نقدآگین

📘سماعِ سروش بر جسدِ الله (۴/۴)

✍🏻 #عبدالله_کشمیری

🍂 رهایی از سلطه، پیش از آنکه سیاسی باشد، فکری و اخلاقی‌‌ست، و این ممکن نیست، مگر با شکستن قداستِ روایاتی که با خون و شمشیر شکل گرفته‌اند و هنوز به نام دین، مقدس شمرده می‌شوند. جامعه‌ای که هنوز قادسیه را بعنوان نقطۀ آغازِ یک زخم تاریخی بازنشناسد، اما کربلا را جاودانه سوگواری کند، در واقع اشغال‌گر را به جای شهید نشانده و حافظۀ تاریخی‌اش را از درون تهی ساخته‌است. همان‌طور که قرن‌ها روضه‌خوانی برای حسین، ما را از یادآوری قهرمانان واقعی خودمان—از یزدگرد و بابک گرفته تا ابومسلم و فردوسی—بازداشت و متجاوزانِ شورشی را بدل به "اهل بیتِ خودی" کرد، امروز نیز روضه‌خوانی سروش برای فلسطین، در کنار تطهیر اشغال‌گری اسلامی، امتداد همان پروژۀ تاریخیِ آسیمیله‌سازی است.

🍂 روشنفکری که بجای شکافتن این چرخۀ تقدیس، خود در آن می‌نالد و نوحه می‌خواند، اصلاح‌طلب نیست، بلکه حافظِ تحریف است. نه با رقیق‌کردن جنایت می‌توان به آزادی رسید، نه با واژگان عرفانی، و نه با فریاد بر سر یک اشغال، در سکوت مطلق نسبت به ده‌ها اشغال دیگر.

🍂 آزادی از سلطه، از درون آغاز می‌شود: از بازپس‌گیری وجدانِ تاریخی، حافظه، و نامِ قهرمانانِ فراموش‌شده. ما ملتی هستیم که بجای آنکه در سالگرد قادسیه به اشغالِ بیش از هزار سالۀ ایران بیاندیشیم، در سالگرد عاشورا برای اشغال‌گران‌مان نوحه می‌خوانیم. این وارونگیِ حافظه، فقط حاصلِ زور نبوده‌، حاصل روایت‌سازی هوشمندانه‌ای‌ بوده که اشغال‌گر را شهید، و مقاومت‌کننده را کافر، مشرک، نجس، جاهل و ظالم جا زد. هیچ ملتی که حافظه‌اش را از او گرفته‌ باشند، آزاد نخواهد شد؛ و هیچ آزادی‌ای از دلِ روضه‌خوانی برای اشغال‌گر به‌دست نخواهد آمد.

🔶 مرگِ الله: ابهام عامدانه و تهی‌سازی دین

🔻نقدهای دیگری که به رویکرد سروش وارد است، به تکنیک‌های فکری او برمی‌گردد:

۱. ابهام در مرزهای "دین" و "تفسیر": سروش مرزهای بین "دین" (متن مقدس) و "تفسیر" (برداشت‌های بشری) را بشدت مبهم می‌کند. او آنقدر دست مفسر را برای "تجربه‌های شخصی ایمان" باز می‌گذارد که دیگر مشخص نیست چه چیزی از "اصل دین" باقی مانده است. این ابهام، به او اجازه می‌دهد هر بخش از دین را که با عقل مدرن ناسازگار است، به "استعاره" یا "برداشت تاریخی" تقلیل دهد و بخش‌های دیگر را "حقیقت" و "معنای اصلی" بنامند. این یکدستی ساختاری دین را از بین می‌برد و آن را به مجموعه‌ای از گزاره‌های دلخواه تبدیل می‌کند.

۲. فرار از مسئولیت اخلاقی: وقتی سروش خشونت و سلطه‌گری را به "اراده معطوف به قدرت" پیامبر و "ضرورت گسترش پیام" نسبت می‌دهد، در واقع از مسئولیت اخلاقی و تاریخی دینداران و حتی خود ذات دین شانه خالی می‌کند. او به جای نقد بنیادین، به بازطراحی ظاهری دین می‌پردازد تا آن را از اتهامات اخلاقی معاصر نجات دهد.

۳. تقلیل امر الهی به امر بشری بدون پذیرش کامل: سروش ناخودآگاه اسلام را به یک پدیدۀ کاملاً بشری و تاریخی تقلیل می‌دهد، اما هرگز به صراحت ماهیت الهی و وحیانی دین را کنار نمی‌گذارد. اینجاست که دوگانگی درونی نواندیشی به اوج می‌رسد. او می‌خواهد هم بگوید اسلام آسمانی است و هم اینکه بقایش وابسته به زمین و تمدن‌های بشری است. این عدم شهامت در پذیرش کامل پیامدهای منطقی تحلیل‌هایش، موجب می‌شود که نواندیشی به یک مجموعه از تناقضات حل‌نشده تبدیل شود که نه دینداران سنتی آن را می‌پذیرند و نه سکولارها و منتقدان آن را منطقی و صادقانه می‌یابند.

۴. پایان پروژۀ "دولت دینی" و "تمدن اسلامی": هرچند سروش در اینجا به نقد پروژۀ دولت دینی نمی‌پردازد، اما تحلیل او از "پایان دوران خلافت و تمدن اسلامی" که در ویدیو مطرح شد، در خود، حامل یک اعتراف پنهان است. اینکه:

با از بین رفتن خلافت، دوران آن نیز به پایان رسید و بازگشت آن ممکن نیست

تمدن اسلامی نیز دوره‌ای داشت و به پایان رسیده است،

در واقع اقراری تلویحی به شکست تاریخی و عدم کارایی سیستماتیک یک ایدئولوژی برآمده از همان اصول جهادگرایی‌ست که او توجیه می‌کند. او این شکست را به "تغییر دوران" نسبت می‌دهد و نه به نقص‌های درونی دین، که خود تلاشی دیگر برای حفظ ظاهر قداست است. این به‌معنای ناتوانی ذاتی اسلام تاریخی در سازگاری با اصول حکمرانی مدرن و حقوق بشر است که منجر به مرگ پروژۀ سیاسی آن شده‌است.

خاتمۀ کلام
تحلیل‌های سروش، نه یک گشایش فکری، بلکه یک سنگربندی پیچیده برای حفظ ظاهریِ اسلام در برابر نقد مدرن است. این سنگربندی، در نهایت منجر به خودویرانگری درونی اسلام می‌شود؛ زیرا آن را از ریشه‌های الهی‌اش جدا کرده و به موجودی متناقض و بی‌هویت تبدیل می‌کند. سروش با تحلیل‌هایش، در واقع رقصی بر جسدِ الله را به نمایش می‌گذارد؛ خدایی که با دستانِ امثال او، از جایگاه فاعل و مداخله‌گر خلع شده، و به سایه‌ای از یک مفهوم فلسفی بدل شده‌‌است.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.71K viewsedited 17:41