تحلیلی از کتاب " بی‌دولتی، دولت و آرمانشهر"

#اشکان

🔘در فصل دوم کتاب "بی‌دولتی، دولت و آرمانشهر"، رابرت نوزیک در مقام فیلسوفی لیبرتارین، کوشیده است بدون تمسک به قرارداد اجتماعی، گذار از وضع طبیعی به دولت را توضیح دهد؛ آن هم به‌گونه‌ای که هیچ حقی از هیچ فردی نقض نشود.

🔴 نوزیک با الهام از نظریه‌ی وضع طبیعی جان لاک، صورت‌بندی خاصی از آزادی اولیه‌ی انسان‌ها ارائه می‌دهد:

انسان‌ها در وضع طبیعی آزادند و تحت هیچ قدرت سیاسی‌ای نیستند؛ اما این آزادی مطلق در معرض تهدیدی درونی‌ست، زیرا هر فرد قاضی دعوای خود می‌شود.

در وضع طبیعی فرد دارای مالکیت است، دارای آزادی است و همچنین خود می‌تواند جرم را مجازات کند. اما از آن رو که در این وضعیت نظارتی بر آن صورت نمی‌گیرد، به افراط در انتقام، بزرگ‌نماییِ خسارت، و آشفتگی در مجازات‌ها می‌انجامد. نوزیک این وضع را با اصطلاح "ناخوشایندی‌ها" (inconveniences) توصیف می‌کند؛ وضعیتی که در آن انسان‌ها هرچند دارای حقوق طبیعی‌اند، اما اجرای این حقوق به‌دلیل نبود داوری بی‌طرف و قدرت قهری مشروع، دائماً دچار تعارض و ناسازگاری می‌شود. نوزیک برای برون رفت از این نابسامانی و به‌منظور رفع آن، اشاره دارد که افراد در وضع طبیعی به‌تدریج با هم جمع می‌شوند و گروه‌هایی برای حفاظت مشترک می‌سازند. این گروه‌ها می‌توانند به‌تدریج به شرکت‌های حفاظتی بدل شوند. نهادهایی خصوصی که خدمات دفاعی و داوری ارائه می‌دهند. در رقابت میان این نهادها، نهادهای کارآمدتر و عادل‌تر به تدریج سلطه بیشتری را کسب می‌کنند و با اقبال از سوی افراد بیشتری مواجه می‌شوند.

⚫️در پاره‌ای دیگر از بخش دوم، نوزیک با بهره‌گیری از منطق "دست نامرئی" آدام اسمیت، تلاش دارد تا نشان دهد چگونه می‌توان بدون طراحیِ آگاهانه‌ی دولت‌سازی، نهادی ساختارمند و مسلط پدید آورد که عملکردش مانند دولت است. این نهاد "آژانس حفاظتی مسلط" نام می‌گیرد. این نهاد با آنکه از دل "آژانس‌های حفاظتی کوچکتر" و تعاملات آزاد بازر شکل گرفته، ولی در عمل، نقشی شبیه به دولت را ایفا می‌کنند. اما با این تفاوت که هیچ‌گاه از مسیر اجبار و نقض حقوق افراد گذر نکرده.

🟣نوزیک با رد نظریه‌های کلاسیک قرارداد اجتماعی ، مانند آنچه که مورد توجه روسو یا هابز بود، به‌جای ضروری دانستن یک قرارداد اولیه، بر سر فرآیندهای تدریجی، و غیرارادی نهاد دولت تاکید دارد. نوزیک آشکارا می‌گوید تنها دولتی مشروع است که از چنین فرآیندی پدید آمده باشد و صرفاً کارکرد حداقلی داشته باشد: یعنی فقط از حقوق فردی (در برابر خشونت، دزدی، کلاه‌برداری) دفاع کند و قراردادها را اجرا نماید. این دولت نباید خیر عمومی تولید کند، نباید هدفش بازتوزیع باشد، نباید اخلاق را تحمیل کند، دولت فقط باید نگهبانِ حق باشد.

🔸در یک چارچوب کلی ، نظریه‌ی نوزیک پاسخی‌ست به این پرسش قدیمی: چگونه می‌توان هم آزادی فردی را به‌طور کامل حفظ کرد و هم نظمی سیاسی ساخت؟ نوزیک، برخلاف آنارشیست‌ها، وجود دولت حداقلی را ضروری می‌داند، اما برخلاف دولت‌گرایان، آن را صرفاً پیامد طبیعی نظم داوطلبانه‌ی فردی می‌داند، نه نهادی از سر اجبار یا تجویز اخلاقی.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @fargasht22

📘نقد برهان نظم  (بخش دوم)

