اگر زجر نکشد و نمیرد، مبارز نیست؟
بازاندیشی در «اسطورهٔ قربانی» و معنای مقاومت

پیام همراهان

در بخشی از حافظهٔ فرهنگی و سیاسی ما، هنوز این تصور ریشه‌دار وجود دارد که رنج کشیدن، نشانهٔ اصالت است و مرگ، مهر نهاییِ حقانیت. در بسیاری از روایت‌های تاریخی و اسطوره‌ای ما ــ از سیاوش تا حسین ابن علی ــ قربانی شدن جایگاهی اخلاقی و قدسی پیدا کرده است. این روایت‌ها طی قرن‌ها، از خلال ادبیات، آیین‌های سوگواری و فرهنگ سیاسی، به الگویی برای فهم «مبارزهٔ شریف» تبدیل شده‌اند؛ الگویی که در آن، خون و رنج، سند خلوص‌اند.

اما همین الگو، گاهی به معیاری سخت‌گیرانه برای قضاوتِ مبارزانِ زنده تبدیل می‌شود. انگار اگر کسی زیر فشار نشکند، اگر چهره‌اش همیشه پژمرده و فرسوده نباشد، یا حتی بتواند در دلِ سرکوب لحظه‌ای شادی کند، بخشی از جامعه در اصالتِ مبارزهٔ او تردید می‌کند. گویی رنج باید دائماً قابل مشاهده باشد تا باورپذیر شود.
واکنش‌ها به تصاویر رقص نرگس محمدی در زندان اوین که پیش تر منتشر شده بود، نمونه‌ای گویا از این وضعیت بود. برای بسیاری، زندان همچنان با تصویری از فروپاشیِ کامل روح و جسم گره خورده است؛ بنابراین دیدنِ کسی که در آن شرایط می‌خندد، ورزش می‌کند یا می‌رقصد، با انتظار ذهنی آنان سازگار نیست. در نتیجه، بعضی به این پرسش می‌رسند که: «اگر واقعاً تحت فشار است، چگونه هنوز توانِ شادی دارد؟»

البته همهٔ این واکنش‌ها را نمی‌توان صرفاً به فرهنگِ شهادت یا اسطورهٔ قربانی تقلیل داد. بی‌اعتمادیِ گستردهٔ اجتماعی، تجربهٔ سال‌ها تبلیغات حکومتی و فرسایش اعتماد عمومی نیز در شکل‌گیری چنین قضاوت‌هایی نقش دارند. با این حال، نمی‌توان انکار کرد که در ذهنیتِ فرهنگی ما، هنوز میان «رنجِ آشکار» و «حقانیت اخلاقی» پیوندی نیرومند وجود دارد.

شاید مسئله این باشد که ما مقاومت را بیش از حد با «فروپاشی» تعریف کرده‌ایم. در حالی که مقاومت همیشه در جان باختن یا نابود شدن خلاصه نمی‌شود. گاهی مقاومت، دقیقاً حفظِ کرامت انسانی در وضعیتی است که برای تحقیر و شکستنِ انسان طراحی شده است. خندیدن، ورزش کردن یا رقصیدن در زندان را می‌توان نه نشانهٔ بی‌دردی، بلکه تلاشی برای حفظ عاملیت و تسلیم نشدنِ روان انسان در برابر سرکوب دانست.

این نوع ایستادگی، کمتر حماسی و تراژیک است؛ اما شاید به همان اندازه دشوار باشد. زنده ماندن، فرسوده نشدن، و ادامه دادنِ زندگی در شرایطی که همه‌چیز برای درهم شکستنِ تو مهیا شده، خود می‌تواند شکلی از مقاومت باشد.

شاید وقت آن رسیده باشد که در تصورمان از «مبارز شریف» بازنگری کنیم. مبارزه فقط در تصویرِ بدنِ زخمی و مرگِ قهرمانانه خلاصه نمی‌شود. گاهی ایستادگی، نه در لحظهٔ فرو افتادن، بلکه در توانِ ادامه دادنِ زندگی معنا پیدا می‌کند؛ در این‌که انسان، حتی در محدودترین و تاریک‌ترین موقعیت‌ها، هنوز بتواند بخندد، امید داشته باشد و شأن انسانیِ خود را حفظ کند.

و البته، گفتنِ این‌ها به هیچ‌وجه به معنای کم‌رنگ کردنِ رنج و عظمتِ جان‌باختگانِ راه آزادی نیست. آنان که جان خود را در این مسیر از دست دادند، ستایشگرِ مرگ نبودند؛ عاشقانِ زندگی بودند. اگر ایستادند، برای حقِ نفس کشیدن، خندیدن، رقصیدن، دوست داشتن و آزاد زیستنِ انسان بود، نه برای تقدیسِ اندوه و نیستی. مرگ، انتخابِ آرمانیِ آنان نبود؛ بهایی بود که بر آنان تحمیل شد. یادشان گرامی؛ نه فقط با اشک، که با پاسداری از همان شوقِ زندگی و کرامتی که برایش جنگیدند.

#نرگس_محمدی #زندانیان_سیاسی #حقوق_بشر

@Tavaana_TavaanaTech