ادامه از 👆🏼

✨ تأملی نقادانه‌ی درباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام»

📌 به بهانه‌ی انتشار خبری درباره‌ی ترجمه‌ی دوباره‌ی کتاب «المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام» به فارسی

بخش ۲ از ۲


🔻 تجمیع و تبویب منابع متنی و روایی اسلامی و عربی درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی بی‌تردید کاری لازم بوده است و آن را مرجعی نسبتاً مناسب برای آشنایی اولیه با مطالب موجود در متون عربی و اسلامی درباره‌ی عرب‌های پیشااسلامی می‌سازد. اما بُعد زمانیِ این کار (که بیش از ۵۰ سال از زمان انتشار آن گذشته است)، به همراه ضعفِ روش پژوهش و ضعفِ نقادی منابع این کار را از رده‌ی منابعی که یک پژوهشگر می‌تواند به آن تکیه کند خارج می‌کند. برای نمونه، در جلد ۴، فصل ۴۲ از این کتاب با عنوان «مکه المکرمه» در بیش از ۱۲۰ صفحه جز چند ارجاع کلی و حتی غیرلازم به دائرة‌المعارف‌های موجود به زبان‌های اروپایی و بعضی دیگر از منابع عمومی، اکثریت متن را مبتنی بر نقل‌های عربی و اسلامی نگاشته شده است؛ اما خالی از بررسی‌های درون‌متنی و برون‌متنی. گویی هدف فقط ارائه‌ی روایتی خوش‌خوان از عبارت‌های موجود در قرآن و روایات و متون کلاسیک اسلامی درباره‌ی مکه بوده است، بی‌هیچ پرسشی از نسبت میان این متون یا صحت و سقم روایت‌های‌شان، حتی در مواردی که این نقل‌ها در ظاهر با هم تناقض دارند.

🔻گرچه این مجموعه باید در میان کتاب‌های چاپی یا الکترونیکی هر پژوهشگری که در حوزه‌ی تاریخ اسلام یا تاریخ عرب‌های پیشااسلامی کار می‌کند به‌منزله‌ی اثری کلاسیک موجود باشد؛ اما پژوهشگری که می‌تواند مستقیماً‌ از منابع عربی-اسلامی استفاده کند، یا دسترسی به منابع روزآمدتر غربی دارد، یا می‌خواهد به سراغ آثاری برود که نقادی منابع در آن‌ها انجام شده باشد نیاز چندانی به کار جواد علی نخواهد داشت.

🔻 در همین راستا، ترجمه‌ی این اثر به فارسی بی‌تردید ارزشمند است (و بعضی از مجلدات آن قبلاً به فارسی ترجمه شده‌اند و منتشر شده‌اند)، اما اگر اولویت‌ها و محدودیت‌ها را در حوزه‌ی ترجمه و نشر در نظر بگیریم، به‌ازای ترجمه‌ی دوباره‌ی کتابی ۷۰۰۰ صفحه‌ای که در زمینه‌ی پژوهشی‌اش روزآمد، روش‌مند، و نقّادانه نیست شاید بتوان بیش از ۲۰ کتاب از پژوهشگران برجسته‌ی تاریخِ اسلام و تاریخِ عربِ پیشااسلامی ترجمه کرد که بیشترِ معیارهای پژوهشی نوین را ارضاء می‌کنند: کارهایی از گوردن نیوبی، عزیز العظمه، سیدنی گریفیث، احمد الجلاد، کریستیین روبن، فردریک امبر، جرالد هاوتینگ، مایکل مک‌دانلد، و بسیاری دیگر.

🔻 سخن پایانی اینکه شاید زمان نگارش آثاری همچون المفصّل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، با این گستردگی در مطالب و این حجم از اطلاعات به دست یک شخص به سر آمده باشد. چنین آثاری را امروزه نه یک فرد، بلکه گروهی از پژوهشگران و آن هم فقط درباره‌ی زمینه‌ی تخصصیِ خودشان و مبتنی بر روش‌های مشخص پژوهشی می‌نویسند.


#المفصل_فی_تاریخ_العرب_قبل_الاسلام #جواد_علی #نقد #اسلام‌پژوهی #تاریخ #پیشااسلامی

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 فتوح الحرمین، راهنمای منظوم و مصوّر حج و حرمین شریفین

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «درآمدی بر نسخه‌شناخت فتوح الحرمین محیی لاری» نوشته‌ی احمد خامه‌یار

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | احمد خامه‌یار


🔻 فُتوح الحَرَمَیْن، سروده‌ی مُحیی‌الدین لاری، منظومه‌ای بر وزن مخزن الاسرار نظامی، در موضوع آداب حج و توصیف اماکن مقدس حرمین شریفین است. این اثر را می‌توان نماینده‌ی نخست و اصلی نوع ادبی «حج‌نامه» در زبان فارسی به شمار آورد که بعداً به پیروی از آن، منظومه‌های فارسی دیگری و بلکه حتی منظومه‌هایی به زبان ترکی، سروده شده است.

🔻 فتوح الحرمین در واقع راهنمای مختصری برای حج‌گزار است که در آن، آداب و مناسک حج و شرح مساجد و اماکن مقدس مکه و مدینه، با هدف سهولت و آسانی یادگیری و حفظ آن، در قالب زبان شعر بیان شده است. نظم شیوا و روان متنِ منظومه آن را به اثری مورد علاقه برای مسلمانان فارسی‌زبان تبدیل کرده است.

🔻 کارکرد فتوح الحرمین به عنوان راهنمای منظوم حج‌گزاران، با ترسیم تصاویر و نگاره‌هایی از اماکن مقدس مکّه و مدینه در نسخه‌های خطی این اثر کامل می‌شده است. این تصاویر، برای مردم آن زمان که هیچ رسانه‌ی تصویریِ دیگری در اختیار نداشتند، نقشی را که عکس‌ها یا نقشه‌های راهنما در زمان ما دارند، ایفا می‌کرده است.

🔻 از فتوح الحرمین بیش از ۱۵۰ نسخه‌ی خطی در بسیاری از کتابخانه‌ها و مراکز نسخ خطی و شماری از موزه‌های هنری معتبر جهان وجود دارد. مزیّن‌بودن این نسخه‌ها به تصاویر و نقشه‌های زیبای اماکن مقدس، باعث شده تا این کتابخانه‌ها و موزه‌ها، معمولاً نسخه‌های فتوح الحرمین را از نفایس و آثار هنری ارزشمند خود به شمار آورند. در ایران اما، نسخه‌های فتوح الحرمین مورد بی‌مهری قرار دارند.

🔻 تنها اثر چاپی مستقل در ایران درباره‌ی فتوح الحرمین (البته به‌جز تصحیح متن آن)، کتاب نگار و نگاره تألیف استاد رسول جعفریان (تهران: نشر علم، ۱۳۹۲) است که حاوی شرح و تحلیل تصاویر اماکن مقدس در نسخ خطی این منظومه است. با این حال، پرداختن به ابعاد دیگری از این موضوع نظیر کاتبان و اماکن کتابت نسخه‌ها، سبک‌ها و الگوهای مختلف تصاویر و بررسی میزان واقع‌گرایی در ترسیم آن‌ها، در این کتاب مغفول مانده است.

🔻 با توجه به فقدان مطالعه‌ی نسخه‌پژوهانه‌ی جامعی درباره‌ی نسخ خطی فتوح الحرمین، نگارنده‌ی این سطور در مقاله‌ای با عنوان «درآمدی بر نسخه‌شناخت فتوح الحرمین محیی لاری» (منتشر شده در: میراث حج و حرمین شریفین ـ دفتر اول، به کوشش: احمد خامه‌یار، تهران: مشعر، ۱۳۹۹ ص ۲۳۵-۳۰۰)، ضمن معرفی تفصیلی فتوح الحرمین و ویژگی‌های آن، جدولی از مشخصات ۱۴۰ نسخه خطی آن تهیه کرده است.

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | احمد خامه‌یار

🔗 نشانی صفحه‌ی نویسنده‌ی این یادداشت، احمد خامه‌یار، در اینستاگرام

--------------------
پیش از این،‌ در پنجمین نشست از مجموعه‌ی «خیلی دور، خیلی نزدیک» درباره‌ی فتوح الحرمین با لیلا الحق گفت‌وگو کرده‌ام. نما و آوای آن نشست در دسترس است.

#اسلام‌پژوهی #نسخه‌پژوهی #سفرنامه #حج‌نامه

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 تأملی درباره‌ی تعدّد نویسندگان و ویراستاران قرآن و افزودگی‌های بعدی به متن اولیه‌ی آن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «قرآن(قرآن‌ها) در بافتارش(بافتارهایش)» نوشته‌ی تُماسُ تِسِیی



🔻 آشنایی
تُماسُ تِسِیی، قرآن‌پژوه ایتالیایی و استاد دانشگاه دوک-کانشن، در مقاله‌ی اخیر خود با عنوان «قرآن(قرآن‌ها) در بافتارش(بافتارهایش)» که در شماره‌ی (۲) ۳۰۹ از «نشریه‌ی آسیایی» در اواخر سال ۲۰۲۱ میلادی منتشر شد،‌ به چند پرسش مهم و البته چالش‌برانگیز درباره‌ی پدیدآورنده/پدیدآورندگان قرآن پرداخته است:
🔅 آیا نویسنده‌ی قرآن فقط یک نفر بوده است؟
🔅 آیا می‌توان در متن قرآنِ کنونی بخش‌هایی را یافت که پس از درگذشت محمّد و پیش از آغاز رسمی‌سازی قرآن به متن اولیه‌ افزوده شده‌اند؟
🔅 آیا متن کنونی قرآن، که احتمالاً در نیمه‌ی سده‌ی هفتم میلادی رسمی شده است، حاصل کار تعدادی از نویسندگان و ویراستارانی است که در محیط‌های فرهنگی و اجتماعی متفاوتی می‌زیسته‌اند؟


