📘گفتگوی ریوَن و خیام (۱)

شخصیت‌ها:

استاد ریوَن (师源)
پیرمردی با وقار، آرام و نگاهی نافذ که درک عمیقی از ذات هستی دارد. یکی از استادان برجسته در سنت ذن بودیسم است که تأثیر عمیقی بر توسعه‌ی این مکتب داشته است.

🔻یکی از معروف‌ترین آموزه‌های او:

"آگاهی، همان رودخانه‌ای است که در آن زمان و مکان معنا ندارد. تو همان آب هستی؛ از جستجوی ساحل دست بکش."

رویکرد به رهایی و نیروانا
ریوَن رهایی را نه به‌عنوان مقصد، بلکه به‌عنوان درک طبیعت واقعی خود در لحظه‌ی حال می‌دید.

او می‌گفت:

"رهایی، پایان جستجو نیست، بلکه آغاز یکی شدن با هر چیزی است که هست."

عمر خیام
دانشمند، فیلسوف و شاعر نامدار ایرانی، با ذهنی پرسشگر و گاهی اوقات آشفته

صحنه:
باغی با درختان کهنسال، حوضی کوچک که آب در آن به آرامی جاری است، و نیمکتی چوبی در سایه درختان. استاد ریوَن نشسته و چشمانش را بسته است. خیام با قدم‌هایی آهسته وارد می‌شود و در مقابل او می‌ایستد.

خیام: (با لحنی محترمانه اما کمی بی‌قرار) درود بر شما. شنیده‌ام که شما به سرچشمه حقیقت دست یافته‌اید و از بند دغدغه‌های این جهان رها شده‌اید. اما من، عمر خیام، هنوز درگیر هزاران پرسش بی‌پاسخم.

ریوَن: (چشمانش را به آرامی باز می‌کند. نگاهش آرام و عمیق است.) درود بر تو، ای جستجوگر. حقیقت، نه چیزی برای "دست یافتن" است و نه چیزی برای "رها شدن" از آن. حقیقت، تنها "بودن" است. چه پرسش‌هایی ذهن تو را مشغول کرده است؟

خیام: (کمی مکث می‌کند و نگاهی به اطراف می‌اندازد.) از چه سخن می‌گویید؟ چگونه می‌شود در این جهان که هر لحظه رو به زوال است، تنها "بودن" را حقیقت دانست؟ من عمر خود را در پی کشف رازهای افلاک و چرخ نیلوفری گذراندم، اما هرچه بیشتر آموختم، بیشتر پی بردم که هیچ نمی‌دانم. "از آمدنم نبود گردون را سود، وز رفتن من جلال و قدری نافزود." آیا این پوچی، تنها حقیقت است؟

ریوَن: (لبخندی محو بر لبانش می‌نشیند.) پوچی‌ای که تو از آن سخن می‌گویی، از نگاهی است که تنها به ظاهر می‌نگرد. تو به "آمدن" و "رفتن" می‌اندیشی، به "سود" و "زیان". اما هرگز به "حال" ننگریستی. آیا لحظه‌ای که اینجا نشسته‌ای و نفس می‌کشی، پوچ است؟ آیا صدای آبی که در حوض جاری است، بی‌معناست؟

خیام: (با حالتی متفکر) لحظه؟ اما این لحظه نیز می‌گذرد. هر نفَسی که می‌کشیم، ما را به مرگ نزدیک‌تر می‌کند. چگونه می‌توان به این لحظه دل خوش کرد وقتی فنا در کمین است؟ "هر ذره که بر خاک زمینی بوده است خورشید رخی، زهره جبینی بوده است." این چرخه بی‌پایان زایش و مرگ، مرا پریشان می‌کند.

ریوَن: پریشانی تو از آن روست که به گذشته و آینده می‌آویزی. تو از "خاک" سخن می‌گویی، اما آیا به "زندگی" در خاک نگریستی؟ آیا به جوانه کوچکی که از دل خاک می‌روید اندیشیده‌ای؟ فنا، تنها یک تغییر شکل است، نه نابودی. درست همانند موجی که به دریا باز می‌گردد. آیا موج پس از بازگشت به دریا، دیگر وجود ندارد؟

خیام: (مضطرب‌تر از پیش) اما من چگونه می‌توانم به این حقیقت نادیدنی دست یابم؟ چگونه می‌توانم از بند این "من" رها شوم که همواره در پی دانستن و فهمیدن است؟ "چون نیست حقیقت و یقین اندر جهان، نتوان به یقین شناخت احوال زمان." من هرچه بیشتر می‌خوانم و می‌اندیشم، کمتر می‌یابم.

ریوَن: "منِ" تو، همانند تاری است که بر چشمانت کشیده شده. تو به دنبال حقیقت در کتاب‌ها و اندیشه‌ها هستی، در حالی که حقیقت در درون توست. آیا چشمان تو می‌توانند خود را ببینند؟ آیا زبانی که سخن می‌گوید، می‌تواند مزه خود را بچشد؟ دانستن با اندیشه، تنها یک حجاب است. حقیقت را باید "زیست"، نه "دانست".

خیام: (با صدایی لرزان) چگونه می‌توان "زیست" در این دنیای پر از رنج و بی‌عدالتی؟ مگر نه اینکه "می‌خواره و دوزخ و جنت همه اوست"؟ اگر همه چیز اوست، پس رنج چرا؟ عدالت کجاست؟

ریوَن: (به آرامی از جای برمی‌خیزد و به سمت حوض می‌رود. دستش را در آب فرو می‌برد و با آرامش به سطح آب نگاه می‌کند.) رنج و بی‌عدالتی از دیدگاه تو می‌آید، از تفکیک تو بین "من" و "او". آیا موجی که به سنگ می‌خورد، از سنگ رنج می‌کشد؟ یا تنها فرمی از وجود است که تغییر می‌کند؟ وقتی با "بودن" یکی شوی، دیگر رنجی نیست، زیرا رنج، مفهومی است که "من" ایجاد می‌کند. وقتی "من" نباشد، رنجی هم نیست.

