🔸به‌تازگی کلیپی منتشر شد که در آن یک طنزپرداز به فردوسی، شاعر بزرگ ایرانی، طعنه زده و حتی زبان به توهین گشوده است.  طبیعی‌ست که چنین گفتاری  احساسات بسیاری را جریحه‌دار کند. و آنان با دلخوری به این مسئله پاسخ دهند.

🔸بهتر است در ابتدا به دیوید هیوم اشاره کنم، او در کتاب  اصول اخلاق می‌گوید "احکام اخلاقی" ما بر پایه‌ی احساسات صادر می‌شوند؛ یعنی ما چیزی را خوب یا بد می‌نامیم چون درونمان واکنشی عاطفی برمی‌انگیزد. از این نظر، واکنش ناخوشایند عده‌ای به این کلیپ قابل فهم است.

🔴 اما آیا اخلاق و حقوق را می‌توان تماماً به احساس فروکاست؟ اگر «خانم زینب موسوی» به‌جای  «فردوسی»، «خمینی» یا  «پیامبر اسلام» را به سخره می‌گرفت، واکنش‌ها یکسان می‌بود؟ گمان نمی‌کنم. به نظر من که بسیاری حتی خوشحال می‌شدند و او را به فعالیت بیشتر تشویق می‌کردند. خودِ من هم شاید از این جنس شوخی‌ با مقدسات لذت می‌بردم. این نشان می‌دهد اگر تنها و فقط تنها   بر احساسات تکیه کنیم، داوری‌مان دچار تناقض می‌شود. پس نیاز به اصول عقلانی داریم تا از تشتت آرا و ناپایداری در داوری رها شویم.

🔻یکی از این اصول عقلانی، اصل آسیب (harm principle) است. جان استوارت میل در کتاب "درباب آزادی" می‌گفت:

هر رفتاری آزاد است اگر و فقط اگر موجب آسیب مستقیم به دیگری نشود.

🔺به عبارتی  هرکس می‌تواند هرچه می‌خواهد بگوید. هرگونه که می‌خواهد رفتار کند؛ ولی این رفتار و گفتار  نباید به فرد دیگری آسیب آشکار و عینی بزند. مانند جراحت، تخریب اموال و...

🟣 اما این اصل در موارد بسیاری با نظام اجتماعی تطبیق ندارد، مثلا توهین یا افترا به شخص "الف" از طرف  شخص "ب" می‌تواند در دادگاه پیگیری شود. یعنی عموم ما می پذیریم که توهین مستقیم از لحاظ حقوقی جایز نیست؛ زیرا  توهین مستقیم به یک شخص زنده می‌تواند کرامت او را خدشه‌دار کند و زندگی اجتماعی‌اش را مختل سازد. یعنی  عملاً این را قبول داریم  که حیثیت و کرامت  افراد زنده بخشی از حق آن‌هاست.
اما اگر بخواهیم نگاه حقوقی را عمیق‌تر کنیم می‌توان دو تفکیک عمده صورت داد آیا "فرد زنده" و "فرد فوت شده" از لحاظ حقوقی برابرند آیا فردی که فوت شده حق رأی، حق طلاق و حق داد و ستد دارد؟ بی‌شک خیر، می‌توان گفت که معمولا مرده‌ها  حقی ندارد. این تفکیک مردگان و زندگان در حل مسئله آزادی بیان بسیار  راهگشاست.

🟡 باید نظر داشت که افراد زنده حق دارند از حیثیت‌شان دفاع کنند و در برابر توهین یا افترا به دادگاه بروند. اما افراد مرده دیگر حق شخصی ندارند. نهایتاً بازماندگان نزدیک می‌توانند برای دفاع از نام خانوادگی شکایت کنند. مثلا اگر همان شخص "ب" به پدر شخص "الف" توهین کند. "الف" می‌تواند در دادگاه به سبب لطمه زدن به "حیثیت خانوادگی" یا "نام خانوادگی" شکایت کند.

🔤 به طور کل، با توجه به چنین گستره‌ای ، اگر  «فردوسی» یا  «پیامبر اسلام» توهین‌پذیر باشند، به‌عنوان صاحبان حق بشمار نمی‌آیند. بلکه به‌عنوان نمادهای فرهنگی و دینی‌اند محسوب می‌شوند. آنها ورثه‌ای در قید حیات ندارند که بتوانند از حق شخصی‌شان دفاع کنند. پس می‌توان گفت توهین به چنین شخصیت‌هایی، هرچند ممکن است از نظر اخلاقی برای عده‌ای ناپسند باشد، اما از بُعد حقوقی در چهارچوب حق آزادی بیان کاملاً معتبر و قابل دفاع است.

📕آزادی بیان و توهین به مردگان
📕آزادی بیان و توهین به مردگان
📕آیا آزادی بیان مطلقه؟
📕در دفاع از آزادی ابتذال
📕در دفاع از آزادی بیان مطلق
📻 توهین به شاهنامه و کار روشنفکر
📕دربارۀ طنازی
📺 اگر‌ بجای فردوسی حسین موضوع مسخرگی بود، چه می‌شد؟
📕"بر کوروشِ بچه‌زنا لعنت!"
📕هر تعصبی بد است؟
— ضرورتِ نقد مواجهه‌های کلیشه‌ای چپ