🔻 چکیده
نویسنده در این مقاله استدلال می‌کند که دشواری‌های شناخته‌شده در مواجهه با مصادر و خاستگاه‌های قرآن اکثراً پیامدهای عقیده و باوری اسلامی است که تصور می‌کند کل پیکره‌ی متنِ قرآن باید به یک نویسنده و/یا به یک بافتار فرهنگی و اجتماعی خاص بازگردد.
در مقابلِ این دیدگاه، او طرحی جایگزین پیشنهاد می‌کند که در آن قرآن متن و سندی ادبی است که نه فقط بازتاب‌دهنده‌ی فعالیت پیامبرانه‌ی محمّد در حجاز، بلکه افزون بر آن بازتاب‌دهنده‌ی تکوین و گسترش امّت او در طول دهه‌های نخستین توسعه‌طلبی‌های جغرافیایی آنان تا پیش از آغاز رسمی‌سازی قرآن در زمانه‌‌ی عثمان است.
نویسنده با ارائه‌ی چند نمونه از سوره‌های گوناگون (از جمله سوره‌های نجم، مُدّثّر، مُزّمّل، و شمس) در قرآن نشان می‌دهد که چگونه نویسندگان و ویراستارانی غیر از محمّد «حاشیه‌های تفسیری» را به «متن اولیه» افزوده‌اند. مقاله با بررسی این افزودگی‌های ثانوی نشانه‌هایی از تفاوت میان محیط‌های اجتماعی و جدلی و جغرافیاییِ نویسندگان/ویراستاران ثانوی را با محیط محمّد یا دیگر نویسندگان اولیه‌ی متن آشکار می‌کنند.
نویسنده همچنین با ردّ نظریه‌‌ای که یکی از مدافعان نظریه‌ی یکتایی نویسنده‌ی قرآن، بهنام صادقی، بر پایه‌ی بررسیِ سبکِ نگارش یا سبک‌سنجیِ متنِ قرآن رأی بر وحدت نگارنده‌ی آن می‌دهد، تحول زمینه‌های جدلی-تفسیری و نیز تنش‌های سبک‌شناختی در متن قرآنِ کنونی را با نمونه‌هایی نشان می‌دهد.
تِسِیی مجموعه‌ای از سوره‌های قرآنِ کنونی را معیّن می‌کند که به نظر او بخش‌هایی از متن آن سوره‌ها را می‌توان «متن‌های اولیه» دانست: بخشی که به محمّد یا دیگر نویسندگانی معاصر با او (یا پیش از او) منسوب می‌شود. آنگاه در همان سوره‌ها لایه‌ها و حواشی افزوده‌شده را هویدا می‌کند که «توضیحات» یا «حاشیه‌های ثانویه» می‌نامندشان.


🔻 انتشار مقاله
تُماسُ تِسِیی در فرسته‌ای که چند روز پیش در صفحه‌ی فیسبوک خود منتشر کرد از مشکلاتی گفت که در مسیر چاپ این مقاله با آن‌ها مواجه شده بود:
"پس از هزاران دردسر، این مقاله بالاخره رونمایی شد. انتشار آن آسان نبود. موضوع مناقشه‌برانگیز است، و من می‌بایست با سطوح و انواعی از مخالفت‌ها مواجه می‌شدم که هرگز تصور نمی‌کردم در زمینه‌ای دانشگاهی وجود داشته باشند. در واقع، این مقاله سال‌ها پیش برای چاپ در نشریه‌ی مشهور فرانسوی دیگری —به همراه نامه‌های تبریک از سوی سردبیر آن— پذیرفته شده بود. سپس شورای ویراستاریِ آن مجله تغییر کرد و سردبیر جدید راهی برای رد مقاله‌ی من پیدا کرد. من از «نشریه‌ی آسیایی» بی‌نهایت سپاس‌گزارم که به من آزادیِ بیانِ علمی داد تا آزادانه طرح‌هایم را بیان کنم و آن‌ها را در معرض دید عموم قرار دهم..."
نهایتاً این مقاله در شماره‌ی پایانی سال ۲۰۲۱ میلادیِ «نشریه‌ی آسیایی» که نشریه‌ای فرانسوی، معتبر، و پرسابقه است چاپ شد. «نشریه‌ی آسیایی» دوفصل‌نامه‌ای پژوهشی است که به انتشار پژوهش‌های مرتبط با مطالعات آسیایی می‌پردازد و از سال ۱۸۲۲ میلادی تاکنون منتشر شده است و امسال دویستمین سال انتشار آن است.
تِسِیی در آغاز مقاله از نظرها و راهنمایی‌های مَغِین فُن پوتِن، محمدعلی امیرمعزّی، و دِیوید پاوِرز درباره‌ی نسخه‌ی نهایی این مقاله تشکر کرده است.


🔻 گزارش مقاله
در چند فرسته در روزهای آینده گزارشی از این مقاله ارائه خواهم کرد. جزئیات موجود در مقاله فراوان و گسترده‌اند و آن را به مقاله‌ای مناسب برای ترجمه تبدیل کرده است.


📗 برای دسترسی به مقاله بنگرید به:
Tesei, Tommaso. "The Quran(s) in Context(s)" in Journal Asiatique, 309.2 (2021), 185-202.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #اسلام_آغازین #باستان_متأخر #حاشیه‌های_تفسیری
#Quran #Quranic_Studies #Early_Islam #Late_Antiquity #Exegetical_Glosses

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 به طرف مقابل گوش بده | Audi alteram partem

✨ نقد و نظر

📌 گزارشی از بخشی از کتاب اخیر احمد الجلاد با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی»

بخش ۱ از ۲


🔻 به آسانی می‌توان صفحه‌ای از قرآن را گشود و گفت‌وگوهای قرآن با مخاطبانش را خواند؛ گفت‌وگوهایی که در بسیاری از موارد حالتی جدلی و تحذیری دارند و مواضع و باورهای «طرف مقابل» را به چالش می‌کشند: از مشرکان و کافران و منافقان گرفته تا یهودیان و مسیحیان. اما شاید به‌کارگیری اصطلاح «گفت‌وگو» برای توصیفِ چنین عباراتی در متن قرآن چندان مناسب نباشد؛ زیرا گفت‌وگو باید دو طرف داشته باشد: گفته‌های قرآن و گفته‌های طرف مقابل. اما آنچه معمولاً در متن قرآن می‌بینیم صرفاً «گفته‌های قرآن» است، هرچند در مواردی معدود «گفته‌های طرف مقابل» نیز نقل شده است، اما آن گفته‌ها نیز از «زبان قرآن» است.

🔻 طرفِ مقابل (مشرکان، کافران، منافقان، مخالفان، معاندان، نافرمانان، پیمان‌شکنان، مسیحیان، یهودیان، و ...) در قرآن نماینده‌ای مستقل ندارند؛ سخنانشان پیدا نیست مگر از زبان پدیدآورنده‌ی قرآن، و البته آن هم معمولاً در قالب‌های جدلی و مدافعه‌جویانه بیان شده است. هرآنچه ما در قرآن از «دیگران» و درباره‌ی «دیگران» خوانده‌ایم و شنیده‌ایم از صافی و مُمیّزی پدیدآورنده‌ی قرآن گذشته‌اند: ما «دیگران» را از پشت عینک‌های پدیدآورنده‌ی قرآن می‌بینیم، یا (اگر گامی فراتر بگذاریم) آن‌ها را طوری می‌بینیم که پدید‌آورنده‌ی قرآن می‌خواسته است که آن‌ها را آنگونه به ما بنُمایاند، نه الزاماً آن چیزی که آن‌ها واقعاً گفته‌اند یا بوده‌اند. البته این معضل فقط به همین‌جا در متن قرآن ختم نمی‌شود، زیرا که تفسیرها و روایت‌ها و نقل‌های پسااسلامی همان صدای بسیار ضعیفِ طرف مقابل را نیز مخدوش‌ کرده‌اند.

🔻 عبارت معروفی به زبان لاتین می‌گوید: "به طرف مقابل گوش بده!" (Audi alteram partem) و معنایش این است که «یک‌طرفه به قاضی نرو!»، بگذار که طرف مقابل نیز مجال سخن و پاسخ داشته باشد! این عبارت به بنیانی برای قضاوت میان طرفین ماجرا تبدیل شده است: هر طرف باید مجال کافی داشته باشد تا از آنچه علیه او گفته شده است دفاع کند و شواهد و دلایلش را ارائه کند. اما آیا خواننده‌ی متن قرآن از رهگذر آنچه در متن به مخالفان نسبت داده شده است می‌تواند به طرف مقابل گوش بدهد؟ آیا با خواندن متن قرآن می‌توان به‌راستی و با اطمینان سخن مخالفان را شنید؟ پاسخ‌دادن به این پرسش برای شخصی که متن قرآن و نیّت پدیدآورنده‌ی آن را صرفاً بازتاب‌دادن‌ِ واقعیت بدون هیچ دخل‌وتصرفی می‌داند بسیار ساده است: آری! اما یافتن پاسخ برای دیگرانی که به دنبال شواهد و دلایلی بیرون از متن می‌گردند تا بتوانند عادلانه به «طرف مقابل گوش بدهند» چندان آسان نخواهد بود.

🔻 آنچه احمد الجلاد در کتاب اخیرش با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی» برای ما فراهم کرده است بخش کوچکی است از شواهد و دلایلی که شخص پرسشگر و پژوهشگر برای گوش دادن به طرف مقابل می‌تواند از آن‌ها استفاده کند. کوچ‌گردهای عربستان در دوران پیشااسلامی بخشی از مخاطبان قرآن بوده‌اند، یا دست‌کم باور بر این است که واژه‌ی «اَعراب» یا «جاهلیة» یا واژه‌های مشابه در قرآن به چنین گروهی اشاره دارد. این اعراب کوچ‌گرد چه‌کسانی بوده‌اند؟ چه آیین‌هایی داشته‌اند؟ چه خدایانی داشته‌اند و نقش خدایان در زندگی‌شان را چه می‌پنداشته‌اند؟ نگاه‌شان به سرنوشت انسان چه بوده است؟ چه تصوری درباره‌ی زندگی پس از مرگ داشته‌اند؟ و در مجموع جهان را چگونه می‌دیده‌اند؟ احمد الجلاد با بررسی سنگ‌نبشته‌هایی که این کوچ‌گردها در بیابان‌ها و کوه‌ها و راه‌ها و بادیه‌ها بر تنه‌ی سنگ‌ها خراشیده‌اند برایمان پاسخ‌هایی مستند به شواهد مادی به ارمغان آورده است. چه برای باورمندی که متن قرآن را مؤمنانه می‌خواند و چه برای پرسشگر و پژوهشگری که در پی گوش دادن به طرف مقابل است یافته‌های سنگ‌نبشته‌های صفایی دانش‌افزا و بینش‌آفرین است.


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 به طرف مقابل گوش بده | Audi alteram partem

✨ نقد و نظر

📌 گزارشی از بخشی از کتاب اخیر احمد الجلاد با عنوان «دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربستانِ پیشااسلامی: بازسازی‌ای بر پایه‌ی سنگ‌نبشته‌های صفایی»

بخش ۲ از ۲


🔻 بخشی از دیباجه‌ی این کتاب را به فارسی برگردانده‌ام که در ادامه می‌آورم:

📖 متداول‌ترین مرجع برای دین عرب پیشااسلامی «کتاب الأصنام» نوشته‌ی هشام ابن الکلبی است. متن آن کتاب مجموعه‌ای از داستان‌های عامیانه را ارائه می‌کند که تاریخ باورمندی انسان را بازگویی می‌کند؛ تاریخی که با یکتاپرستی خالص آغاز می‌شود، به سوی تکوین چندخداپرستی و شرک می‌رود، و با «نابودی نهایی خدایان» که به واسطه‌ی ظهور محمّد آغاز شده است به پایان می‌رسد...

