📝 آیا یک مارکسیست می‌تواند از شاهزاده رضا پهلوی حمایت کند؟

✍#اشکان

با بازخوانی تزهای مارکس درباره فویرباخ در نسبت با مسئله ایران، متوجه می‌شویم که مسئله‌ای که امروز پیش روی بسیاری از نیروهای چپ در ایران قرار دارد، صرفاً انتخاب میان سلطنت و جمهوری نیست. مسئله عمیق‌تر است. به ویژه وقتی در شرایطی که یک حکومت تئوکراتیک بر کشور حاکم است و بین جمهوری‌خواهان آلترناتیو منسجم و دارای رهبری مشخص وجود ندارد.
حال این سوال مطرح می‌شود. آیا یک مارکسیست می‌تواند به صورت تاکتیکی از یک چهره غیرچپ مانند شاهزاده رضا پهلوی برای گذار حمایت کند؟ یا چنین حمایتی خیانت به اصول مارکسیسم است؟
برای پاسخ، باید به جای شعار، به خود مارکس رجوع کنیم؛ به ویژه به «تزهایی درباره فویرباخ».

تز یازدهم و مسئله پراتیک

مارکس در تز یازدهم می‌نویسد:
فلاسفه جهان را فقط فقط به شیوه‌های مختلف تفسیر کرده‌اند؛ حال صحبت بر سر تغییر آن است.

🟢اما اغلب فراموش می‌شود که این جمله، خلاصه‌ای از تزهای پیشین است. در تزهای اول تا هشتم، مارکس نگاه تأملی و انتزاعی به انسان و جامعه را نقد می‌کند . او می‌گوید حقیقت در «پراتیک» آزموده می‌شود؛ در کنش واقعی اجتماعی، نه در خلوص نظری.
مارکس با این کار، فلسفه‌ای را به نقد می‌کشد که در سطح ایده باقی می‌ماند و وارد میدان واقعیت تاریخی نمی‌شود.
حال اگر این را جدی بگیریم، سؤال تغییر می‌کند.

در وضعیت مشخص ایران، «پراتیک مؤثر» کدام است؟

بخش اول: مارکسیسم دگم

مارکسیسم دگماتیک، تاریخ را با یک نقشه از پیش‌تعیین‌شده می‌خواند. که همواره صحنه‌ای از نبرد طبقات است.
در این نگاه سیاست بیان مستقیم منافع طبقاتی است.
هرگونه ائتلاف با نیروهای «بورژوایی» نوعی انحراف از مسیر تاریخی است.
از نگاه آنان سلطنت نماد نظم پیشاسوسیالیستی است و بنابراین باید طرد شود. در این چارچوب، حمایت از یک چهره سلطنتی حتی به صورت موقت خیانت تلقی می‌شود.
منطق این مارکسیسم ساده است: اگر هدف نهایی سوسیالیسم است، نمی‌توان از ساختاری که ریشه در گذشته دارد حمایت کرد.

🟢اما این نگاه یک خطر دارد که تاحدی خود مارکس به ما هشدار می‌دهد، تبدیل شدن به تفسیرگر جهان، نه تغییر‌دهنده آن. مارکسیسم دگم ممکن است در موضع نظری خالص باقی بماند و چسب همان مفاصل غیر محرک ایدئولوژیک باشد، اما خبر بد اینکه وقتی موتور انقلاب به حرکت درآمد به حاشیه رانده می‌شود.

بخش دوم: مارکسیسم تاریخی–پراتیکی

مارکسیسم تاریخی، به جای تکیه بر نقشه‌های از پیش‌تعیین‌شده، بر «وضعیت مشخص» تکیه می‌کند. بنا بر این اصل که باید به سمت تحلیل مشخص از وضعیت موجود و مشخص رفت.

در این رویکرد، سؤال این است:

🔣تضاد اصلی در ایران امروز چیست؟

🔣آیا تضاد اصلی، نزاع میان سلطنت و جمهوری است؟

🔣یا نزاع میان جامعه و یک حکومت تئوکراتیک؟

اگر تضاد اصلی تئوکراسی باشد، ممکن است یک مارکسیست پراگماتیک بگوید:

گذار از نظم قدسی مقدم است بر منازعه درباره شکل نهایی دولت.

🟢در تاریخ نیز نمونه‌هایی وجود دارد. مثلا در جبهه‌های ضد فاشیستی، کمونیست‌ها با لیبرال‌ها و حتی محافظه‌کاران ائتلاف کردند. نه از سر پذیرش ایدئولوژیک، بلکه از سر اولویت‌بندی تضاد.
در این چارچوب، حمایت تاکتیکی از یک چهره مؤثر در بسیج اجتماعی، به معنای پذیرش سلطنت به عنوان آرمان نهایی نیست؛ بلکه به معنای درک مرحله‌ای از مبارزه تاریخی است.

مسئله رهبری و خلأ آلترناتیو

🟢یکی از واقعیت‌های سیاسی امروز ایران، نبود یک رهبری جمهوری‌خواه فراگیر و سازمان‌یافته است. اگر نیرویی در میدان واقعی بسیج اجتماعی، توان بیشتری دارد، مارکسیسم تاریخی نمی‌تواند چشم بر آن ببندد.

پراتیک به این معناست:

نیرویی که بتواند کنش جمعی را هماهنگ کند، در لحظه گذار اهمیت دارد.

🟢این حمایت به معنای تعطیلی نقد طبقاتی نیست، من فکر نمی‌کنم که مارکسیست‌ها مسائل طبقاتی را می‌توانند فراموش کنند، این مسئله را صرفاً به معنای تعلیق موقت تحلیل طبقاتی در نظر میگیرم که برای عبور از یک تضاد بزرگ‌تر می‌تواند صورت بگیرد.

شاید از نظر یک مارکسیسم دگم این فرصت‌طلبی باشد،
اما مارکسیسم تاریخی این پرسش را می‌تواند مطرح کند:

آیا اصرار بر خلوص نظری در شرایطی که امکان تغییر واقعی وجود دارد، خود نوعی انفعال نیست؟

🟢بر این باورم که مارکس، برخلاف تصویر رایج، متفکری کاملاً تاریخی بود. او معتقد بود شکل‌های سیاسی از دل شرایط مادی و اجتماعی بیرون می‌آیند، نه از دل آرزوها.
بنابراین اگر یک مارکسیست در ایران امروز تشخیص دهد که بدون تمرکز اراده حول یک محور مشخص، گذار از تئوکراسی ممکن نیست، می‌تواند از منظر پراتیک از آن محور حمایت کند. بی‌آنکه پروژه نهایی خود را رها کند.

.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin