نقدآگین

📘 آیا حفظ قرآن یک عمل قرآنی، اخلاقی و عقلانی است؟ (۲/۳)

✍🏻 #معین_ایقانی

🟥 ۵ |حافظان قرآن: معیار اخلاق و خرد نیستند

🔻اگر به حافظان قرآن بنگریم، آیا آنان ضرورتاً از دیگران عاقل‌تر، اخلاقی‌تر و معنوی‌تر هستند؟

✅ نه‌تنها این‌گونه نیست، بلکه عمدتا در دگم‌ها و توهمات و تعصبات و خودشیفتگی‌های عجیب و غریبی زندان شده‌اند و همین، آن‌ها را از تدبر و تفکر عمیق و جدی و تحقیق آزاد و مهرِ بلاشرط و رواداری و عشق به انسان‌ها، سوای عقاید متضاد و متفاوت‌ مذهبی - سیاسی‌شان، باز داشته‌است.

🔺بله! می‌توان حافظ قرآن بود و مثلا حافظ شد و مولوی، و روی بسیاری از اصول اخلاقی و خداشناسی و انسان‌شناسی قرآن هم خط کشید و فرا-روی کرد، اما هیچ رابطۀ مستقیمی بین حافظ قرآن شدن و اپسیلونی بهتر شدن وجود ندارد.

🔺اینجا بحث اراده و تفکر و خواستنِ و پاکی درون و... را طرح نمی‌کنم، بلکه «مختصاتِ مختلفِ خودِ متن» موانع اساسی ایجاد می‌کند که یک فردِ گرفتار شده به زندانِ قرآن به‌شکل حاد، حافظِ قرآن، دچار انواع گرفتاری‌های معرفتی و اخلاقی می‌شود؛ مگر دست‌هایی خارج از قرآن و سنت دینی، به یاری او بیایند و او را این زندان‌های تو در تو، خلاص کنند؛ مثل عشق به هنر و فلسفه، علاقه به مولوی و حافظ و عرفان، یا زیست در محیطی که ارزش‌های اخلاقیِ مدرن را درونیِ او ساخته‌باشد.

🟥 ۶ | سنجشِ اثراتِ قرآن با رزومۀ علمای اسلام

نگاهی به رزومۀ آیت‌الله‌ها و مراجع تقلید کافی‌ست. این کوه‌های علم دین و حافظان قرآن، چه اندازه در اخلاق، آزادی‌خواهی و زیباشناسی رشد یافته‌اند؟ آیا دغدغه‌هایشان فراتر از حجاب، ارتداد و سانسور بوده‌است؟

📌 اگر قرآن کوهی از اخلاق و معرفت بود، نخستین ثمره‌اش باید همین آیت‌الله‌ها و مراجع می‌بودند؛ اما واقعیت چیز دیگری‌ست.

وقتی به سطح دغدغه و موضوعاتی که آن‌ها را تحریک به سخن گفتن و موضع گرفتن و محکوم کردن و هزینه‌دادن می‌اندازد، بیافکنیم، می‌بینیم که عملا قرآن کوه‌های علوم دینی و قرآنی را نیز انسان‌های فرهیخته‌تر و جهان‌شناس‌تر و عاقل‌تر و اخلاقی‌تری از بسیاری انسان‌ها که بویی از قرآن نبرده‌اند، نکرده‌است.

🟥 ۷ | عمر محدود، فرصت‌های بی‌نظیر

اگر کسی اندکی اهلِ مطالعۀ جدی در حوزه‌هایی چون فلسفه و علوم و ادبیات و هنر و روان‌شناسی و اسطوره‌شناسی و جامعه‌شناسی و اخلاق و تاریخ و دین‌شناسی و الاهیات و... باشد، می‌یابد چقدر عمرِ انسان محدود و ناکافی است و چقدر نکته و موضوعِ ضروری برای آموختن و بهره‌گیری وجود دارد. حفظِ قرآن در فضایی که سواد وجود نداشت و آموزش عمومی، و دسترسی به انبوه اطلاعات و معارف بشری، امری هیجان‌انگیز و سرگرمی‌ساز و تا حدی حکمت‌آموز بود، اما در دنیای امروز، شلیکِ مستقیم به عمر محدود خود و فرصت‌های اندکِ در دست برای اموختن و فراروی است، و مصداقِ بارزِ بی‌توجهی به «ولَا تلقوا بأَیدیکم إِلى التهلکة».

📌 حفظ قرآن در دنیای امروز، مثل این است که بخواهی دفترچۀ تلفن قدیمی را از بر شوی؛ در حالی‌که گوشی هوشمندت هر شماره‌ای را ظرف یک ثانیه پیدا می‌کند.

🟢 و اما… معنای حقیقی رشد چیست؟
به تعبیر خود قرآن: «قد تبیّن الرشد من الغی»؛ رشد یعنی عبور از کج‌راهه‌ها. و این عبور، با تکرار طوطی‌وار آیات ممکن نیست؛ بلکه نیازمند پرسش‌گری، شک، شهامت و گذر از اسطوره‌هاست.

❇️ حفظ قرآن، امروز که کتابت، ابزارهای دیجیتال و هزاران منبع معرفتی در دسترس است، نه‌تنها ضرورتی ندارد بلکه نوعی سلب فرصت از خود و دیگران و مصداقِ کامل بی‌خردی است. حقیقت‌جویی، اخلاق و عقلانیت ایجاب می‌کند که انسان، انرژی و زمان محدود خود را صرفِ فهم ژرف‌تر زندگی، اخلاق، علم و هنر کند؛ نه انباشت مکانیکی الفاظی که بدون تدبر و نگاه نقادانه، نه‌تنها راهی نمی‌گشاید بلکه خود زاینده‌ی فرقه‌های بنیادگرا و ضدانسانی است: داعش، طالبان، بوکوحرام، ولایت‌فقیه و…

📜 اگر قرآن زنده بود، شاید خودش با صدای بلند می‌گفت:

«من برای حفظ شدن نیامده‌ام؛ من آمده‌ام تا اندیشیده شوم؛ اگر نمی‌اندیشید، مرا نخوانید!»

📜 هایدگر در رساله‌ی معروف خود «اندیشیدن یعنی چه؟» می‌گوید:

«بیشترین چیزی که ما در آن کوتاهی کرده‌ایم، همان چیزی است که بیشترین نیاز به آن داریم: اندیشیدن.»

اندیشیدن، نه تکرار مفاهیم آماده و نه طوطی‌وار گفتن گزاره‌هاست. اندیشیدن یعنی جرأت پرسیدن از بنیادها؛ یعنی سکوتی عمیق که در آن، آدمی خود و جهان را در معرض پرسش قرار می‌دهد.

📌 هایدگر هشدار می‌دهد که:

«تفکرِ راستین» به‌ندرت رخ می‌دهد؛ چرا که ذهن انسان اغلب در دامِ حافظه، نقل‌قول‌ها و طنین صدای دیگران گرفتار است. در چنین وضعیتی، اندیشیدن با «از بر کردن» یا «جمع‌آوری داده‌ها» اشتباه گرفته می‌شود.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.55K viewsedited 18:25