📖 با اینکه به‌درستی در اصالتِ تاریخی این گزارش‌ها [یعنی گزارش‌های موجود در منابع اسلامی درباره‌ی اعراب یا کوچ‌گردهای عربستان پیشااسلامی] تردید شده است، اما این گزارش‌ها نکته‌ی مهمی که ولید صالح [قرآن‌پژوه مسلمان در کتابش به سال ۲۰۱۹ با عنوان «خدایان مکّی، الوهیت عیسی: تحلیلی از سوره‌ی زخرف»] به آن اشاره کرده بود را بسیار شایان توجه می‌کند: "مخالفانِ محمّد جان به در نبردند که بتوانند طرف دیگر ماجرا را [برای ما] بگویند". آنچه ما در مورد آن‌ها و کسانی که پیش از آن‌ها بوده‌اند می‌دانیم به طور سنتی بر پایه‌ی منابع جدلی مانند این منبع [یعنی «کتاب الأصنام» هشام ابن الکلبی] بازسازی شده‌اند. جهان‌بینی و باورهای آن‌ها از صافی‌های اسلامی عبور داده شده‌اند و به شکلی پراکنده و آشفته به دست ما می‌رسند. مرز میان آنچه ممکن است «هسته‌های اصیل حقیقت» باشند با برداشت‌های آزاد، مجازگویی، و سنّت‌های ادبی مشخص نیست.

📖 کتاب پیش‌رو، با استفاده از منابعی متفاوت [از منابع روایی اسلامی]، یعنی با سنگ‌نبشت‌های صفایی، به دین و آیین‌های کوچ‌گردهای عربِ پیشااسلامی می‌پردازد. متون این سنگ‌نبشته‌ها، در نزدیکترین زمان، از حدود سه سده پیش از ظهور اسلام تا زمان‌هایی بسیار دور نوشته شده‌اند؛ و برخلاف منابع ادبی دوره‌ی اسلامی، این مطالب [یعنی سنگ‌نبشته‌ها] به دست مُتِنَسّکان به دینِ عربِ سنّتی ایجاد شده‌اند. این سنگ‌نبشته‌ها شاهدان عینی بر حیات دینی کوچ‌گردهای عرب‌اند پیش از آنکه یهودیّت و مسیحیّت در سرتاسر عربستان گسترده بشوند. در ادامه‌ی کتاب می‌کوشم تا جهانِ آن‌ها را با استفاده از واژه‌های خودشان بازسازی کنم، که البته با واسطه‌ی متن‌پژوهی تطبیقی، منابع ادبی دوره‌های پیشااسلامی و اسلامی، و خود بافتار باستان‌شناختی‌شان تفسیر شده‌اند.


📗 برای دسترسی به کتاب بنگرید به:
Al-Jallad, Ahmad. The Religion and Rituals of the Nomads of Pre-Islamic Arabia: A Reconstruction Based on the Safaitic Inscriptions. Leiden:Brill, 2022.


#اسلام #قرآن #عربستان_پیشااسلامی #سنگ‌نبشته #احمد_الجلاد #صفایی #جدلی
#Islam #Quran #PreIslamic_Arabia #Inscription #Ahmad_AlJallad #Safaitic #Polemic


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔍 شب‌زنده‌داری در لیلة القدر، در شب میلاد مسیح

✨ نقد و‌ نظر

📌 تأملی درباره‌ی زیرمتن‌های پسابایبلیِ سوره‌ی قدر

بخش ۱ از ۲


🔆 چکیده
اصطلاح «لیلة القدر» برگرفته از سوره‌ای با همین نام در قرآن است. معمولاً در سنت تفسیری اسلامی مضمون این سوره با «ماه رمضان»، «نزول قرآن»، و «تعیین سالیانه‌ی مقدرات» مرتبط شده است؛ و بر همین اساس در تقویم عبادی اسلامی مناسک خاصی در این باره شکل گرفته است، از جمله تأکید بسیار زیادی بر «شب‌زنده‌داری» در این شب وجود دارد. در خوانش‌های متداول، این سوره از زیرمتن‌های بایبلی و پسابایبلیِ قرآن مستقل است؛ اما از قضا می‌توان عبارات و اشارات این سوره را در پرتوی زیرمتن‌های پسابایبلی در مسیحیّت سُریانی‌زبان که «لیلة القدر» را «شب میلاد عیسی» معرفی می‌کنند بازتفسیر کرد. مشابهت عبارات و مضامین سوره‌ی قدر با یکی از سرودهای مذهبیِ اِفرِم سوری (نویسنده‌ی مسیحیِ سده‌ی ۴ میلادی) بیش از پیش ارتباط قرآن و آشناییِ پدیدآورنده‌ی آن با سنّت‌های مسیحی و یهودی را نمایان می‌کند.


🔆 زیرمتنِ پسابایبلیِ سوره‌ی قدر
🔻 افرِم سوری یا قدیّس اِفرِم (حدود ۳۰۶ تا ۳۷۳ میلادی)، یکی از معروف‌ترین و تأثیرگذارترین نویسندگانِ مسیحیّت سُریانی‌زبان است. اِفرِم در نُصَیْبین (شهری واقع بر مرز ترکیه و سوریه‌ی کنونی) به دنیا آمد و در سال‌های پایانی عمر به شهر اِدِسا (واقع در ترکیه‌ی کنونی) رفت. اِفرِم به زبان آرامی و گویش اِدِسایی می‌نوشت که امروزه به نام «سُریانی» شناخته می‌شود. نوشته‌های او نماینده‌ی تمام‌عیار مسیحیّت سُریانی است که هم در تاریخ مسیحیّت و هم در ادبیاتِ دینیِ دوران باستان متأخر بسیار تأثیرگذار بوده‌اند. بخش عمده‌ای از نوشته‌های او را می‌توان در دو گونه‌ از ادبیات مذهبی جای داد: سرودهای مذهبی (که در زبان سُریانی در حالت مفرد «میدراشا» و در حالت جمع «میدراشی» نامیده می‌شوند) و موعظه‌های موزون (که در زبان سُریانی در حالت مفرد «میمرا» و در حالت جمع «میمری» نامیده می‌شوند).

🔻 حدود ۴۰۰ سرود مذهبی از اِفرِم سوری در موضوعات گوناگون در مسیحیّت بر جای مانده‌اند. این سرودها در دیوان‌هایی جمع‌آوری و نام‌گذاری شده‌اند. از جمله‌ی این دیوان‌ها «سرودهایی در باب ولادتِ مسیح در جسم خاکی» است که در حال حاضر دربردارنده‌ی ۲۸ سرود مذهبی است. محتوای اصلی این سرودها بزرگداشت ولادت عیسی مسیح در جسمِ خاکی او و توصیف و تحسین شب میلاد مسیح و ترویج مناسک و اَعمال مناسب برای آن شب است. عبارات و مضامین یکی از این سرودها شباهت زیادی با عبارات و مضامین سوره‌ی قدر دارد. این شباهت و مطابقت نمی‌تواند تصادفی باشد، زیرا افزون بر تناظر میان دو متن،‌ و ترتیب یکسانِ عبارات، مضمونِ سفارش به «شب‌زنده‌داری» در «شبِ اندازه» (شب قدر) یا همان شب «ولادت مسیح» را می‌توان به دفعات در آن سرود یافت: همان مضمونی که در ادبیات دینی و روایی اسلامی نیز درباره‌ی شب قدر به وفور یافت می‌شود.


🔻بخشی از سروده‌ی اِفرِم را در زیر آورده‌ام:

🌛 إنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ. ومَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ ‎
ما او را در شبِ اندازه فروفرستادیم. و چه چیز تو را از شبِ اندازه آگاه کرد؟
-- بگذار شب‌زنده‌داری این شبِ [میلادِ مسیح] را همچون دیگرِ شب‌ها ندانیم!

🌛ليْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِّنْ أَلْفِ شَهْرٍ
شبِ اندازه برتر از هزار ماه است. ‎
-- اندازه‌ی شب‌زنده‌داری این شب صد برابر است!

🌛تنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن كُلِّ أَمْرٍ ‎
فرشتگان و روح در آن [شب] به فرمان پروردگارشان برای هر کاری فرومی‌آیند.
-- [شبی که] فرشتگان و ملائکه‌ی مقرّب سحرگاه فرود می‌آیند تا سرودی نو بخوانند!

🌛سلَامٌ هِيَ حَتَّىٰ مَطْلَعِ الْفَجْرِ
آن [شب] تا فرارسیدنِ سپیده‌دم صلح است. ‎
-- آنان [در آن شب] صلح‌ را پیش می‌فرستند!


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🔍 شب‌زنده‌داری در لیلة القدر، در شب میلاد مسیح

✨ نقد و‌ نظر

📌 تأملی درباره‌ی زیرمتن‌های پسابایبلیِ سوره‌ی قدر

بخش ۲ از ۲


🔆 بررسی اصالت و وثاقتِ تاریخی سرودهای اِفرِم
🔻بررسی منابع مادی و متنی نشان داده‌اند که انتساب این سرودها به اِفرِم صحیح است. در حال حاضر، هم «منابع مادی» یعنی نسخه‌های خطی، و هم «منابع متنی و روایی» یعنی آثارِ دیگری که از این سرودها نام برده‌اند موجودند و وثاقت و اصالت آن‌ها را تأیید می‌کنند. دست‌کم ۱۰ نسخه‌ی خطی از آثار اِفرِم موجودند که برای سده‌ی پنجم و ششم میلادی (یعنی یک تا دو سده پیش از ظهور اسلام) تاریخ‌گذاری شده‌اند. نسخه‌های خطی دیگری نیز موجودند که انتقال این آثار تا زمان ما را نشان می‌دهند. دیوان «سرود‌هایی در باب ولادتِ مسیح در جسمِ خاکی» در نسخه‌ی خطی شماره‌ی Vat.sir.112 در واتیکان از برگه‌های شماره‌ی ۳۹ تا ۹۲ موجود است. این نسخه‌ی خطی منسوب به نیمه‌ی سده‌ی ششم میلادی است.