✍🏻 #اشکان

📕بخش نخست: تاملی در برهان نظم

🔘پاره‌ای دیگر که در نقد برهان نظم، لازم می‌بینم به آن بپردازم ، تمثیل و قیاسی‌ست که اساس تقریر روی آن قرار گرفته و راه گریزی در هیچ‌‌یک از صورت‌بندی‌های برهان نظم، از آن نیست. در تمام صورت‌های شناخته‌شده‌ی این برهان، چه در تقریر کلاسیک ویلیام پَلی با ساعت و ساعت‌سازش، خواه در قالب‌های معاصرترِ طراحی هوشمند، همیشه ما با قیاسی میان مصنوعات انسانی و ساختارهای طبیعی مواجه‌ایم. این قیاس گرچه در ظاهر قانع‌ کننده به‌نظر می‌رسد، اما در ژرفای خود گرفتار نوعی خطای منطقی‌ست که نمی‌توان از آن چشم پوشید.

🔴برهان نظم، از سر عادت یا ناتوانی ما انسان‌ها پدید آمده، و ناگزیر است که نگاه انسان را از طبیعت بگیرد و به مصنوعاتی که به دست او ساخته‌ شده، تعمیم دهد؛ زیرا ذهن بشر، طراحی را تنها در جایی درک می‌کند که خود در آن دست داشته باشد. از همین روست که از پیچیدگی چرخ‌دنده‌ها، به طراحی چشم می‌رسد، و از ستون‌های خانه، معمار کهکشان‌ها را نتیجه می‌گیرد . اما این قیاس، قیاسی‌ست میان آن‌ چیزی که تجربه‌پذیر و مکرراً ساخته‌شده است با چیزی که نه تکراری دارد و هیچ نه سابقه‌ای تجربی در آن را راه دارد. هیچ نمونه‌ای دیگر برای سنجش‌اش هم در دست نداریم (طبیعت) . این همان لغزش فکری‌ست که ذهنِ عادت‌کرده بر طبیعت و اشیاء حمل کند.

در بنیادی‌ترین حالت تمثیل، صورتی از علیت نهفته شده که بهتر است نوک پیکان نقد را به سوی آن نشانه بگیرم، همان‌گونه که دیوید هیوم نیز در تحلیل خود رد این مسیر را پیش گرفت و آن را اساسا به چالش کشید. در استفاده از تمثیل ما به این اصل اعتقاد داریم که "معلول‌های مشابه، علت‌های مشابه دارند" یعنی وقتی با اشیائی مواجه می‌شویم که در بعضی ویژگی‌ها با یکدیگر شباهت دارند، این شباهت‌ها را نه صرفا در ویژگی‌ها بلکه به منشأ و علت‌هایشان تعمیم می‌دهیم.

🔘بهتر است استدلال ساعت‌ساز ویلیام پیلی را نقطه عزیمت خود قرار دهم، در برهان ساعات‌ساز ، اینگونه با توسل به تمثیل استدلال می‌شود: اگر ما در بیابان، ناگهان ساعتی روی خاک ببینیم به سبب وجود ساختار پیچیده چرخ دنده‌ها و تناسب اجزا و کارکرد منظم آن، بی‌شک نتیجه می‌گیریم، ساعت حاصل تلاش یک طراح است نه نتیجه تصادف در طبیعت. این تمثیل اینگونه که تعمیم داده می‌شود، همانگونه که وجود نظم و انسجام ساختار در ساعت نشانه وجود طراحی آگاه است
نظم طبیعت نیز نشانگر یک طرح کلان و یک طراح هوشمند است. هنگامی که شکم ماهی را بشکافیم با دیدن اندام‌های داخلی ماهی و که هرکدام کارکرد خاصی دارند و در انسجام با یک‌دیگر قرار گرفته‌اند، می‌توان نتیجه گرفت که این نظم نمی‌تواند فاقد طراحی باشد. پیلی خود در بخش چهارم کتابش می‌نویسد : همان‌طور که نظم در یک ساعت نشانه‌ی ساعت‌ساز است، نظم در توالی و تولید موجودات زنده، نشانه‌ای روشن‌تر از طراح بزرگ طبیعت است.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @fargasht22

📘نقد برهان نظم  (بخش سوم)

✍🏻 #اشکان

📕بخش نخست: تاملی در برهان نظم

⚫️نخستین نقدی که می‌توان به قیاس در این برهان داشت, این است که ما روند پدید آمدن  مصنوعات را بارها در تجربه مشاهده کرده‌ایم. یعنی دقیقاً می‌دانیم که مثلاً ساعت یا کامپیوتر به‌ چه شیوه‌ای ساخته می‌شوند، چه کسانی در ساختشان نقش دارند، تجربه‌ی مستقیمی از فرآیند ساخته شدن آن‌ها داریم. چه مراحلی برای تولید طی می‌کنند. به عبارت دیگر طراح این مصنوعات برای ما نه فقط قابل تصور، بلکه بارها تجربه‌ شده و واقعی‌ست.
اما مسئله‌ای که باید به آن اشاره کنم  اینجاست که ما در مورد چیزهای طبیعی مانند چشم، اندام گیاهان یا کهکشان راه شیری هیچ تجربه‌ی مستقیمی از روند شکل گیری آنان در اختیار نداریم. اشياء طبیعی  را  ما همیشه در حالتی  آماده و حاظر  می‌بینیم، بدون آنکه  نقشه‌ یا روند خلقتشان را تجربه کرده باشیم. از این رو، قیاس میان مصنوعات و طبیعت قیاسی میان دو ساحت کاملاً متفاوت  ‌است. یکی دارای علت  تجربه‌پذیر و دیگری دارای  علتی که تجربه پذیر نیست. 