خیام: (گیج و درهم) این سخنان برای ذهن من سنگین است. چگونه می‌توانم "من" را کنار بگذارم؟ تمام وجود من، همین "من" است که می‌اندیشد و می‌پرسد.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘گفتگوی ریوَن و خیام (۲)

ریوَن: (به سمت خیام برمی‌گردد و با مهربانی به چشمان او نگاه می‌کند.) "من" تو، یک توهم است، یک نام که بر رودخانه جاری زندگی گذاشته‌ای. تو خود رودخانه‌ای، نه نامی که بر آن نهاده‌اند. برای کنار گذاشتن "من"، نیاز به مبارزه نیست. تنها کافی است به آن نچسبی. هر فکری که می‌آید، تنها تماشا کن و بگذار برود. مانند ابری که در آسمان ظاهر می‌شود و ناپدید می‌گردد. آیا آسمان به ابر می‌چسبد؟

خیام: (با حالتی درهم شکسته) اما من از "نپاییدن" می‌ترسم. از اینکه با کنار گذاشتن "من"، دیگر چیزی از من باقی نماند. من این اشعار را سروده‌ام، این اندیشه‌ها را پرورانده‌ام... آیا همه این‌ها پوچ است؟

ریوَن: (با آرامش دستش را بر شانه خیام می‌گذارد.) نه، پوچ نیست. اما هدف نیستند. اشعار تو زیبا هستند، اما مانند پلی هستند که برای رسیدن به آن سوی رودخانه ساخته شده‌اند. وقتی به آن سوی رودخانه رسیدی، آیا هنوز به پل می‌چسبی؟ تو از طریق این اندیشه‌ها و اشعار، به دروازه‌ای رسیده‌ای. اکنون وقت آن است که از دروازه عبور کنی. "نبود" که تو از آن می‌ترسی، همان "حضور" مطلق است.

خیام: (چشمانش را می‌بندد. سکوتی طولانی حکم‌فرما می‌شود. سپس با صدایی آرام‌تر و پر از درک می‌گوید.) ریون عزیز... من تمام عمر به دنبال پاسخ‌ها در بیرون بودم. به دنبال معنی در "قبل" و "بعد". اما شما از "حالا" سخن می‌گویید، از "بودن". آیا این همان شراب بی‌خبری است که از آن در اشعارم می‌گفتم؟

ریوَن: (لبخند می‌زند.) شرابی که تو از آن می‌گفتی، شاید همین بوده، اما تو آن را تنها چشیده بودی، نه نوشیده. این شراب، هشیاری است، نه بی‌خبری. هشیاری از لحظه حال، از زندگی در هر نفس. این همان جایی است که زمان از بین می‌رود و ابدیت آشکار می‌شود.

خیام: (چشمانش را باز می‌کند. نگاهش کمی آرام‌تر شده است.) اگر اینگونه است، پس تمام آن دغدغه‌های گذشته و آینده، تمام آن پرسش‌های بی‌جواب... همه از عدم درک همین "حال" نشأت می‌گرفته است. پس این "کوزه" که "دریابد اسرار جهان را" نیست؟

ریوَن: کوزه، تنها یک ابزار است برای حمل آب. تو به دنبال "اسرار" در کوزه‌ای بودی که خود ساخته بودی. اسرار در آب است، نه در کوزه. و آب، همان زندگی جاری است. "چشم دل" باید گشوده شود، نه چشم سر.

خیام: (با لحنی پر از پذیرش) ریون... من اینک به عمق کوری خود پی می‌برم. تمام عمر در باغی سرسبز بودم، اما چشمانم را بر شکوفه‌ها بسته بودم و تنها به دنبال ریشه خشک شده‌ای در اعماق خاک می‌گشتم. من اینک می‌فهمم که "آنچه هست، همان است که باید باشد."

ریوَن: (به آرامی سری تکان می‌دهد.) خوب است. اولین گام در سفر، درک این حقیقت است که سفری در کار نیست. تنها بیدار شدن از خوابی است که در آن بوده‌ای. آیا اکنون سنگینی گذشته و آینده را بر دوش خود حس می‌کنی؟

خیام: (نفسی عمیق می‌کشد.) خیر. گویی باری سنگین از دوشم برداشته شده است. اما این آرامش... آیا پایدار است؟

ریوَن: (با ملایمت) آرامش، نه چیزی است که به دست آید و نه چیزی است که از دست برود. آرامش، طبیعت حقیقی توست. این آشفتگی‌ها بود که بر آن حجاب افکنده بود. حال که حجاب کنار رفته، طبیعت اصلی‌ات آشکار شده است. اکنون باید آن را حفظ کنی و هر لحظه در آن زندگی کنی. این آغاز راه است، نه پایان آن.

خیام: (به آرامی سرش را خم می‌کند.) از شما سپاسگزارم. این درس، با تمام فلسفه‌هایی که خوانده‌ام، متفاوت است. گویی راهی تازه پیش روی من گشوده شده است.

ریوَن: (لبخندی از سر رضایت می‌زند و چشمانش را دوباره می‌بندد.) این راه همیشه اینجا بوده است. تنها باید چشمانت را باز می‌کردی.

(سکوت عمیقی باغ را فرا می‌گیرد. خیام به آرامی می‌نشیند و به حوض آب خیره می‌شود. دیگر در نگاهش اضطراب و پرسش نیست، تنها آرامشی عمیق و درک نویافته‌ای از حضور)

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘گفتگوی ریوَن و خیام (۳)

صحنه:
همان باغ. نوری شدیدتر و سایه‌هایی عمیق‌تر بر حوض می‌افتند. خیام این بار ایستاده و به افق خیره شده، در حالی که ریوَن همچنان در آرامش نشسته است.