🔻 همچنین، منابع متنی و روایی نیز وجود دیوان «سرودهایی در باب ولادتِ مسیح» از اِفرِم را تأیید می‌کنند. نویسنده‌ای مسیحی با نام فیلوزِنوسِ مَنبِجی (که مَنبِج شهری در نزدیکی حَلَب در سوریه‌ی کنونی است) یکی از نام‌آورترین نویسندگان سُریانی‌زبان بوده است. او در میان سال‌های ۴۸۲ تا ۴۸۴ میلادی، در اثری به نام «گُلچین» (Florilegium of Philoxenus of Mabbug) که تألیفی از متون برگزیده‌ از دیگر آثار مهم پیشین بوده است تعدادی از آثار اِفرِم سوری را نام می‌برد، از جمله دیوان «سرودهایی در باب ولادتِ مسیح». به بیان دیگر، سرودهای مذهبی اِفرِم یک تا دو سده پیش از ظهور اسلام به‌طور گسترده در خاورنزدیک شناخته‌شده بوده‌اند.


🔆 تأملی درباره‌ی پیامدها و پرسش‌ها
🔻 اکنون با نظر به سروده‌های اِفرِم و زیرمتن‌های بایبلی و پسابایبلی‌ِ سوره‌ی قدر شاید بتوان تفسیری متفاوت از آن ارائه کرد؛ تفسیری که نمی‌تواند نسبت به خاستگاه‌های مسیحی آن در زمانه‌ی صدورش و تطوّر معنایی آن در سنّت اسلامی بی‌تفاوت باشد. در این میان پرسش‌هایی رخ می‌نمایند: نسبت شب قدر به‌مثابه‌ی شب میلاد مسیح و توصیه به شب‌زنداریِ آن در متن مسیحی، با ماه رمضان و روزه‌داری چیست؟ زیرا در آیه‌های این سوره (و آیه‌های مشابهی که گفته می‌شوند با «شب قدر» ارتباط دارند) هیچ اشاره‌ای به ماه رمضان و روزه‌داری وجود ندارد. آنگاه آیا این ارتباط در همان زمان صدور این سوره برقرار بوده است یا با تحولی تفسیری و معنایی در سال‌های بعدی ایجاد شده است؟

🔻 همچنین، آیا امکان دارد که نامشخص‌بودن زمان دقیق شب قدر در سنّت اسلامی به نامشخص‌بودن زمان دقیق رویدادها در تقویم قمری یا تقویم قمری-شمسی مرتبط باشد؟ از یک سو، شب میلاد مسیح در نزد مسیحیان معیّن بوده است (دست‌کم از سده‌ی سوم میلادی) و تقویم عبادی آن‌ها از تقویم خورشیدی پیروی می‌کرده است که مناسبت‌ها در آن تقویم در طول سال روزِ مشخصی دارند. از سوی دیگر، مناسبت‌ها در تقویم‌های قمری و در تقویم‌های قمری-شمسی (که عرب‌های حجاز در زمانه‌ی ظهور اسلام از آن پیروی می‌کرده‌اند) زمان دقیقی ندارند و ممکن است در هر سال چندین روز جلو یا عقب بروند (هرچند جبران‌های سالیانه در تقویم‌های قمری-شمسی زمان مناسبت‌ها را در بازه‌‌ای یک ماهه نگه می‌دارد). به این ترتیب، آیا می‌توانیم تصور کنیم که تطبیق دقیق شب میلاد مسیح با یک تاریخ خاص در ماه رمضان ممکن نبوده است، اما در هر سال یکی از شب‌های ثلثِ پایانیِ ماه رمضان (چنانچه در نقل‌های اسلامی به آن اشاره شده است) با شب میلاد مسیح مطابقت پیدا می‌کرده است؟


📗 برای دسترسی به نسخه‌ی خطی واتیکان بنگرید به:
Vat.sat.112
📗 برای دسترسی به ویراستِ اِدمُند بِک از دیوان «سرودهایی در باب ولادتِ مسیح» به سُریانی و آلمانی بنگرید به سرود ۲۱اُم (که برابر است با سرود ۱۴اُم در ویراستِ جان گُوین به انگلیسی):
Beck, Edmund. Des heiligen Ephraem des Syrers Hymnen De Nativitate (Epiphania), Louvain: Secretariat du Corpus Scriptorum Christianorum Orientalium, 1959.
📗 برای دسترسی به ویراستِ کَثلین مَک‌وی از دیوان «سرودهایی در باب ولادتِ مسیح» به انگلیسی بنگرید به:
McVey, Kathleen. Ephrem the Syrian: Hymns. New York: Paulist Press, 1989.

#قرآن #قرآن‌پژوهی #زیرمتن #پسابایبلی #افرم #سروده‌ی_مذهبی #ولادت_مسیح
#Quran #Quranic_Studies #Hypotext #Post_Biblical #Ephrem #Hymn #Midrashe #Nativity_of_Christ

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

📌 خیلی دور، خیلی نزدیک
گفت‌وگو با پژوهشگران ایرانیِ خارج از مرزها
به میزبانیِ زهیر میرکریمی (ملبورن)

🔷 نشست ششم
ایزوتسو: اسلام‌پژوهی و فلسفۀ شرقی
با حضور بهمن ذکی‌پور (چیبا، ژاپن)

🔹 پنج‌شنبه ۲۲اردیبهشت / ۱۲ مه
ساعت ۲۱ تهران/۲:۳۰ آدینۀ ملبورن/ ۱:۳۰ آدینۀ توکیو

✅ در صفحۀ اینستاگرام دورنما:
https://www.instagram.com/doornamaaa/

#خیلی_دور_خیلی_نزدیک
#بهمن_ذکی‌پور
#توشی‌هیکو_ایزوتسو
#فلسفۀ_شرقی
#با_دورنما_همراه_باشیم

@doornamaa

پانزدهمین نشست از سلسله نشست‌های «پانزده مقاله‌ی قرآنی» با موضوعِ مقاله‌ی «کتیبه‌های عربستان جنوبی و تفسیرِ قرآن » نوشتۀ اندرو ریپین

گفت‌وگوی جمعی با حضور پژوهشگر قرآنی، آقای زُهیر میرکریمی

نقد و گزارش آغازین: علی سلطانی

دوشنبه‌شب (۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱)، ساعت ۲۲

لینک اصلی شرکت در جلسه (گوگل‌میت):

https://meet.google.com/xhc-gige-imf

دریافت فایل مقاله (فارسی):
https://t.me/dinonline/4841

@dinonline

🔍 قرآن و زیرمتن‌های آن

✨ گزارشِ نشست


🔻 در شب‌های ۲۶ و ۲۷ رمضان امسال (۱۴۴۳ قمری)، برابر با ۸ و ۹ اردیبهشت ۱۴۰۱ خورشیدی، به دعوت خانه‌ی فرهنگی غدیر درباره‌ی زیرمتن‌های قرآن سخن گفتم. عنوان سخنرانی «قرآن و زیرمتن‌های آن» بود.

🔻 در نشست یکم درباره‌ی مقدمه‌های نظریه‌ی بینامتنیّت (Inter-textuality) و نمونه‌های آن در متون ادبی و دینی صحبت کردم، سطوح ارتباط‌های بینامتنی را نشان دادم، و لایه‌های آشکار و پنهان روابط بینامتنی را ترسیم کردم. همچنین، جریان‌های اصلی و مؤثر در فضای فرهنگی عربستان که معاصر ظهور متن قرآن بوده‌اند را معرفی کردم، و بعضی از زیرمتن‌های بایبلی و پسابایبلی متن قرآن را نام بردم.

🔻 در نشست دوم با موردکاوی به ذکر چند نمونه از پژوهش‌ها و مطالعات مرتبط با زیرمتن‌های بایبلی و پسابایبلیِ قرآن پرداختم، از جمله نسبت بعضی از آیات فقهی قرآن، آیاتی از سوره‌ی مریم مرتبط با روایت ولادت عیسی و روایت فرار خانواده‌ی عیسی به مصر و عبارت مشکل‌برانگیز «اخت هارون»، عدد عمر نوح، و آیة الکرسی را با زیرمتن‌های احتمالی‌شان نشان دادم.

🔻 نما و آوای نشست‌های «قرآن و زیرمتن‌های آن» در آشیانه‌ی عنقاء در تلگرام، آپاراتِ عنقاء، و یوتیوبِ عنقاء در دسترس‌اند.

🎞 نشست یکم در
آشیانه‌ی عنقاء
آپارات عنقاء
یوتیوب عنقاء

🎞 نشست دوم در
آشیانه‌ی عنقاء
آپارات عنقاء
یوتیوب عنقاء


#قرآن #قرآن‌پژوهی #بینامتنیت #متن #زیرمتن #زیرمتن #بایبل #بایبلی #پسابایبلی
#Quran #Quranic_Studies #Intertextuality #Text #Hypotext #Hypertext #Subtext #Bible #Biblical #Post_Biblical

🖋 زهیر میرکریمی
@ghadircharity
@anqanotes

🔍 کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها در عربستان پیشااسلامی

✨ گزارشِ نشست


🔻 در پانزدهمین و آخرین نشست از مجموعه‌‌ی نشست‌های «پانزده مقاله‌ی قرآنی» به دعوت دین‌آنلاین و دوست دانشور و گرامی‌ام،‌ علی سلطانی، درباره‌ی مقاله‌ای از اَندرو ریپین سخن گفتم. عنوان مقاله «کتیبه‌های عربستان جنوبی و تفسیرِ قرآن» است. در آن نشست همچنین درباره‌ی مطالب زیر توضیح و گزارشی ارائه کردم:

🔅 مشخصات کتاب‌شناختی مقاله
🔅 آشنایی اجمالی با اَندرو ریپین و کارنامه‌ی علمی او
🔅 روش تفسیر‌پژوهی اَندرو ریپین
🔅 فهرست انواع شواهد مادی در دین‌پژوهی
🔅 خط و زبان در عربستان پیشااسلامی و طبقه‌بندی آن‌ها
🔅 تفاوت کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها (گرافیتی‌ها)
🔅 یافته‌های پژوهشگران از محتوای سنگ‌نبشته‌ها در عربستان
🔅 تضاد بعضی یافته‌های مادی با منابع متنیِ عربی و اسلامی
🔅 معرفی چند پژوهشگر برتر کتیبه‌شناس در زمینه‌ی اسلام‌پژوهی
🔅 معرفی چند منبع برای دسترسی به فهرست و محتوای کتیبه‌ها و سنگ‌نبشته‌ها


🔻 آوای این نشست‌ در دسترس است که در فرسته‌ی زیر آن را از دین‌آنلاین هم‌رسان می‌کنم.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #تفسیر_قرآن #کتیبه #سنگ‌نبشته #اندرو_ریپین #عربستان #پیشااسلامی #خط #زبان
#Quran #Quranic_Studies #Quran_Exegesis #Inscription #graffiti #Andrew_Rippin #Arabia #Pre_Islamic #Script #Language

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🔻پانزدهمین نشست از سلسله نشست‌های «پانزده مقاله‌ قرآنی»