🟡به باور من،  مصنوعات اختراع شده به‌دست انسان‌ها  به یکباره خلق نشده‌اند، بلکه طبق فرایند آزمون خطا پدید آمدند. جا دارد که اشاره کنم  اختراع ساعت یا کامپیوتر و اختراعاتی از این قبیل، معمولاً حاصل  خطاهای پیاپی و اصلاح مداوم توسط مهندسان و مخترعان بوده. اگر بخواهیم همین الگو را به خلقت و پدیده‌های طبیعت تعمیم دهیم و از آن نتیجه‌ای اتخاذ کنیم، یعنی از هماهنگی و سازمندی بین مصنوعات و طبیعیات وجود طراحی را برای طبیعیات قائل شویم؛ باید بپذیریم که آفریننده طبیعت نیز با آزمون و خطا و به صورت  تدریجی، و پس از آزمودن مسیرهای طولانی توانسته چیزهایی را خلق کند. مثلا بعد از کلی ممارست توانسته کره زمین را پدید بیاورد و با یاد گرفتن از اشتباهات قبلی خود، انسان‌ها  را خلق کرده. اما آیا کسی که تعلق خاطر به برهان نظم دارد، می‌تواند بپذیرد  که خالق  طبیعت با آزمون و خطا دست به  خلق چیزهایی در طبیعت زده؟ به نظر من، بی‌شک پاسخ منفی است. چنین ادعایی با مفهوم خدای قادرِ مطلق ناسازگار است و هیچ خداباوری حاضر به قبول آن نیست.

🟣دومین اشکالی که به باور من بدین برهان وارد است ، به ساخت گروهی یا مشارکت جمعی در پدیدآوردن مصنوعات بازمی‌گردد. یک خانه معمولاً نتیجه‌ی کار گروهی‌ست. معمار، مهندس عمران، استادکار و کارگران. هیچ‌کس به‌تنهایی مسئول تمام فرایند نیست. اگر به شباهت میان «معلول‌ها» یعنی ویژگی‌های مشترک بین دوربین عکاسی و چشم، به شباهت «علت‌ها» معتقد باشیم، آنگاه باید بپذیریم که خالقی برای طبیعت وجود دارد که نه واحد، بلکه گروهی از خدایان است؛ که با کار جمعی دست به پدید آوردن طبیعت زدند. عده‌ای به خالق انسان‌ها پرداختند، یکی خالق حیوانات، چند خدا خالق کوه‌ها و رودها. اما دگرباره باورمندان به برهان نظم، هرگز وجود چندین خدا را نمی‌پذیرند. آنان از ابتدا بر توحید پافشاری می‌کنند، حال آنکه از تمثیل مورد نظرشان، می‌توان چندگانگی علت‌ها را نتیجه‌ گرفت.

🔘سومین و شاید بنیادی‌ترین نقد، به ساختار درونیِ خود قیاس را مورد حمله قرار می‌دهد. اگر معلول‌های مصنوعی (مانند ساعت) و طبیعی (مانند چشم) از لحاظ هدفمندی، سازوکار و طراحی دارای علت‌هایی با ویژگی‌های مشابه‌اند یعنی هر دو را «هوشی با طرح و قصد» پدید آورده. پس باید پذیرفت که علتِ طبیعت نیز همانند انسان‌؛ محدود، فیزیکی، و دچار خستگی و خطا باشد. چرا که علت مصنوعات یعنی انسان؛ موجودی جسمانی، فانی و ناقص است. با توجه به پذیرش این وجه‌ شباهت، در نتیجه‌ خدا نیز باید همانند انسان باشد؛ و اگر نپذیریم، کل قیاس فرومی‌پاشد.

🔹با توجه به سه نقدی که در بالا داشتم، می‌توان گفت برهان نظم با همه تمثیل‌های متفاوتش، بیش از آن‌که دال بر وجود طراح باشد، لانه‌‌ای‌ست پر از خطاهای معرفت‌شناختی و زبانی‌ست. و ما را به سوی هیچ خدایی رهنمون نمی‌کند.

.


#فلسفیدن #نقد_ادیان

➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @fargasht22