خیام: (با لحنی پر از چالش، صدایی رسا و قدرتمند) ریوَن! این "آرامش" که از آن دم می‌زنی، این "بودن" و "هیچِ پر"ت، چیزی نیست جز تسلیم در برابر ناتوانی. انسانی که از رنج می‌گریزد و به دنبال "یکی شدن" در پوچی مطلق است، چگونه می‌تواند معنایی بیافریند؟ تو از بی‌نیازی به جستجو سخن می‌گویی، اما این خود بزرگترین فریب است! آیا هستی جز اراده‌ای بی‌پایان برای شدن است؟

ریوَن: (با نگاهی آرام اما نافذ، بدون کوچکترین تغییری در چهره) خیام، اراده‌ای که از آن سخن می‌گویی، چیست؟ آیا اراده‌ای که به دنبال اثبات خود در برابر "ناتوانی" است، خود ریشه در ناتوانیِ پذیرش ندارد؟ این "هیچِ پر"، نه گریختن از رنج است، بلکه عبور از رنج به سوی درکی عمیق‌تر که رنج را نه نابود، بلکه متحول می‌کند. آیا اقیانوس، از موج‌هایی که می‌آفریند، رنج می‌برد؟ یا تنها خود را در آن‌ها متجلی می‌سازد؟

خیام: (قدمی به جلو می‌گذارد، چشمانش برق می‌زند.) اقیانوس! تو از اقیانوس سخن می‌گویی، در حالی که من از کشتی‌رانی در طوفان می‌گویم! این "یکی شدن" با کل، این "فنا"، چیزی جز انکار فردیت و هموار کردن راه برای بردگی نیست. من نمی‌خواهم قطره‌ای در اقیانوس باشم؛ من می‌خواهم موجی باشم که دریا را به حرکت درآورد! معنا را باید آفرید، نه اینکه در درون یک "بودن" منفعل یافت.

ریوَن: (به آرامی سری تکان می‌دهد.) موج، چگونه می‌تواند دریا را به حرکت درآورد، مگر آنکه خود از جنس دریا باشد؟ تو می‌خواهی بیافرینی، و این نیکوست. اما آیا "آفریدن" جدای از "بودن" است؟ آیا مجسمه‌ساز می‌تواند مجسمه‌ای بیافریند، اگر خود در وجود آن سنگ ذوب نشود؟ این فنا، نه بردگی است، بلکه آزادی مطلق از قید "خود"ی محدود است که تو را درگیر جنگی بی‌پایان با هستی می‌کند. موجی که خود را جدا از دریا بداند، تنها خود را نابود می‌کند.

خیام: (با خنده بلند و کمی تلخ) آزادی مطلق؟ این تعبیر تو از آزادی، بی‌تفاوتی مرگبار است! انسانی که به این "آگاهی بی‌حد و مرز" برسد، دیگر دغدغه عدالت، زیبایی، یا حتی حقیقت را ندارد. او مانند یک ناظر خنثی می‌شود که هیچ اراده‌ای برای تغییر ندارد. این فلسفه، تنها به انحطاط و فروپاشی ارزش‌ها می‌انجامد! من به دنبال ارزشی هستم که خود آن را بنا نهم، نه اینکه در نیستیِ مطلق حل شوم!

ریوَن: (نگاهش ثابت و نافذ است.) خیام، بی‌تفاوتی از ننگریستن به ارتباط درونی می‌آید، نه از درک آن. انسانی که به این "آگاهی بی‌حد و مرز" برسد، نه تنها دغدغه‌اش کم نمی‌شود، بلکه عمیق‌تر می‌گردد. او دیگر به خاطر "من" خویش نمی‌جنگد، بلکه از دل آن وحدت، دست به عمل می‌زند. عدالت و زیبایی، نه چیزهایی برای "ساختن" از بیرون، بلکه تجلیات طبیعی همین آگاهی هستند که در لحظه به لحظه زندگی تجربه می‌شوند. آیا نورِ خورشید، نیازی به "ساختن" خود دارد تا بدرخشد؟ یا تنها هستیِ اوست که می‌درخشد؟

خیام: (با حالت تندی به اطراف نگاه می‌کند.) نور خورشید را مثال می‌زنی؟ نور خورشید بی‌اراده است! من از اراده انسان سخن می‌گویم! اراده‌ای که خود را بر هستی تحمیل می‌کند، اراده‌ای که ارزش‌ها را می‌آفریند، حتی اگر آن ارزش‌ها موقتی باشند. اگر "من" یک توهم است، پس مسئولیتِ عمل کجاست؟ من به دنبال "آزادی از خویشتن" نیستم، بلکه به دنبال قدرت بخشیدن به خویشتن هستم تا بر پوچی این جهان فائق آیم!

ریوَن: (چشمانش را می‌بندد و برای لحظه‌ای کوتاه سکوت می‌کند.) اراده‌ای که خود را بر هستی "تحمیل" کند، تنها به درگیری و رنج می‌انجامد. اراده‌ای که تو از آن سخن می‌گویی، از ترسِ "نبودن" می‌آید، از ترسِ "حل شدن". اما مسئولیت حقیقی، در درک این است که تو خود هستی هستی، نه جدا از آن. وقتی بدانی که هر عملی از تو، نه تنها بر "تو" که بر "همه" تأثیر می‌گذارد، آنگاه مسئولیتت نه کمتر، که بی‌کران‌تر می‌شود. قدرت حقیقی، نه در "تسلط" بر هستی، بلکه در "یکی شدن" با جریان آن است. آیا موج، می‌تواند جریان دریا را تغییر دهد؟ یا تنها می‌تواند با آن جریان یابد و به ساحل برسد؟

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘گفتگوی ریوَن و خیام (۴)

خیام: (با حالتی مضطرب و در عین حال کنجکاو، نفس عمیقی می‌کشد.) یکی شدن... جریان... اینها کلماتی هستند که به ذهن من نمی‌نشیند. من به دنبال تأثیرگذاری هستم! به دنبال ساختن چیزی که پس از من باقی بماند، چیزی که این "فنا" را به چالش بکشد. این پذیرش مطلق تو، این آرامشِ گویی بی‌انتها، آیا پنهان کردن یک ترس عمیق از عدم نیست؟

ریوَن: (با نگاهی باز و عمیق به چشمان خیام خیره می‌شود.) تأثیرگذاری، خود از "بودن" می‌آید. آیا خورشید به این می‌اندیشد که "تأثیر" بگذارد؟ یا تنها هستیِ اوست که جهان را روشن می‌کند؟ ترس از عدم، تنها زمانی وجود دارد که "هستی" را جدا از "عدم" بدانی. وقتی درمی‌یابی که "هستی" خودِ "عدم" است در تجلی، و "عدم" خودِ "هستی" است در بالقوگی، آنگاه ترسی نمی‌ماند. این آرامش، نه پنهان کردن ترس، بلکه عبور از ترس است. آیا می‌توانی در عمق هر آنچه هستی، "هیچ" را ببینی، و در عمق هر "هیچ"، "هستی" را؟

