از زندگی در دروغ تا جامعه موازی
بخش ۶ 
ایران امروز: وارونه‌سازی حقیقت و نیاز به جامعه موازی

اگر این چارچوب را به ایران امروز تعمیم دهیم، تصویر آشنایی پیش چشم می‌آید. حکومت فقط با سرکوب خیابانی، زندان و اعدام حکومت نمی‌کند؛ بلکه از طریق ترس، خودسانسوری، بی‌اعتمادی، انزوا، ناامیدی و عادت دادن مردم به زندگی در دروغ نیز بازتولید می‌شود.

هاول جایی می‌نویسد: تحقیر کامل فرد را «آزادی واقعی» می‌نامند؛ محروم کردن از اطلاعات را «دسترسی به اطلاعات»؛ دستکاری افکار عمومی را «نظارت مردم بر قدرت»؛ نبود آزادی بیان را «عالی‌ترین شکل آزادی». این وارونگی در ایران امروز به‌روشنی دیده می‌شود. اینترنت به‌شدت فیلترشده، «آزادسازی اینترنت» و «اعطای امتیاز» معرفی می‌شود. طرح‌های محدودکننده، نام «صیانت» و «حفاظت از حقوق کاربران» می‌گیرند. محرومیت از رسانه‌های مستقل، زیر عنوان «تکثر رسانه‌ای» بزک می‌شود. سرکوب اعتراض‌های مدنی، «برقراری نظم» و «تأمین امنیت مردم» خوانده می‌شود. احکام سنگین و اعدام‌ها، «اجرای عدالت» نام می‌گیرند. سلب حق انتخاب سبک زندگی، در پوشش «حفظ ارزش‌ها» و «احترام به رأی اکثریت» عرضه می‌شود.

در چنین وضعی، پرسش این است: اگر امروز امکان تغییر فوری ساختار قدرت وجود ندارد، آیا می‌توان جامعه‌ای موازی ساخت که در آن، ارزش‌های دیگری تمرین شود؟ جامعه‌ای که در آن معلمان، دانشجویان، کارگران، پرستاران، بازنشستگان، هنرمندان و فعالان مدنی، بدون تکرار زبان رسمی، به هم برسند و شبکه‌هایی از اعتماد و همبستگی بسازند؟

#همبستگی

@Tavaana_TavaanaTech

آزادی از کجا آغاز می‌شود؟

نقد «قفس هنجارها» به مثابه مسئولیت شهروندی

پیام همراهان

وقتی از آزادی سخن می‌گوییم، ذهن بسیاری از ما به سوی قدرت سیاسی، سانسور، محدودیت‌های قانونی و سرکوب معطوف می‌شود. این تمرکز بی‌دلیل نیست؛ زیرا هیچ جامعه‌ای بدون مهار قدرت سیاسی نمی‌تواند به آزادی پایدار دست یابد. اما اگر آزادی را تنها در نسبت با دولت تعریف کنیم، بخشی از واقعیت را نادیده گرفته‌ایم. آزادی فقط در برابر قدرت سیاسی تهدید نمی‌شود؛ گاه جامعه نیز می‌تواند به زندانی نامرئی برای افراد تبدیل شود.

دارون عجم‌اوغلو و جیمز رابینسون در کتاب «راه باریک آزادی» از مفهومی به نام «قفس هنجارها» سخن می‌گویند؛ مجموعه‌ای از سنت‌ها، انتظارات اجتماعی و باورهای تثبیت‌شده که می‌توانند انتخاب‌های فردی را محدود کنند. در چنین شرایطی، افراد نه به دلیل ترس از قانون، بلکه از بیم قضاوت دیگران، طرد شدن یا از دست دادن جایگاه اجتماعی خود، از بیان عقیده، انتخاب سبک زندگی یا پیگیری خواسته‌های شخصی‌شان صرف‌نظر می‌کنند.

در جامعه ما نمونه‌های این قفس هنجارها کم نیستند. فشار برای ازدواج در سنین خاص، دخالت خانواده در انتخاب رشته تحصیلی یا شغل، نگاه منفی به مراجعه به روان‌درمانگر، یا حساسیت نسبت به سبک‌های متفاوت زندگی، تنها چند نمونه از هنجارهایی هستند که می‌توانند آزادی فردی را محدود کنند. بسیاری از افراد پیش از آنکه با مانع قانونی روبه‌رو شوند، با دیوارهای نامرئی ساخته‌شده از «حرف مردم» مواجه می‌شوند.

البته نباید از یاد برد که هنجارهای اجتماعی و قدرت سیاسی از یکدیگر جدا نیستند. در بسیاری از موارد، ساختارهای سیاسی از هنجارهای محدودکننده حمایت می‌کنند و در مقابل، همین هنجارها نیز به تداوم قدرت سیاسی یاری می‌رسانند. از این رو، آزادی نه فقط محصول اصلاح قوانین است و نه صرفاً نتیجه تحول فرهنگی؛ بلکه حاصل تعامل و اصلاح هر دو حوزه است.

با این حال، در شرایطی که نقد مستقیم قدرت سیاسی ممکن است هزینه‌های سنگینی همچون محرومیت‌های شغلی، قضایی یا امنیتی در پی داشته باشد، نقد قفس هنجارها یکی از در دسترس‌ترین عرصه‌های مسئولیت شهروندی است. این به معنای کم‌هزینه بودن آن نیست؛ زیرا نقد هنجارهای جاافتاده نیز ممکن است به سوءتفاهم، طرد اجتماعی یا تنش‌های خانوادگی بینجامد. اما همچنان فضایی است که بسیاری از شهروندان می‌توانند در آن نقش‌آفرین باشند.

این مسئولیت از کجا آغاز می‌شود؟ از پرسیدن پرسش‌های ساده اما مهم: چرا تفاوت داشتن باید مایه سرزنش باشد؟ چرا انتخاب‌های شخصی دیگران ما را نگران می‌کند؟ چرا استقلال فکری گاه به بی‌احترامی تعبیر می‌شود؟ و چرا برخی سنت‌ها را بدون تأمل و نقد، بدیهی می‌پنداریم؟

آزادی تنها در میدان سیاست ساخته نمی‌شود. آزادی از جایی آغاز می‌شود که شهروندان شهامت پرسشگری درباره هنجارهای محدودکننده را پیدا کنند؛ هنجارهایی که اگرچه دیوار و میله ندارند، اما گاه به اندازه هر زندانی، امکان زیستن آزادانه را محدود می‌کنند.
حالا لطفاً شما چند نمونه از هنجارهایی که در فرهنگ ما آزادی و فردیت را محدود می‌کند، نام ببرید.

#آزادی

@Tavaana_TavaanaTech