✔️ مقاله‌ «کتیبه‌های عربستان جنوبی و تفسیرِ قرآن » نوشتۀ اندرو ریپین

🔹گفت‌وگوی جمعی با حضور پژوهشگر قرآنی، آقای زُهیر میرکریمی

نقد و گزارش آغازین: علی سلطانی

زمان برگزاری: دوشنبه‌شب ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۱

دریافت فایل مقاله (فارسی):
https://t.me/dinonline/4841

🆔@dinonline

🔍 تأثیر فارسی‌مآبی بر تفاسیر قرآن

✨ معرفی منابع

📌 معرفی مقاله‌ی «پارسی‌نگاری در جهانِ فرهنگی-ادبیِ عربی: مطالعه‌ی موردیِ تفاسیر قرآنیِ خراسان» نوشته‌ی مجید دانشگر و سجاد رِضوی در ماه مِی ۲۰۲۲ میلادی


🔻 فارسی‌مآبی یا جامعه‌ی فارسی‌مآب (Persianate Society) گفتمان یا جامعه‌ای است که بر پایه‌ی مؤلفه‌های فرهنگی ایرانی و فارسی ساخته شده است و بسیار از آن متأثر است: مؤلفه‌هایی همچون زبان، ادبیات، هنر، آداب و رسوم، و هویت اجتماعی. فارسی‌مآبی یا ایرانی‌مآبی (همچون یونانی‌مآبی) مختص یک سرزمین (ایران) یا گویشوران به یک زبان (فارسی) نبوده است، بلکه حیطه‌ی گسترده‌ای از سرزمین‌ها از آسیای صغیر و میان‌رودان در غرب تا هند و آسیای میانه در شرق را شامل می‌شده است و اکنون نیز کمابیش اینچنین است.

🔻 امروزه گفتمانِ علمی «فارسی‌مآبی» عموماً بر تأثیر زبان فارسی در ایران و سرزمین‌های شرقی‌تر در آسیای میانه تمرکز دارد، اما آن نحوه‌ای که زبان فارسی در سده‌های پس از ظهور اسلام در جهانِ فرهنگی-ادبی غربِ عربی حضور داشته است و به‌کارگرفته می‌شده است را نشان نمی‌دهد و نادیده می‌گیرد. در همین راستا است که می‌توان گفت شکل‌گیری شاهکارهای ادبی-علمی جهان اسلام و پژوهش‌ها و رویکردهای علمی، از جمله تفاسیر قرآن، به نحوی شکل گرفته‌اند که هم نقش آثار فارسی و هم نقش متون تولیدشده در بافتارِ فارسی‌گرایی و فارسی‌مآبی را نادیده می‌گیرد.

🔻 این مقاله با ارائه‌ی مطالعه‌ای موردی درباره‌ی تفسیر‌های قرآن که در ابتدایی‌ترین دورانِ سده‌های میانه به زبان فارسی نوشته شده‌اند و میزان استقبال از آن‌ها در سرزمین‌های غربِ ایران نشان می‌دهد که چگونه زبان فارسی در جهانِ فرهنگی-ادبیِ عربی نوشته و بازنویسی می‌شده است، تاجایی‌که باید این تفسیرهای فارسی‌زبان را در تراز آثار اصلی‌ترین شاهکارهای تفسیر عربی همچون تفسیر طبری، تفسیر ثَعالِبی، و تفسیر البَسیط قرار داد.

🔻 نویسندگان مقاله معتقدند که در تفسیرپژوهیِ خُرد و کلان نمی‌توان مطالعه‌ی تفسیر‌های فارسی متقدم را نادیده گرفت. از همین رو، با بررسی نُسَخ خطی کمیاب، به‌ویژه نسخه‌هایی از مکتب تفسیری خراسان، نشان می‌دهند که چگونه محققان و عالمانِ عرب تفاسیر‌ فارسی از قرآن را در قلبِ عرب‌زبان می‌خوانده‌اند، استنساخ می‌کرده‌اند، و نشر می‌داده‌اند.

🔻 این مقاله نه‌‌تنها درصدد شرح و نقد پژوهش‌های گذشته است، بلکه به وجود و گستردگی ترجمه‌های فارسی قرآن و تفاسیر فارسی قرآن و تأثیر علمی فارسی‌زبانان بر غربِ عربی پرداخته‌اند، و البته افزون بر آن، سهم تفاسیر‌ فارسی قرآن در درک هنجارین و رسمی از سنّت تفسیر مسلمانان در مدارس و مراکز اندیشه‌ی اسلامی را نشان می‌دهد.

🔻 شروع همکاری نویسندگانِ این مقاله، پس از تبادل نقدهای جدّی میان سجاد رِضوی و مجید دانشگر بر یکدیگر پیرامون کتاب «قرآن‌پژوهی در دانشگاه‌ها و مجامع علمی جهان اسلام» شکل گرفت که نتایج آن در مجله‌ی Method and Theory in the Study of Religion منتشر شده است و به‌طور رایگان در اینجا و اینجا در دسترس‌اند.


👨🏻‍🎓 مجید دانشگر (Majid Daneshgar) عضو هیأت علمی موسسه‌ی شرق‌شناسیِ دانشگاه فِرایبورگ، و همچنین عضو پیوسته‌ی مؤسسه‌ی مطالعات پیشرفته‌ی فرایبورگ در کشور آلمان است. آثار متعدّدی از او در زمینه‌ی دین‌پژوهی و اسلام‌پژوهی منتشر شده است، از جمله کتاب «قرآن‌پژوهی در دانشگاه‌ها و مجامع علمی جهان اسلام» (انتشارات دانشگاه آکسفورد)، «قرآن در جهان مالایا-اندونزی» (انتشارات راتلج)، و کتاب «ساختارشکنی مطالعات اسلامی» (از مجموعه‌ی مطالعات آیلکس از انتشارات دانشگاه هاروارد).

👨🏻‍🎓 سجّاد رِضوی (Sajjad Rizvi) استاد تاریخِ اندیشه‌ی اسلامی در مؤسسه‌ی مطالعات عربی و اسلامی در دانشگاه اِکسِتِر در انگلستان، و مدیر مرکز مطالعه‌ی اسلام است. زمینه‌های اصلی مطالعات و پژوهش‌های رِضوی عبارتند از: تاریخ اندیشه در اسلام،‌ فلسفه‌ی اسلامی به‌ویژه آثار ملاصدرا، و شیعه‌پژوهی. او کتاب‌ها و مقاله‌های متعدّدی منتتشر کرده است و هم‌اکنون به همراه اهاب بداوی سرویراستار «دست‌نامه‌ی آکسفورد برای اسلامِ شیعی» است. او نویسنده‌ی مدخل «ملاصدرا» در دانشنامه‌ی فلسفه‌ی استنفورد و دانشنامه‌ی ایرانیکا نیز می‌باشد.


📗 برای دسترسی به مقاله آن را در آشیانه‌ی عنقاء بیابید، یا بنگرید به:
Daneshgar, Majid and Sajjad Rizvi. “Inscribing Persian in the Arabic Cosmopolis: A Case Study of Qur’anic Exegesis from Khorasan.” Australian Journal of Islamic Studies 7, no. 1 (2022): 5-28.

#قرآن #قرآن‌پژوهی #تفسیر_قرآن #خراسان #فارسی‌مآبی #جهان_فرهنگی_ادبی_عربی #مجید_دانشگر #سجاد_رضوی
#Quran #Quranic_Studies #Quranic_Exegesis #Persianate #Arabic_Cosmopolis #Majid_Daneshgar #Sajjad_Rizvi

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

✨ معرفی نشست علمی «جنبه‌های فارسی‌مآبی جهانِ مالایی-اندونزیایی: نسخه خطی نادر» با سخنرانی مجید دانشگر


🔻 مؤسسه‌ی ایرانشناسی بریتانیا (British Institute of Persian Studies) میزبان مجید دانشگر است که درباره‌ی جنبه های فارسی مآبی سرزمین‌های جنوب شرق آسیا به‌ویژه جهان مالایا-اندونزی سخن خواهد گفت. دانشگر با بررسی نسخه‌خطی‌ِ نادر یا کم‌تر شناخته‌شده نقش جایگاه زبان و فرهنگ فارسی در سرزمین‌های تایلند، اراکان (در شرق هند و شمال خلیج بنگال)، برمه، آچه (در نوک شمالی جزیره‌ی سوماترا)، بَنتِن (در جزیره‌ی جاوا در اندونزی) و مِلاکا (در جنوب غربی مالزی) در گذشته‌های دور را نشان خواهد داد.

📅 تاریخ برگزاری نشست: چهارشنبه، ۲۵ مِی ۲۰۲۲ میلادی، برابر با ۴ خرداد ۱۴۰۱ خورشیدی

⏰ زمان برگزاری نشست: از ساعت ۱۷ تا ۱۸ به وقت لندن، برابر با ساعت ۲۱:۳۰ تا ۲۲:۳۰ به وقت تهران

🌏 این سخنرانی در بستر برنامه‌ی زوم (Zoom) برگزار خواهد شد.

🗝 برای ثبت‌نام رایگان در این سخنرانی به اینجا یا اینجا رجوع کنید.

🖼 تصویر سمت راست: متن دوزبانه‌ی فارسی و مالایی (جاوی) یافت‌شد در آچه، نسخه‌ی شماره‌ی ۷۰۵۶ در کتابخانه‌ی دانشگاه لایْدِن در هلند. این نسخه یکی از قدیمی‌ترین نسخ اسلامی مالایی موجود است که مجید دانشگر آن را از طریق آزمایش کربن ۱۴ و تحلیل رسم‌الخط و شیوه‌ی نگارش تاریخ‌گذاری کرده است. دو مقاله در مورد این نسخه از دانشگر چاپ شده است:

Daneshgar, Majid. "A Very Old Malay Islamic Manuscript: Carbon Dating and Further Analysis of a Persian-Malay Anthology." Indonesia and the Malay World (2021).

Daneshgar, Majid. "An old Persian-Malay anthology of poems from Aceh." Dabir, Samuel Jordan Center for Persian Studies and Culture 7 (2020): 61-90.

#اسلام‌پژوهی #نسخه‌شناسی #نسخه‌خطی #فارسی‌مآبی #تاریخ‌گذاری_کربن #مالزی #اندونزی #مجید_دانشگر
#Islamic_Studies #Codicology #Manuscript #Persianate #Carbon_Dating #Malaysia #Indonesia #Majid_Daneshgar

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🍃 در این گفتار، آرای امین احسن اصلاحی، مفسّر هندی‌الاصل قرآن، و استاد او حمیدالدین فراهی، و شاگردش جاوید احمد غامدی را درباره‌ی نظم در قرآن و پی‌آمدهای آن در رویکرد به تفسیر و اصول فقه توضیح خواهم داد. سعی خواهم کرد بیشتر جنبه‌هایی از آرای ایشان را مطرح کنم که کمتر در ایران به آن پرداخته شده است. در پایان بحث به نقد نظرات ایشان خواهم پرداخت.