خیام: (سکوت می‌کند. این بار نه با حالت چالش، بلکه با بهت و غرق در تأمل. به آرامی بر زمین می‌نشیند، گویی توان ایستادن ندارد. نگاهش به آب حوض می‌افتد.) هستی... عدم... تجلی... بالقوگی... این تناقض‌ها... مرا به جایی می‌برند که کلمات از بیانش ناتوانند. آیا این همان "حقیقتی" است که از آن سخن می‌گفتی؟ حقیقتی که نه می‌توان آن را یافت، نه ساخت، و نه از آن گریخت... بلکه باید بود؟

ریوَن: (لبخندی آرام بر لبانش می‌نشیند.) خیام، تو خودِ آن حقیقت هستی. همیشه بوده‌ای. تنها باید حجابِ "خواستن" و "جنگیدن" را کنار می‌زدی. این آرامش، آغاز نیست، پایان نیست. این تنها بازگشت است. آیا این را حس می‌کنی؟

خیام: (نفسی عمیق می‌کشد. چشمانش هنوز سرشار از پرسش است، اما این بار نه از سر جدال، بلکه از سر کشف و حیرت.) من درک می‌کنم که چیزی در حال دگرگونی است. این گویی مرگ یک "من" و تولد یک "بودن" دیگر است. اما آیا این "بودن" جدید، مسئولیت‌های تازه‌ای با خود ندارد؟ آیا این بیداری، خود رنجی عمیق‌تر از درک جهانی بی‌انتها نیست؟

ریوَن: (نگاهی عمیق‌تر به خیام می‌اندازد.) بلی، رنج عمیق‌تری دارد، اما این رنج، رنجی از جنس فهم و شفقت است، نه از جنس ناتوانی و مقاومت. مسئولیت تو، اکنون نه در "انجام دادن" کارهایی برای جهان، بلکه در "بودن" آن تغییری است که می‌خواهی در جهان ببینی. این همان راه است، خیام. راهی که همیشه در آن بوده‌ای.

(ادامه دارد)

📻 رازی و خیام: از فرد تا جریان‌های اندیشگی
📻 روشنفکران ایرانی و خیام
📺 «مرگ و زندگی» در اندیشۀ خیام
📺 ابن راوندی و زکریای رازی
📺 مقابلۀ حافظ و خیام با اسلام
📕خیام؛ خداناباور یا ندانم‌گرا؟
📕نقد به‌مثابه روشنگری (۱ تا ۱۱ | ۱۲ تا ۲۸| ۲۹ تا ۳۴|۳۵ | ۳۶ تا ۴۶)
📕حقیقت‌گویی خیامیت علیه رازوارگی
📕شراب‌خواری خیام و تفکر؟
📕هستی‌شناسی نفی در خیامیت
📕خیام؛ خداناباور یا ندانم‌گرا؟
📕عمر خیام پرومته‌ ایران
📕آیا کاشف الکل، ملحد و منکر وحی بوده؟
📻 فلسفۀ خیام (یکم) (دوم) (سوم) (چهارم)

.


#فلسفیدن #ذن_بودیسم #خیام #شکاکیت #حضور #گفتگو

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📺 خطاهای تاریخیِ قرآن
— نشانه‌ای قاطع بر بشری بودنِ روندِ تالیف
📌خلاصۀ ویدیو در اپیزود چهل‌ونهم نقدآگین‌گپ

🎙#آدم_المصری (زبان عربی | بدون زیرنویس)

🔻آدم المصری
📻 محمد در دامِ کدِ علمای یهود!
📺 «عیسی» و «انجیل» و هویت مؤلفان قرآن
📕قرآن در ترازوی سوالات یهود
📕قرآن و همراهی با تحریفِ «پیش‌گویی اشعیای نبی» دربارۀ «تولد مسیح از باکره»

🔻افسانه‌ها در محک تاریخ/منابع
📕«اسرائیل فینکلشتاین» و آراء او
📺 آیا طبق تاریخ پیامبری بوده؟
📻 ریشه‌های قصص قرآن و سنجش نظریات دربارۀ منشاء قرآن
📻 مواجهۀ تاریخی-انتقادی، علم و شبه‌علم
🔻آدم و حوا و هابیل و شیث
📻 قصۀ آفرینش: از سومر تا بایبل
🔻نوح
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپی‌کاران!
🔻ابراهیم، اسحاق و یعقوب [و موسی و داوود و سلیمان]
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
📻 تیغِ باستان‌شناسی بر رگِ افسانه‌‌پردازی
🔻ابراهیم
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
🔻موسی [داوود و سلیمان و خضر]
📻 معجزۀ غرق شدن پرمعجزه‌ترین یهودی در تاریخ!
📻 موسی، داوود، سلیمان: حاکمانی در متون مقدس یا تاریخ؟
📻 افسانۀ موسی و فرعونِ ستمگر

.



#بازنگری #نقد_قرآن #نقد_اسلام #قصص_قرآن

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

🎧 قرآن در محکِ تاریخ
— گاف‌ها به‌مثابه امضایِ بشری

🔻در اپیزود چهل‌ونهم از #نقدآگین‌گپ، به طرح خلاصۀ مباحث این ویدیو از #آدم‌_المصری با عنوان «خطاهای تاریخی در قرآن: دلیلی بر بشری بودن روند تالیف آن» می‌پردازیم تا به سوالات زیر بیاندیشیم:

❓در یک متن مقدس که به عنوان کلام الهی معرفی می‌شود، آیا ممکن است نشانه‌هایی از دخالت ذهن انسانی در نگارش آن پیدا کرد؟

❓برخی تحلیل‌های تاریخی نشان می‌دهند که ممکن است برخی وقایع یا حضور شخصیت‌ها در روایات یک متن مذهبی، با زمان واقعی آنها در تاریخ همخوانی نداشته باشد. این ادعاها چقدر جدی هستند؟

❓اگر در یک متن مذهبی آنچه برخی "ناهماهنگی تاریخی" می‌نامند یافت شود، این موضوع چه پیامدهایی برای ادعای الهی بودن آن متن دارد؟

❓آیا آنچه "اشتباهات تاریخی" نامیده می‌شوند، نسبت به "اشتباهات علمی"، شواهد محکم‌تری برای اثبات ریشه انسانی یک متن مذهبی به حساب می‌آیند؟ دلیل این تفاوت چیست؟

