثار ابن سعد، واقدی و طبری، ثبت شده است. پژوهش مفصل شهاب احمد درباره این موضوع حتی استدلال می‌کند که روایت غرانیق در دو قرن نخست اسلام روایتی شناخته‌شده و به‌طور گسترده پذیرفته‌شده بود؛ هرچند بعدها جریان غالب اسلامی آن را رد و از تاریخ‌نویسی اسلامی حذف کرد. بنابراین یکی از جنجالی‌ترین عناصر کتاب رشدی از هیچ ساخته نشده بود. او فقط یک روایت موجود اما سرکوب‌شده در تاریخ‌نگاری اولیه اسلامی را وارد یک اثر ادبی و تخیلی کرده بود.

▪️آیا کتاب هیچ مطلب توهین‌آمیزی داشت؟
آیات شیطانی یک کتاب پژوهشی در زمینه تاریخ اسلام نیست؛ رمانی طنزآمیز، استعاری و گاه بی‌پروا است. رشدی در بخش‌هایی از رمان، شخصیت‌ها و رویدادهایی را با الهام از محمد و زنان او و تاریخ آغاز اسلام بازسازی و هجو می‌کند. همین بخش‌ها برای بسیاری از مسلمانان بسیار دردناک بود. این که چه چیزی را توهین بدانیم، یک قضاوت ارزشی است. اما این تصور که تمام ماجرای «آیات شیطانی» ساخته ذهن رشدی و جعل تاریخ اسلام بوده، درست نیست.

▪️اعتراض‌ها پیش از فتوای خمینی آغاز شده بودند
مسلمانان در کشورهای هند و پاکستان پیش از فتوای خمینی اعتراضاتی را آغاز کرده بودند اما فتوای خمینی مدتی بعد صادر شد. در دوازده فوریه در پاکستان چند مسلمان در درگیری با پلیس کشته شدند و تنها دو روز بعد، در ۱۴ فوریه، خمینی حکم قتل رشدی را اعلام کرد.آیا خمینی خود را با مسلمانان شبه‌قاره هند در همبستگی می‌دید؟ برخی تحلیل‌گران تصور می‌کنند او خود را در رقایت با مسلمانان پاکستانی می‌دانست و می‌خواست خود را «مسلمان واقعی» و «با غیرت» نشان دهد. 

▪️چرا خمینی و پیروانش به سایر «توهین‌ها» پاسخی ندادند؟
فتوای خمینی تصویری ویژه از اسلام به ویژه تروریسم مبتنی بر ایمان مذهبی به مردم جهان ارائه داد. واقعیت این بود که نقدهای بسیار تند به اسلام، قرآن و محمد قرن‌ها پیش از رشدی وجود داشتند. مخالفان مذهبی، متفکران شکاک و حتی نویسندگان برخاسته از جوامع مسلمان پیش از آیات شیطانی مطالبی نوشته بودند که از نظر بسیاری از مسلمانان به همان اندازه یا حتی بیشتر توهین‌آمیز محسوب می‌شدند. پس از خمینی هم افراد بسیاری نسبت به اسلام و محمد نظراتی بسیار تند بیان می‌کنند یا حتی درباره آن طنز یا آثار توهین‌آمیز موسیقایی و ادبی می‌سازند. به نظر می‌رسد هراس‌افکنی فرقه‌ای که خمینی آن را رهبری می‌کرد، شاید نتیجه‌ای عکس داده باشد. 

#سلمان_رشدی #توهین_به_مقدسات #آزادی_بیان #آیات_شیطانی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402