حضور آنلاین از طریق اسکای‌روم:
https://www.skyroom.online/ch/mofidclass/ghoran

#نظم #امین_احسن_اصلاحی

@farhadshafti

🔍 از نوزده فرشته‌ی دوزخ...

✨ نقّادی ویرایشی: نمونه‌ای از ویرایشِ تفسیریِ سوره‌ی مدّثّر

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی


🔻 سوره مدّثّر، از اولین سوره‌های قرآنی، پس از چند آیه خطاب به پیامبر، از کافری مغرور می‌گوید که گرچه خداوند به او مال بسیار داده، اما بیش از این طمع دارد، به آیات خداوند عناد می‌ورزد، چهره در هم می‌کشد، متکبرانه روی می‌گرداند و می‌گوید که این جادویی آموخته است و جز سخن بشر نیست... و بعد وعید الهی است که او به دوزخ فرستاده می‌شود، در آتشی که چیزی باقی نمی‌گذارد، «دوزخی که بر آن نوزده (نگهبان) است».

🔻 چنین می‌نماید که از همان ابتدا، نزد معاصران پیامبر، این عدد نوزده و معنی و چیستی آن، بحث‌انگیز شده و محل اشکال بوده است. از این رو، در حالی که آیات پیش و پس در حدود دو، سه، یا چهار کلمه‌اند، آیه‌ا‌ی توضیحی-تفسیری در حدود چهل کلمه در این موضع وارد شده است. این قطعه ابتدا در باب چیستی آن نوزده می‌گوید که مقصود ملائک‌اند (چنان که جای دیگر، «ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَيْها مَلائِکةٌ غِلاظٌ شِدادٌ»، تحریم:۶). سپس در باب آن عدد نوزده می‌گوید که آن به واقع نوعی آزمایش است. بیماردلان در آن چون و چرا می‌کنند و می‌گویند مقصود خداوند از این مثال‌ها چیست؟ و همان موجب فزونی ایمان و یقین مؤمنان است، و به این ختم می‌کند که تعداد سپاهیان خداوند را کسی جز او نمی‌داند و این جز تذکاری برای بشر نیست.

🔻 چون خود آیه هم به پرسش‌ها و واکنش‌ها اشاره دارد، به ظاهر تردیدی نیست که این قطعه افزوده‌ی بعدی است، منتهی چه زمان؟ شاید در مدینه یا دیرتر، چنان که از اشارت «اهل کتاب» هم برمی‌آید.

🔻 امّا در باب عدد نوزده چه می‌توان گفت؟ نه چندان. عدد نوزده نزد برخی مکاتب گنوسی رایج بوده از آن رو که حاصل جمع دوازده و هفت است، دو عدد بسیار ویژه: دوازده صورت فلکی و هفت آسمان که نیازی به ذکر اهمیت نمادین این دو عدد نیست. امّا این معنی اینجا چندان مناسبتی ندارد. بیشتر محتمل است که صرفا یک انتخاب «ادبی» بوده است. چون رعایت سجع کلام ( َر ) ایجاب می‌کرده که در موضع سجع عددی بین یازده تا نوزده آید که به «عشَرْ» ختم شود. از این رو بالاترین عدد در این محدوده انتخاب شده جهت تاکید بر تعداد زیاد نگهبانان جهنم و عدم امکان گریز از آن، «علیها تسعة عشر». شاید البته...
این یادداشت تا به اینجا خلاصه‌ای بود از آنچه در کتاب «قرآن مورخان» ذیل این سوره آمده بود که نقل آن به نظرم مفید آمد.

🔻 بهاء الدین خرمشاهی در پانویس ترجمه‌ی قرآن خود آورده که «در عصر جدید، بر محور این آیه جریان قرآن‌پژوهی نیرومندی در جهت اثبات اعجاز ریاضی قرآن به رهبری رشاد خلیفه درگرفته است» و پس از ذکر چند مثال از مضارب نوزده می‌گوید «اشکال کار او این است که عدد نوزده به خاطر کاربرد بهائیان از آن بدنام است». ببینیم دیگر، جنس «قرآن‌پژوهی عصر جدید» و نوع اشکال و نقد را.

🔻 بله، البته در دهه‌های اخیر در میان بعضی از رویکردهای تفسیری علاقه‌ای برای کشف نسبت‌های عددی و ریاضیاتی در متن قرآن شکل گرفته است، مانند میل به کشف (و به واقع خلق و فرض) برخی نسبت‌های خاص ریاضی در متون، مثلا مضارب ۱۹ در قرآن، و نظایر آن که آیه‌ی مورد بحث نیز در آن همچون شاهدی استفاده می‌شود. اما این رویکرد، بیش از آن که نکته‌ای در باب آن متون بگشایند، خبر از نوع ذهنیت علاقمندان و دلبستگان و باورمندان به این مباحث می‌دهند، نوع خوانش و مواجهه و انتظار و اعتبارجویی و معنی‌یابی‌شان از یک متن خاص، و دیگر شیوه تحلیل این اعداد مفروض (که به کل متفاوت است با روش علمی تحلیل داده*) و البته در کنار آن غیبت بینش و دانش تاریخی در باب نوع شکل‌گیری و تحولات متن پیش از نهایی و رسمی شدن آن.

📗 به هر شکل، در این زمینه، عبارتی از کتاب «آونگ فوکو» نوشته‌ی امبرتو اکو، خواندنی‌ست:
"آقایان، شما را دعوت می‌کنم که ابعاد این دکه‌ی روزنامه فروشی را اندازه بگیرید. خواهید دید که طول دکه ۱۴۹ سانتی‌متر است، یعنی یک‌صد میلیونم فاصله زمین تا خورشید. ارتفاع بخش پشتی، تقسیم بر عرض ورودی، ۱۷۶ بر ۵۶، معادل عدد پی می‌شود. پیشانی جلویی ۱۹ سانتی‌متر است، یعنی طول دوره‌ی سال‌های قمری یونانی. جمع ارتفاع دو لبه پشتی می‌شود ۷۳۲ که سال پیروزی در جنگ پوآتیه است..."
امبرتو اکو، آونگ فوکو، فصل ۴۸

* من از قضا بسیار به مباحث تحلیل‌های ریاضی-آماری متون علاقمندم و جدای بررسی‌های آماری متون کلاسیک فارسی، یادداشت بلندی در خصوص این نوع مطالعات در ادبیات فرانسه، به مثال آثار کورنی و مولیر آورده‌ام. منتهی آن مباحث به کل مبدا و مقصد و روش متفاوتی دارند و از جنس این نوع بازی‌های ذهنی و عددی نیستند.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #نقادی_ویرایشی #مدثر
#Quran #Quranic_Studies #Redaction_Criticism #Moddather

🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes

🔍 سر مکش اندر گلیم و رو مپوش...

✨ نقّادی ویرایشی: نمونه برای ویرایشِ تفسیریِ سوره‌ی مزّمّل

🖋 یادداشت‌های دین‌پژوهان | مجید سلیمانی


🔻 در ادامه‌ی یادداشت پیشین در باب سوره‌ی مدّثّر، و آن آیت بلندِ افزوده‌ی بعدی در باب نوزده فرشته‌ی دوزخ، اندکی هم از سوره‌ی مزّمّل بگوییم که ساختاری بسیار نزدیک به مدّثّر دارد و نظیر آن، آیتی بسیار بلند که دیرتر به آن افزوده شده است. اصل این افزایش و تغییراتِ متأخر در سنّت تفسیری اسلامی به خوبی شناخته شده است، منتهی توجه به نوع این تغییرات به درک شیوه‌ی شکل‌گیری و نهایی‌شدنِ متنِ قرآن کمک می‌کند.

🔻 آغاز سوره مزّمّل خطاب است به پیامبر، و توصیه به دعا و نماز شبانه:
هین قُمِ اللَّیلَ که شمعی ای هُمام / شمع اندر شب بود اندر قیام‌...
و علاوه بر آن البته قرائت قرآن. حال، از منظر تاریخی-انتقادی، اینکه مقصود از «قرآن» در این آیات ابتدایی چیست (به مثال قِریانا؟ یا آن قرآنِ مصحفِ بعدی؟) محل بحث است، منتهی نکته‌ی ما این نیست. پس از چند آیه در باب این شب زنده‌داری زاهدانه، سخن به قیامت و انکار کافران بازمی‌گردد و کم‌وبیش به همان هم ختم می‌شود، پیش از افزودن آن آیه پایانی. امّا آن آیه‌ی نهایی، بسیار بلند است، به واقع سومین آیه از منظر بلندی در کل قرآن و بسیار دور از طول متوسط دیگر آیات این سوره.

🔻 مقایسه آیه‌ی ماقبل آخر سوره مزّمّل با آیه نهایی سوره مدّثّر، جالب است خصوصاً که این دو سوره ساختار و مضمون یکسانی دارند. سوره‌ی مدّثّر به «ذکر» ختم می‌‌شود: «فَمَنْ شاءَ ذَکرَهُ، وَ ما يَذْکرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ...» و مزّمّل هم: «إِنَّ هذِهِ تَذْکرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی‏ رَبِّهِ سَبِيلاً». به واقع می‌توان دید که این سوره با صورت و ساختاری نظیر سوره‌ی مدّثّر به پایان رسیده بوده است.


🔻 امّا آن آیه‌ی افزوده‌ی نهایی، سخن را به آغاز سوره در باب شب‌زنده‌داری باز‌می‌گرداند و به واقع آن توصیه یا حکم را، که شاید بیشتر شکلی فردی در باب پیامبر داشته است، در خصوص اجتماع مسلمانان که اینک بزرگتر شده است، تعدیل می‌کند. در این میان، جدای بیماران و مسافران، اشاره به آن‌ها که «يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»، جای تردیدی نمی‌گذارد که این تعدیل متعلّق به دوره‌ای است که غزوات آغاز شده است. پیشتر آوردیم که آن قطعه‌ی بلند افزوده‌ی سوره‌ی مدّثّر هم به عهد مدنی بازمی‌گردد.

🔻 در نهایت نوع ویرایش متن و تعدیل حکم، با این طول و بلندی، دور از ساختار ابتدایی سوره و رعایت ایجاز، موضع آیه و فاصله آن با آیات مرجع پیشین، به ظاهر خبر از نوعی فوریت در اعمال این تغییر دارد، ضرورت اجتماعی یا هنگام نهایی‌شدن متن. احتمالاً البته...