❓آیا مطالعه دقیق متن یک کتاب مقدس می‌تواند سرنخ‌هایی در مورد چگونگی نگارش آن و منبع اصلی اطلاعاتش به ما بدهد؟

🔻آدم المصری
📻 محمد در دامِ کدِ علمای یهود!
📺 «عیسی» و «انجیل» و هویت مؤلفان قرآن
📕قرآن در ترازوی سوالات یهود
📕قرآن و همراهی با تحریفِ «پیش‌گویی اشعیای نبی» دربارۀ «تولد مسیح از باکره»

🔻افسانه‌ها در محک تاریخ/منابع
📕«اسرائیل فینکلشتاین» و آراء او
📺 آیا طبق تاریخ پیامبری بوده؟
📻 ریشه‌های قصص قرآن و سنجش نظریات دربارۀ منشاء قرآن
📻 مواجهۀ تاریخی-انتقادی، علم و شبه‌علم
🔻آدم و حوا و هابیل و شیث
📻 قصۀ آفرینش: از سومر تا بایبل
🔻نوح
📕افسانهٔ عمر نوح؛ بدعاقبتی کپی‌کاران!
🔻ابراهیم، اسحاق و یعقوب [و موسی و داوود و سلیمان]
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
📻 تیغِ باستان‌شناسی بر رگِ افسانه‌‌پردازی
🔻ابراهیم
📻 چکشِ تاریخ بر افسانۀ ابراهیم
🔻موسی [داوود و سلیمان و خضر]
📻 معجزۀ غرق شدن پرمعجزه‌ترین یهودی در تاریخ!
📻 موسی، داوود، سلیمان: حاکمانی در متون مقدس یا تاریخ؟
📻 افسانۀ موسی و فرعونِ ستمگر
📻 اثری از موسی و قصص یهودی در مصر یافت نشده
📻 منابع ساختِ «قصۀ خضر و موسی»
🔻یوسف
🎧 یوسف: نیاز جمعی، دروغِ تاریخی
🔻یونس
📺 افسانۀ «یونس در شکم ماهی»
🔻سلیمان
📻 قصۀ تخیلیِ هدهد و ملکۀ سباء
📻 تحلیلِ سلیمان و اجنه! و منابعش
📻 پاسخ مورچۀ سخن‌ور(!) به تحدی مولفان قرآن!
🔻عیسی
📺 عیسی: اسطوره یا واقعیت؟
🔻محمد
📓ارتداد در مسیحیت آغازین و نقش آن در پیدایش اسلام
📓مغاك تيرۀ تاريخ
📓پروژۀ محمدسازى (جلد اول | جلد دوم)
📓راز بزرگ اسلام
📻 آشکار گشتن تاریخ مکتوم اسلام
📺 محمد نبی یا رهبری یهودی-نصرانی؟
📺 ابن اسحاق دجال: آیا محمد دروغ است، کدام محمد؟
📺 نقد تاریخی پیدایش اسلام (یکم | دوم)
📺 خلاصۀ «مغاک تیرۀ تاریخ»
🔻سایر کپی‌کاری‌ها از خرافات و افسانه‌های نامعتبر
📺 کپی‌کاریِ خدا از خاخام‌ها؟!
📺 افسانهٔ ایران‌ستیز قرآن (اصحاب فیل)
📺 ابراهیم و اشتباهاتِ اللهِ تقلب‌کار در کُپ‌زدن!
📺 الله و کلاغ
📺 داستان‌های قرآن؛ ادبیات یا تاریخ؟
🔻مسائل دیگر در تالیف قرآن
📕مسیح در قرآن: خدایی که خدا نیست
📕قرآن از دیدگاه ریاضی
📕 تصورات خطای قرآن پیرامون انجیل و تورات
🔻عباسیان و ساخت ایدئولوژی - دین
📕عباسیان: تغییر قبله و تحریف قرآن
📻 انفصال عباسیان از مسیحیت اموی
📻 سلمان و تاریخ‌تراشی عباسی
📻 چرا تاریخ‌پردازی عباسی؟
📻 سیاه‌چالۀ تاریخ اسلام
📕چگونگی خَلق شخصیت محمد از روی الگوی مانی پیامبر

.



#بازنگری #نقد_قرآن #نقد_اسلام #قصص_قرآن

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘چهار نکتۀ پترایی

✍🏻 #کاظم_استادی

🍂 پژوهش‌هایی که در سال‌های اخیر پیرامون فرضیهٔ موسوم به «دو کعبه‌ای» یا «فرضیهٔ پترایی» شکل گرفته‌اند، پرسش‌های بنیادینی را در باب تاریخ‌مندی مکان مقدس کعبه در اسلام برانگیخته‌اند.

🍂 یکی از مهم‌ترین اقتضائات این دست بررسی‌ها، دقت روشمند در فهم تاریخی و تطبیقی مفاهیم مکانی، روایی و جغرافیایی است. در ادامه، چهار نکتهٔ بنیادین در این زمینه با تأکید بر لزوم رویکرد علمی و انتقادی به این فرضیه ارائه می‌شود:

🕌 نکته اول:
اگر بپذیریم کعبه‌ای تاریخی در حجاز شمالی (نظیر منطقهٔ پترا یا حوالی آن) به عنوان «کعبه ابراهیمی» وجود داشته، و پیامبر اسلام در دوران حیات خود در مکانی دیگر (مثلاً حجاز جنوبی) اقدام به تأسیس یک «کعبهٔ جدید» کرده‌اند، این امر فی‌نفسه هیچ اختلالی در اصول دین اسلام وارد نمی‌سازد.

🔺از منظر کلامی و فقهی، پیامبر اسلام دارای جایگاه تشریعی است و این امکان وجود دارد که در بستر وحی، مکان‌های مقدسی را بازتعریف یا تعیین کند.

🔺همان‌گونه که تغییر قبله از بیت‌المقدس به مکه به عنوان امری مشروع پذیرفته شده است، تغییر موقعیت کعبه نیز اگر در زمان حیات پیامبر و به‌دست ایشان صورت گرفته باشد، با اشکال اسلامی مهمی مواجه نمی‌شود.

🔺نتیجه‌گیری: اگر کعبهٔ جدید در مکه، از سوی پیامبر ساخته شده باشد و به‌عنوان قبلهٔ عبادات مسلمانان تعیین گشته باشد، تداوم مشروعیت اعمال عبادی مبتنی بر آن، به قوت خود باقی خواهد بود.

🕋 نکته دوم:
چالش‌برانگیزترین بخش فرضیهٔ دو کعبه‌ای، زمانی رخ می‌دهد که ساخت کعبهٔ جدید یا کنونی، نه در زمان پیامبر(ص)، بلکه در دوره‌ای متأخر – نظیر عصر عبدالله بن زبیر (دههٔ ۶۰ هجری) یا حجاج (دههٔ ۸۰ هجری) – انجام گرفته باشد.

🔺این حالت مشکل بنیادینی ایجاد می‌کند: اگر پیامبر(ص) در طول حیات خود مناسک و عبادات خود را در مکانی متفاوت با مکان فعلی کعبه انجام داده باشند، کعبهٔ جدید نه تنها جایگزینی برای کعبهٔ پیشین نیست، بلکه اصلاً از جانب پیامبر تأسیس نشده است. اگر انتقال قبله به مکانی دیگر توسط فرد یا گروهی غیر از پیامبر صورت گرفته باشد، این اقدام مشروعیت دینی و تاریخی کعبهٔ جدید را زیر سؤال می‌برد.

🔺نتیجه‌گیری: توجه به زمان‌بندی تأسیس کعبهٔ جدید، از نظر تاریخی و اعتقادی، امری حیاتی است.

📜 نکته سوم:
در تحلیل تاریخی فرضیهٔ دو کعبه‌ای، دامنهٔ زمانی منابع مورد استفاده بسیار مهم است.

🔺اختلاف اساسی این فرضیه مربوط به فاصلهٔ زمانی ۶۰ ساله میان وفات پیامبر (۱۱ هجری) و تأسیس احتمالی کعبهٔ جدید در دورهٔ زبیریان یا حجاج است.

🔺استناد به منابع متأخر (نظیر سفرنامه‌های قرون سوم یا چهارم هجری) برای حل این مسئله کفایت نمی‌کند، زیرا در صورت صحت فرضیهٔ تأسیس متأخر کعبه، گزارش‌های پس از این تغییر مبتنی بر کعبهٔ جدید خواهند بود و بازتاب‌دهندهٔ وضعیت محل اختلاف نیستند.

🔺راه‌حل: پژوهش باید بر منابع متقدم و غیر اسلامی، به‌ویژه منابع معاصر با نیم‌قرن نخست تاریخ اسلام، متمرکز شود. همچنین، بهره‌گیری از داده‌های تاریخی، جغرافیایی و باستان‌شناسی معاصر با زمان پیامبر، اولویت دارد.

📍نکته چهارم:
یکی از الزامات پژوهش در این زمینه، تمایز میان اشتراک اسمی و این‌همانی مکانی است.

🔺در منابع، اسامی‌ای چون مکه، مدینه، احد، خندق و نظایر آن آمده است. اما صرف ذکر این اسامی، به معنای این‌همانی جغرافیایی با مکان‌های کنونی نیست.

🔺برای اثبات یا رد فرضیهٔ دو کعبه‌ای، داده‌هایی لازم است که امکان تطبیق دقیق جغرافیایی را فراهم کنند. داده‌های فاقد توصیفات مکانی، اقلیم، مسیرها و فاصله‌ها، به‌تنهایی قابل استناد نیستند.

🔺نتیجه‌گیری: اگر کعبه‌ای جدید در مکانی جدید تأسیس شده باشد، طبیعی است که نام‌های مشابهی بر مکان‌های جدید نهاده شود. بنابراین، اسامی بدون تطبیق جغرافیایی نمی‌توانند به‌تنهایی راه‌گشا باشند.

📌 نتیجه‌گیری نهایی:
پژوهش پیرامون فرضیهٔ دو کعبه‌ای، نیازمند رویکردی به‌شدت نقادانه، جغرافیایی-تاریخی و محدود به منابع خاص زمانی است.

@dinaznegahidigar

📺 ابن زبیر هویت‌تراش؛ بنیان‌گذار کعبه و دین نو
📻 کعبه:‌ از سرابِ حجاز تا حقیقتِ مکتومِ پترا
📻 رمضان عباسی: مهندسی مناسک، ساخت یک امت
📕قرآن و افشای «ام‌القرای جعلی»

📕طبیعت قرآن علیه تاریخ‌نگاری رسمی
📕لشکر اسامه و پترا
📕ردپای پترا در غزوۀ تبوک
📕 قوم لوط و پترا: ویرانه‌ها آدرس می‌دهند، افلاتعقلون؟!
📕ابراهیم و افسانۀ «سفر به حجاز»
⚔️ پترا یا مدینه؟ معمای فرماندهی نبرد موته
📕اسلام سریانی و پترا
🛐 محدوده مقدس و پترا
📕خطبۀ علی و پترا
📕تحلیل جغرافیایی مسیر پیامبر به بُصری شام
📕وادی «غیر ذی‌زرع» و پترا
📕مرکز زمین و محل واقعی کعبه
📕ایران باستان و پترا
📕مسجد و پترا
📕معراج و پترا
📕پترا و امام حسین
📕نظریهٔ دو کعبه‌ای

.


#بازنگری #نقد_اسلام #مکه #پترا

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘تبعاتِ فاش‌شدنِ بی‌اعتباریِ سکۀ مکه

🔸در سال‌های اخیر، برخی فرضیه‌های تاریخی و باستان‌شناسی ادعا کرده‌اند که "کعبه اصلی"، محل قبله و نقطه مرکزی آیین اسلامی، در مکان دیگری غیر از مکه امروزی—مانند شهر پترا—واقع بوده‌است. اگر این فرضیه با شواهد معتبر نزد بخشی از مسلمانان تایید شود، نه‌تنها بحرانی در روایت تاریخی اسلام ایجاد می‌کند، بلکه تبعاتی عمیق بر دینداری مسلمانان، اعتبار احادیث و مناسک، و رابطۀ فرد با نهاد دین خواهد داشت.

۱. پیامدهای ایمانی و روان‌شناختی برای فرد مؤمن
برای بسیاری از مسلمانان سنتی که عباداتشان قرن‌ها به سمت مکه انجام شده، کشف چنین اشتباهی، می‌تواند بشکل یک بحران هویتی و ایمانی ظهور کند. این تجربه ممکن است شامل احساس فریب‌خوردگی، خشم، اضطراب معنوی، یا حتی ترک کامل دین باشد. با این حال، در میان مؤمنان ژرف‌اندیش‌تر، ممکن است این واقعه منجر به گذار از ایمان مکان‌محور به سوی ایمانی باطنی‌تر و معنوی‌تر گردد که بر نیت، دل، و رابطه شخصی با خداوند تأکید دارد.