🔻 نمونه‌های دیگری هم که حکم زاهدانه‌ی آغازین، مطابق قراین، جهت تعدیل و تطبیق با جامعه‌ی گسترده‌تر مؤمنان به نوعی اصلاح شده است را در قرآن نشان داده‌اند، از جمله دایره‌ی روابط جنسی مجاز که به شکلی عیناً یکسان در دو سوره‌ی مؤمنون و معارج آمده و از آن جدا نوشته‌ام.


#قرآن #قرآن‌پژوهی #نقادی_ویرایشی #مزمل
#Quran #Quranic_Studies #Redaction_Criticism #Muzzammel

🖋 مجید سلیمانی
@anqanotes

🔍 فی سبیل اللّه

✨ هم‌رسان‌کردن منابع

📌 هم‌رسان‌کردن نسخه‌ی الکترونیکی و نسخه‌ی صوتی کتاب «فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» نوشته‌ی رابِرت هُیلَند


🔻 چند ماه پیش از این، در جُستاری به اجمال کتاب «فی سبیل اللّه: فتوحات عربی و تکوین حکمرانی اسلامی» نوشته‌ی رابرت هُیلَند را مرور کردم که در مجموعه‌ی دورنما منتشر شد [از اینجا بخوانید]. همچنین، دورنما یک قسمت از نواپخش (پادکست) خود را به ارائه‌ی این نوشته اختصاص داد [از اینجا بشنوید]. در این فرسته، نسخه‌ی الکترونیکی و نسخه‌ی صوتی کتاب (هر دو به زبان انگلیسی) را با شما مخاطبان هم‌رسان می‌کنم.


🔻 پیش از آنکه پیوندهایی برای دسترسی به نسخه‌های الکترونیک و صوتی کتاب را در پایانِ این فرسته فهرست کنم، برای کسانی که آن جُستار را نخوانده‌اند یا آن بخش را نشنیده‌اند،‌ در زیر به اجمال کتاب را معرفی خواهم کرد:

🔅 رابرت هُیلَند (متولد ۱۹۶۶) دانش‌آموخته‌ی دانشکده‌ی مطالعات شرقی دانشگاه آکسفورد و استاد تاریخِ خاورمیانه در دوران باستان متأخر و اسلامِ آغازین در دانشگاه نیویورک است و پژوهش‌هایش بر بررسی دوران اسلامِ آغازین تمرکز دارد. او در کتاب «فی سبیل‌اللّه: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی» (۲۰۱۵) به‌دنبال ارائه‌ی پاسخی به این پرسش است که چگونه عرب‌ها توانستند در زمانی نسبتاً کوتاه سرزمین‌های گسترده‌ای را فتح کنند. هُیلند، برخلاف روایت‌هایی که در منابع عربی و اسلامی درباره‌ی فتوحات یافت می‌شوند،‌ این مجموعه از پدیده‌های مهم تاریخی را در زمینه و زمانه‌ی دوران باستان متأخر تبیین و تفسیر می‌کند. او نقش دین و باورهای اعتقادی را در فتوحات نادیده نمی‌گیرد اما عوامل سیاسی، جمعیتی، اجتماعی، مذهبی، و اقتصادی دیگری را که در فتوحات عربی مؤثر بوده‌اند برجسته می‌کند. هُیلند همچنین برای ارائه‌ی گزارشی تاریخی از فتوحات، متون و منابع تاریخی متقدم‌تر را بر منابع متأخر اسلامی و عربی رجحان می‌دهد. دستاورد این رویکرد و روشِ متفاوت در بررسی فتوحاتِ عربی کتابی است که بعضی از باورهای رایج و غالب را درباره‌ی این پدیده‌ی مهم تاریخی به چالش می‌کشد. هُیلند در این کتاب نشان می‌دهد که محمّد و پیروانش با فتوحات جهانی نو خلق نکردند، بلکه جهانی را که در فتوحات یافته بودند بازسازی کردند.

🔅 این کتاب، چنانکه نویسنده ادعا می‌کند، ‌برای مخاطب عام نوشته شده و خواندن آن نیازمند دانش‌ زمینه‌ای و پیشین نیست هرچند که متخصصان نیز از آن بهره‌مند می‌شوند. کتاب حاوی جزئیات و اطلاعات فراوانی است اما همه‌ی این اطلاعات آن‌چنان در کنار هم چیده شده‌اند که متن کتاب به داستانی یکپارچه تبدیل شده که همچون مجموعه‌های نمایشی در هر فصل بخشی از ماجرای پرفرازوفرودِ فتوحات را تا ۷۵۰میلادی/ ۱۳۲قمری به تصویر می‌کشد. این سالی است که، بنا بر ادعای هیلند، اسب فتوحات عربی‌-‌اسلامی از نفَس می‌افتد که البته با تغییر حکومت اسلامی از امویان به عباسیان مصادف است.

🔅 در کتاب می‌توان خطوط کلی یافته‌های هیلند را دیدکه با انبوهی از جزئيات پشتیبانی می‌شوند. این خطوط کلی ناظر به بعضی از تصوراتی‌اند که معمولاً تاکنون درباره‌ی فتوحات عربی و اسلامی وجود داشته‌اند، اما نویسنده آن‌ها را به چالش می‌کشد و با ارائه‌ی داده‌هایی گسترده خواننده را به بازنگری در آن‌ها ترغیب می‌کند، از جمله: ماهیت مردمان عرب؛ وضعیت جنبش محمّد در هنگام درگذشت او؛ انگیزه‌های عرب‌ها برای فتوحات؛ ترکیب جمعیتی و قومی و دینیِ فاتحان؛ واکنش‌های مغلوبان؛ نحوه‌ی حکمرانی و سیاست‌گذاری‌های فاتحان در سرزمین‌های فتح‌شده؛ و از همه مهم‌تر نقشِ زمینه و زمانه‌ی ظهور اسلام در پیدایش و گسترش فتوحات عربی، به‌ویژه وضعیت همسایگان عربستان یعنی «دو چشم جهان»: شاهنشاهی ساسانی و امپراتوری بیزانس.


📖 نسخه‌ی الکترونیکی کتاب (به زبان انگلیسی) در آشیانه‌ی عنقاء
فی سبیل‌الله: فتوحات عربی و تکوینِ حکمرانیِ اسلامی


🔊 نسخه‌ی صوتی کتاب (به زبان انگلیسی) به تفکیک فصل‌ها در آشیانه‌ی عنقاء
🔅 مقدمه
🔅 فصل یکم: زمینه
🔅 فصل دوم: نخستین نبردها (۶۳۰–۶۴۰م/ ۹–۱۹ق)
🔅 فصل سوم: به‌سوی شرق و غرب (۶۴۰-۶۵۲م/ ۱۹- ۳۲ق)
🔅 فصل چهارم: یورش برای قسطنطنیه (۶۵۲–۶۸۵م/ ۳۲–۶۶ق)
🔅 فصل پنجم: جهشی بزرگ به پیش (۶۸۵–۷۱۵م/ ۶۶–۹۷ق)
🔅 فصل ششم: بازسازی و شورش (۷۱۵–۷۵۰م/ ۹۷- ۱۳۲ق)
🔅 فصل هفتم: تشکیل تمدن اسلامی


📗 برای ارجاع‌دهی به کتاب از نشانیِ زیر استفاده کنید:
Hoyland, Robert. In God's Path: The Arab Conquests and the Creation of an Islamic Empire. Oxford: Oxford University Press, 2015.


#اسلام #اسلام_آغازین #اسلام‌پژوهی #محمد #فتوحات_عربی #رابرت_هیلند
#Islam #Early_Islam #Islamic_Studies #Muhammad #Arab_Conquests #Robert_Hoyland

🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes

🌏 پخش مستند «عیسی و اسلام» به فارسی در ۱۴ بخش از ۱ تیر ۱۴۰۱ در عنقاء

✨ تازه‌ها: معرفی مستند «عیسی و اسلام»

بخش ۱ از ۲


🔻 در سال ۲۰۱۵ میلادی مستندی از شبکه‌ی آرته‌ی فرانسه پخش شد با عنوان «عیسی و اسلام» [Jésus et l'islam]. این مستندِ ۳۶۰ دقیقه‌ای، که در ۷ قسمت سامان یافته بود، به بررسی نسبت عیسی (و بایبل و مریم و مسیحیّت و یهودیّت) با اسلام (و محمّد و‌ قرآن) پرداخته است. این مستند، در حوزه‌ی تخصصی‌اش، یعنی قرآن‌پژوهی و تاریخ اسلامِ آغازین، از چند جهت سرآمد است:

۱. هیچ مستند دیگری، تا آنجا که اطلاع دارم، به این تفصیل و به این دقت به بررسی رابطه‌ی میان عیسی (و بایبل و مریم و مسیحیّت و یهودیّت) با اسلام (و محمّد و‌ قرآن) نپرداخته است؛ به‌نحوی که بتواند هم برای مخاطب عمومی جالب‌توجه باشد و هم انتظار مخاطب متخصص را برآورده بسازد.

۲. اگرچه از عنوان مستند برمی‌آید که به رابطه‌ی عیسی و اسلام بپردازد، اما این موضوع در واقع محل ورود این مستند به حوزه‌ی گسترده‌ی قرآن‌پژوهی و تاریخِ اسلامِ آغازین است. جز در چند بخش نخست این مستند، دیگر بخش‌ها به مسائلی درباره‌ی خاستگاه‌های جنبش محمّد، روند شکل‌گیری اسلام، زیرمتن‌های قرآن، تدوین قرآن، شخصیت تاریخی محمّد، و رابطه‌اش با دوران باستان متأخر می‌پردازند. از این منظر،‌ این مستند یک دوره‌ی نسبتاً کامل برای آشنایی مخاطبان عام با مهم‌ترین موضوعات قرآن‌پژوهی و تاریخِ اسلام آغازین به نحوه محقّقانه است.

۳. سازندگانِ این مستند، ژِرار موردیا و ژِرُم پریور، کارنامه‌ی درخشانی در تولید برنامه‌های مستند در حوزه‌ی مطالعات ادیان دارند و از ادبیات این مباحث به‌خوبی مطلع‌اند. از همین رو، مجموعه‌ای از برجسته‌ترین دین‌پژوهان، اسلام‌پژوهان، قرآن‌پژوهان، بایبل‌پژوهان، نسخه‌شناسان، و مورّخان را برای ساخت این مستند گردآورده‌اند.

۴. کتابخانه‌ی ملی فرانسه و مرکز ملی سینمای فرانسه در ساخت این مستند مشارکت داشته‌اند، و در جای‌جای این مستند شاهد ارائه‌ی نسخه‌خطی‌هایی از قرآن، بایبل، متون یهودی، مسیحی، اسلامی،‌ و متون تاریخی دیگری هستیم که از سوی کتابخانه‌ی ملی فرانسه فراهم شده‌اند.