۲. تبعات نهادی و فقهی برای دین رسمی
نهادهای رسمی دین، از جمله روحانیت، دانشگاه‌های دینی، و مراکز فتوا، ناچار خواهند بود با یکی از سه گزینه مواجه شوند:
۱) انکار و سانسور شدید فرضیه و تقبیح منتقدان
۲) ارائه بازتفسیرهایی که تاریخ را با معنویت سازگار جلوه دهند
۳) اعتراف به اشتباه تاریخی و حرکت به‌سوی اصلاح روایت‌های مذهبی

🔺هر سه رویکرد با چالش‌هایی مواجه خواهند شد و احتمال دارد مشروعیت نهادهای دینی که حافظ سنت و مناسک بوده‌اند، بشدت تضعیف گردد.

🔺🔺اگر بخش‌های عظیمی از روایات جغرافیایی احادیث و سیره از اعتبار ساقط شوند، این امر نیازمند یک بازنگری ریشه‌ای در علوم رجال (شناخت راویان) و درایه (شناخت متن حدیث) خواهد بود. ممکن است این علوم نیاز به معیارهای جدیدی برای ارزیابی روایاتی پیدا کنند که به مکان‌ها اشاره دارند، و به جای تکیه بر سنت شفاهی، بیشتر بر شواهد متنی و باستان‌شناسی (در صورت یافت شدن) متمرکز شوند.

۳. تأثیر بر متن قرآن و تفسیر آن
یکی از جدی‌ترین تبعات این فرضیه، اثر آن بر درک تاریخی و مکانی آیات قرآن است. بسیاری از آیات قرآنی به مکان‌های خاصی اشاره دارند که با واسطۀ تفاسیر و احادیث و سیره‌ها، به مکه و مدینۀ کنونی و اطراف آن مرتبط شده‌اند. اگر مکان کعبه تغییر کند، معنای این آیات، ترتیب نزول، و حتی مناسبات تاریخی قرآن با زندگی پیامبر دستخوش تغییر می‌شود. آیا واژه‌هایی چون "ام‌القری" یا "وادی غیر ذی زرع" به مکان‌هایی دیگر ارجاع داشته‌اند؟ آیا تفاسیر مبتنی بر سنت حدیثی که بر مبنای مکان و زمان خاص بنا شده‌اند، همچنان معتبر خواهند بود؟ چنین فرضیه‌ای ما را وادار می‌سازد تا به پیوستگی تنگاتنگ میان تاریخ، متن مقدس و حافظه جمعی مسلمانان با نگاهی نقادانه‌تر بنگریم.

۴. تاثیر بر مناسک و شعائر اسلامی
تغییر مکان کعبه، نه‌تنها جهت قبله را زیر سؤال می‌برد، بلکه مناسک حج، اهمیت شهر مکه، و احادیث مربوط به فضیلت آن مکان را نیز بی‌اعتبار می‌کند. این تحول، مستلزم بازنگری در ده‌ها حکم فقهی و عرف دینی است. در نتیجه، ممکن است دین‌داران به سوی نوعی دین "نماد-زدوده‌-تر" و غیرمحلی حرکت کنند که کمتر بر جغرافیا و بیشتر بر تجربه معنوی و اخلاق توحیدی تأکید دارد.

🔺🔺از همه مهم‌تر، اگر قبله از ابتدا به اشتباه تعیین شده باشد، این خطا تنها یک اشتباه در محاسبه مکان نیست، بلکه اشتباهی در مرکز ثقل دین و تمرکز نیت جمعی میلیاردها انسان است. این امر می‌تواند لایه‌هایی از روایت‌پردازی تاریخی را افشا کند که با هدف تثبیت قدرت سیاسی یا قداست‌بخشی به منطقه‌ای خاص انجام شده‌اند.

۵. بازتعریف قبله و ایمان از منظر معنوی
اگر فرضیه مزبور تایید شود، ممکن است چهره‌هایی از روشنفکری دینی و عرفان‌گرایی، این فرصت را غنیمت شمارند و قبله را نه جهتی در فضا، بلکه نمادی برای "تمرکز دل" بدانند. در این نگاه، قبله واقعی نیت پاک، دل تسلیم و آگاهی توحیدی است، نه یک ساختمان سنگی در نقطه‌ای خاص از زمین.

۶. تطبیق با تجربیات تاریخی دیگر ادیان
در مسیحیت، کشف جعل برخی از اسناد مقدس یا تحریف تاریخی در قرون وسطی، ابتدا بحران‌آفرین بود، اما به نوزایی ایمان شخصی، عرفان، و تفکر الهیاتی مدرن انجامید. ممکن است اسلام نیز در صورت عبور از بحران، به مرحله‌ای ژرف‌تر از دینداری برسد.

نتیجه‌گیری
اگر این امر برای مسلمانان ثابت شود که کعبه اصلی در مکانی غیر از مکه امروزی قرار داشته، این رویداد می‌تواند یکی از عمیق‌ترین بحران‌های تاریخ اسلام را رقم زند. اما از دل همین بحران، امکان تولد شکلی آزادتر، آگاه‌تر و ژرف‌تر از ایمان نیز وجود دارد—ایمانی که از قالب‌های تاریخی عبور کرده و به جوهره توحید، دل انسانی و پیوند با امر مطلق بازگشته است.

📻 کعبه:‌ از سرابِ حجاز تا حقیقتِ مکتومِ پترا

.


#بازنگری #نقد_اسلام #مکه #پترا

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘کورتکس ایرانی یا مغز مروجان شبه‌علم
— رنانی و پیوند او با سلسله‌ی جمجمه‌‌بازان نژادپرست!

✍🏻#آرین_رسولی

🍂 در این روزگار که علم، مرز میان دانستن و توهم را روشن ساخته است، بسی مایه شگفتی‌ست که شخصی از شبه‌فرهیختگانِ ما، خویش را به سخنانی آلوده کند که بوی تعفنِ فرنولوژیِ قرن نوزدهم از آن برمی‌خیزد.