۵. سازندگان این مستند کوشیده‌اند تا تصویری چندجانبه و فراگیر،‌ و در عین حال علمی و مستند، ارائه کنند. از همین رو، پژوهشگرانی که در این مستند با آن‌ها مصاحبه شده است از طیف وسیعی انتخاب شده‌اند: مسلمان و غیرمسلمان، شرقی و غربی، و دانشگاهی و غیردانشگاهی. پژوهشگران از کشورهای گوناگون گرد آمده‌اند: ایران، تونس، سوریه، فلسطین/اسرائیل، آلمان، فرانسه، بلژیک، انگلستان، و امریکا. البته چون هریک از آن‌ها به زبانِ منتخب خود سخن می‌گویند در این مستند ۴ زبان شنیده می‌شوند: فرانسوی، آلمانی، انگلیسی، و عربی.

۶. دیدگاه‌ها و نظرهای پژوهشگران یکسان نیستند. مزیّت این مستند در ارائه‌ی نظرهای مختلف اما محقّقانه و نقّادانه در موضوعات گوناگون است. پژوهشگرانی در بعضی از بخش‌ها، در کنار ارائه‌ی نظرهای علمی و تحقیقی‌شان، نظرهای ایمانی خود را نیز ابراز کرده‌اند. تعامل‌ها یا تقابل‌های این دو دیدگاه جالب‌توجه است.

۷. مستند به نحوی ساخته شده است که مطالب هم برای مخاطب متخصص و آشنا به مباحث دستاورد داشته باشد و هم مخاطب علاقه‌مند را با این حوزه‌ی پرشورِ مطالعاتی بیشتر آشنا بکند.


🔻 پژوهشگرانی که در این مستند سخن گفته‌اند از این قرارند:
🔅 عبدالمجید الشَرَفی | Adbelmajid Charfi
🔅 انگیلیکا نُیْوِرت | Angelika Neuwirth
🔅 أسماء هِلالی | Asma Hilali
🔅 عزیز العَظمِه | Aziz Al-Azmeh
🔅 کریستییَن ژولییَن روبَن | Christian Julien Robin
🔅 کلود ژیلیو | Claude Gilliot
🔅 داوید کِلتز | David Kiltz
🔅 دومینیک سِربِلو | Dominique Cerbelaud
🔅 عمران البَدَوی | Emran Al-Badawi
🔅 فرانسوا دِروش | François Déroche
🔅 فرانسوا-زاویه پُنس | François-Xavier Pons
🔅 فرِدریک اَمبِر | Frédéric Imbert
🔅 گابرییِل سعید رِینولدز | Gabriel Said Reynolds
🔅 گیوم دی | Guillaume Dye
🔅 گی اِستِرامسا | Guy Stroumsa
🔅 هشام جَعَیّط | Hichem Djaït
🔅 هلگِر زِلِنتین | Holger Zellentin
🔅 ژاکلین شَبّی | Jacqueline Chabbi
🔅 مهدی عَزایِز | Mehdi Azaiez
🔅 میشائیل مارکس | Michael Marx
🔅 محمدعلی امیرمُعِزّی | MohammadAli Amir-Moezzi
🔅 پاتریشیا کرون | Patricia Crone
🔅 شوکت توراوا | Shawkat Toorawa
🔅 سیدنی گریفیث | Sidney Griffith
🔅 سلیمان علی مُراد| Suleiman Ali Mourad
🔅 یوسِف کوُریِّه | Yousef Kouriyhe
🎤 راوی: منوئِلا مورگِن | Manuela Morgaine


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes
ادامه در 👇🏼

ادامه از 👆🏼

🌏 پخش مستند «عیسی و اسلام» به فارسی در ۱۴ بخش از ۱ تیر ۱۴۰۱ در عنقاء

✨ تازه‌ها: معرفی مستند «عیسی و اسلام»

بخش ۲ از ۲


🔥 خبر خوش این است که «عنقاء» مجموعه مستند «عیسی و اسلام» را به‌طور کامل به فارسی ترجمه کرده است و آن را در ۱۴ بخش در شبکه‌های اجتماعی عنقاء در تلگرام، اینستاگرام، آپارات، و یوتیوب برای مخاطبان علاقه‌مند به دین‌پژوهی (به‌ویژه قرآن‌پژوهی و تاریخِ اسلامِ آغازین) پخش خواهد کرد.


🔻 این مستند در واقع تدوینی است از مجموعه‌ای از پرسش‌وپاسخ‌ها میان سازندگان این مجموعه و ۲۶ پژوهشگر درباره‌ی موضوعات متنوعی که در ۷ بخش اصلی تدوین شده‌اند:
🔅 تصلیبِ [عیسی] از دیدگاه قرآن (بخش‌های ۱ و ۲)
🔅 اهلِ کتاب (بخش‌های ۳ و ۴)
🔅 پسرِ مریم (بخش‌های ۵ و ۶)
🔅 هجرتِ پیامبر (بخش‌های ۷ و ۸)
🔅 محمد و بایبِل (بخش‌های ۹ و ۱۰)
🔅 دینِ ابراهیم (بخش‌های ۱۱ و ۱۲)
🔅 کتابِ اسلام (بخش‌های ۱۳ و ۱۴)


🔻 طرح ترجمه‌ی این مستند در پاییز سال ۱۳۹۹ آغاز شد و اکنون پس از گذشت یک سال و نیم، این مجموعه آخرین روزهای آماده‌سازی را می‌گذراند. ترجمه‌ی مستندِ «عیسی و اسلام» با زیرنویس فارسی دقت‌ها و ظرافت‌های خاصی را می‌طلبید، و البته با موانعی نیز رو‌به‌رو بود، که فرآیند آماده‌سازی آن را طولانی می‌کرد.


🔻 گفت‌وگوهای موجود در مستند عیناً از زبان مبداء پیاده و ترجمه شده‌اند؛ یعنی از ۴ زبانِ فرانسوی، آلمانی، انگلیسی، و عربی. کوشیده‌ایم تا متن پیاده‌سازی شده برای ترجمه‌ی فارسی عینِ عباراتِ سخنانِ پژوهشگران باشد. متن پیاده‌سازی‌شده چند بار بازبینی شده است تا از درستی متن اطمینان حاصل بشود. همچنین، متنِ ترجمه‌شده چند مرتبه با متن اصلی و سخنان شفاهی تطبیق داده شده است. هرآنچه به اقتضای ترجمه یا شفاهی‌بودن سخنان به ترجمه باید افزوده می‌شده است درون قلّاب‌ها [ ] قرار گرفته‌اند تا در ترجمه رعایتِ کاملِ امانت شده باشد.


🔻 ویراستارانِ علمی متنِ نهایی را بازبینی کرده‌اند. به اقتضای مصاحبه‌های شفاهی، بعضاً نشانی‌ها یا ارجاعاتی گفته شده‌اند که نادرست یا نادقیق بوده‌اند. ویراستاران علمی این موارد را به نحوی که رعایت امانت شده باشد اصلاح کرده‌اند. بر اساس متن ترجمه‌شده، همه‌ی مستند زیرنویس شده است. زیرنویس فارسی در مستند با سخنانِ پژوهشگران همگام شده است تا مخاطب افزون بر بهره‌ی علمی بتواند برای تمرینِ زبان‌آموزی نیز از این مجموعه استفاده کند. متنِ پیاده‌شده‌ی و متن ترجمه شده‌ی تمامی این مستند پس از پخش کامل این مجموعه در شبکه‌ی عنقاء در قالب پرونده‌ای مکتوب منتشر خواهد شد.


🔻 بیش از ۱۰ نفر در انجام این طرح همکاری داشته‌اند که نام بیشتر این گرامیان در عنوان‌بندی مجموعه‌ی فارسیِ مستندِ «عیسی و اسلام» آمده است. بعضی از همکاران بنا به ملاحظاتی ترجیح داده‌اند که نام‌شان در عنوان‌بندی این مجموعه ذکر نشود.


🔻 همه‌ی حقوق مجموعه مستند «عیسی و اسلام» متعلق به شبکه‌ی آرته و شبکه‌ی آرشیپل ۳۳ است. حقوقِ موسیقیِ عنوان‌بندی متعلق به شبکه‌ی لایت‌وُرکِرز و مصنّفان موسیقی است. همه‌ی حقوقِ مستندِ فارسی‌زبانِ «عیسی و اسلام» متعلق به شبکه‌ی عنقاء است، هرچند شبکه‌ی عنقاء هیچ بهره‌ی مالی از تهیه و پخش این مستند نخواهد برد. تمامی هزینه‌های مالی این مجموعه از مشارکتِ اشخاص حقیقی تأمین شده است و هیچ مؤسسه یا نهادی در تأمین مالی این مجموعه مشارکت نداشته است. همکارانِ این طرح یا رایگان‌بخشانه وقت ارزشمند خود را برای این کار صرف کرده‌اند یا از محل منابع مالی شخصی تأمین شده‌اند.


🔻 در آماده‌‌سازی این مستند به فارسی برای هر ۱ دقیقه از مستند بیش از ۱۸۰ دقیقه (۳ ساعت) زمان صرف شده است و هیچ بخشی از مستند حذف نشده است. با این حال، بی‌تردید کاستی‌هایی در کار وجود خواهد داشت. نقّادِ خیرخواهِ عنقاء باشید و کاستی‌ها و نادرستی‌ها را به ما اطلاع دهید.


📅 از تاریخ یکم تیر ۱۴۰۱، به مدت ۱۴ هفته، هر چهارشنبه‌ یک بخش از این مستند در تلگرام،‌ اینستاگرام، آپارات، و یوتیوب عنقاء منتشر خواهد شد.

❗️ بازنشر این فرسته‌ها از شبکه‌ی عنقاء کمکی خواهد بود به گسترش دین‌پژوهی و قرآن‌پژوهی در میان فارسی‌زبانان. هم‌رسان‌کردن این مستند فقط با فرستادن (forward) فرسته‌ها از شبکه‌های تلگرام، اینستاگرام، آپارات، و یوتیوب عنقاء مجاز است. پیشنهاد می‌کنم به شبکه‌های عنقاء بپیوندید!

🎞 عنوان‌بندیِ فارسی این مجموعه مستند را در ادامه‌ی این فرسته تقدیم می‌کنم.


#مستند_عیسی_و_اسلام #قرآن #قرآن‌پژوهی #اسلام #اسلام‌پژوهی #دین #دین‌پژوهی #آرته #آرشیپل۳۳ #ژرار_موردیا #ژرم_پریور
#Jésus_et_lislam #Jesus_and_Islam #Quran #Quranic_Studies #Islam #Islamic_Studies #Religion #Religious_Studies #Arte #Archipel33 #Gérard_Mordillat #Jérôme_Prieur


🖋 زهیر میرکریمی
@anqanotes