🍂 آری، محسن رنانی که در بادی امر چنین می‌نماید که سودای فهمِ توسعه در سر دارد ناگاه چنان زبان می‌گشاید که گویی از تبارِ فرانتس گال و لومبروزوست، نه از تبار اندیشه‌ورزان. سخنِ او، که ایرانیان را از حیث کوچکیِ قشرِ مخ(کورتکس) فاقد تواناییِ توسعه‌پذیری می‌شمارد، نه تنها از سرِ علم و دانش نیست، بل‌که یادآور استدلال‌های قرن سیاه است؛ قرنی که در آن، گنبد جمجه را معیار عقل، انسانیت، و حتی اخلاق می‌شمردند.

🍂 چنین گفتاری، گرچه در زرورقِ روان‌شناسی پیچیده شده(و بیشتر از کتابی برگرفته شده که مراد آن کتاب هم چیز دیگری‌ست)در اصل همان زهرابِ نژادپرستانی است که از بلومنباخ تا گالتون، از مورتون تا گونتر، همه و همه با خط‌کش بر جمجمه‌ها افتاده بودند تا سرنوشت ملت‌ها را رقم بزنند.

❓مگر ساموئل مورتون نبود که با پر کردن جمجمه‌ها از ساچمه، به گمانِ خود اثبات کرد که سیاه‌پوستان کم‌هوش‌تر از سفیدان‌اند؟

❓مگر گالتون، با واژه‌ی «یوژنیک» دشنه به دست نگرفت تا ژن‌های ناپسند را از جامعه حذف کند؟

❓و مگر لومبروزو، با دیدن زاویه‌ی فک قاتلان، کتاب ننوشت که جنایت‌کاری ذاتی و مرتبط با سرشت آدمی است؟

🍂 و امروز، در قرن بیست‌و‌یکم، محسن رنانی(چنان‌که گویی قرن‌ها پژوهش و ابطال را به هیچ گرفته) بر منبر نشسته و از کوچکی کورتکسِ ایرانیان برای ناکامی در توسعه سخن می‌گوید(چندی خنده‌ی تلخ، بعد پوزخند و بعد ادامه یادداشت)!
آیا در چنین گفتاری، جز پژواک خفیفِ طبل نژادپرستی شبه‌علمی چیز دیگری می‌توان شنید؟

🔻این دعوی از اساس باطل است. شواهد علمی، سال‌هاست که مهر ابطال بر پیشانیِ این افسانه‌ها کوبیده‌اند که نمونه‌های آن خروارها خروار است:

▪️پژوهش‌های عصب‌شناختی نوین نشان داده‌اند که اندازهٔ مغز به تنهایی هیچ رابطهٔ مستقیمی با هوش، خلاقیت یا ظرفیت توسعهٔ فرهنگی ندارد.[1]

▪️تحقیقات ژنتیکی در دههٔ گذشته تأکید کرده‌اند که تنوع ژنتیکی درون هر جمعیت انسانی بیش از تفاوت بین نژادهای به‌اصطلاح متفاوت است.[2]

▪️مسأله توسعه با هزاران موضوع و بحث در علوم انسانی درگیر بوده که چه عواملی مسبب توسعه/عدم توسعه هستند، فارغ از این‌که تعریف آن اصلا محل بحث است. فقط برای نمونه بسیاری نشان داده‌اند که توسعه نه محصول اندازهٔ قشر مخ! بل‌که برآیند نهادهای کارآمد، ساختارهای قدرت، آموزش عمومی و سرمایه‌گذاری‌های فرهنگی است. یا کسانی نشان داده‌اند که‌ محیط زیست و جغرافیا عامل پررنگ‌تری است و برخی دیگر فرهنگ را در برابر موقعیت محیطی و برخی دیگر توانایی‌های اولیه جوامع در رشد نخستین را علت ماجرا دانسته‌اند و هزاران بحث دیگر..[3]

🔺از این رو، اگر خطایی در کار باشد، نه در کورتکس ایرانیان، که در قضاوت عجولانه‌ و جاهلانه کسانی‌ است که هنوز مغلوب وسوسه‌ی ساده‌سازی‌های شبه‌علمی‌اند. مردی که امروز، در قرن علم و روش، چنین سست‌سخن می‌گوید، راستی شاید نه باید درباره کورتکس یک جامعه، که در کل مغز خود او شک کرد.

🍂 افسوس این‌که رنانی فقط یک مورد نیست؛ هر روز صدها نمونه از این بی‌سوادانِ تریبون‌دار می‌بینی و می‌شنوی که از عوام هم عقب‌ترند، اما با وقاحت تمام، در مقام «دانشمند» ظاهر می‌شوند. سکوت در برابر این ابلهان، دشوار است، اگر نگوییم خیانت به تاریخ، فرهنگ و آینده ملت است؛ اما افسوس که بلندگوی این حضرات بزرگ‌تر از صدای اعتراض است.

🍂 و آنچه باید فریاد زد این است که مشکل واقعی ما این نیست که چنین آدم‌هایی وجود دارند، مشکل این است که این‌ها تریبون‌های بزرگ دارند و بدتر از آن، در جایگاه‌های تأثیرگذار و تصمیم‌ساز هم نفوذ کرده‌اند – چه مستقیم، چه غیرمستقیم.

🍂 جناب رنانی! اتفاقا یکی از علل توسعه‌نایافتگی همین فرهنگ خرافی است و امروزه دیگر خرافات فقط رمالی و جادو و این قبیل باورها نیست، باورهای شبه‌علمی امروز نوعی از خرافه هستند و نشان از عقب ماندگی دارند، اما عقب ماندگی صاحب آن باور. پس از خویشتن آغاز کنید و این نخستین عامل توسعه نایافتگی را حداقل در باور خودتان برطرف کنید.

منابع🔰
https://52hertzz.com/renanishebheelm/

❌ چرا ادعای رنانی شاخ‌دار است؟
📺 وضع دانشگاه/علوم انسانی در ایران
📺 صاحب کورتکس بزرگ!
📕روشنفکرانِ وارونۀ ماحصلِ دورانِ انحطاط حکومت دینی

.


#نقدـروشنفکران #نقد_چپ #چپ_ایرانی #علوم_انسانی #استمرارطالبان #شبه‌علم

➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @arian_xboy