نقدآگین

📘کژفهمی دینانی از فرآیند شناخت
— تحریف پدیدار و لغزش در ایده‌آلیسم ذهنی
(۳/۴)
🍂 دینانی به‌گونه غیرمستقیم می‌خواهد جهان بیرونی را انکار کند و تنها بر ذهن تاکید داشته‌باشد، اما این رویکرد، درست با بنیاد پدیدارشناسی هوسرلی در تضاد است. هوسرل آشکارا تاکید می‌کند که ما هیچ‌گاه نمی‌توانیم واقعیت بیرونی را یکسره در ذهن محصور کنیم. تجربه‌های حسی ما، همواره به‌نحو غیرمستقیم از دنیای بیرونی سرچشمه می‌گیرند.

🍂 به سخن دیگر، آگاهی ما همیشه به چیزی تعلق دارد که از دنیای بیرون آمده‌است، و این تعلق به دنیای بیرون، همواره در فرآیند پدیداریِ تجربۀ موجود است.

🍂 اگر دینانی می‌گوید "این میز را در خودت داری می‌بینی"، او در واقع همۀ ساختارهای ادراکی ما را به یک بعد ذهنی کاهش می‌دهد. درحالی‌که از دیدگاه هوسرلی، این میز نه تنها در ذهن ما پدیدار می‌شود، بلکه در بیرون از ذهن نیز وجود دارد و ارتباط ما با آن از رهگذر فرآیندهای حسی صورت می‌گیرد. این انکارِ دنیای بیرونی توسط دینانی، باعث می‌شود که او از درک واقعیت به‌سان یک فرآیند پیچیدۀ ذهنی و بیرونی دور شود.

🍂 یکی از ابعاد بسیار مهم در پدیدارشناسی هوسرلی، تاکید بر نقش حواس پنج‌گانه است. برای مثال، ما میز را نه‌تنها از راه دیدن، بلکه از راه بساویدن، شنیدن و حتی بوییدن نیز تجربه می‌کنیم.

🍂 دینانی در سخنان خود تنها به دیدن اشاره می‌کند و در این روند، سایر ابعاد تجربه را نادیده می‌گیرد.

🍂 او می‌گوید که "این میز را در خودت داری می‌بینی"، اما در اینجا فراموش می‌کند که میز نه‌تنها از راه دیدن، بلکه از راه دیگر حواس نیز تجربه می‌شود. این نگاه یک‌بعدی، نشان‌دهندۀ کاستی در درک درست و فراگیرنده از تجربۀ انسانی‌ست.

🍂 هوسرل تاکید دارد که تجربۀ ما از جهان، سر به سر از مجموع برهمکنش‌های ما با جهان بیرونی، از جمله برهم‌کنش‌های حسی، شکل می‌گیرد. دینانی با نادیده گرفتن این ابعاد، تجربۀ انسانی را به چیزی ساده‌سازی‌‌شده کاهش می‌دهد.

🍂 دینانی با انکار جهان بیرونی و محدود کردن تجربه، به یک بعد ذهنی، نگاره‌ای نادرست از همپیوندی میان ذهن و جهان فراپیش می‌نهد. در‌حالی‌که از دیدگاه هوسرلی، تجربۀ ما از جهان، همواره همپیوندی است از ذهن و جهان بیرونی، که در آن، جهان بیرونی نه‌تنها در ذهن پدیدار می‌شود، بلکه در خود آن نیز وجود دارد.

🔺دینانی با کنار گذاشتن این ابعاد تجربی و پیچیدگی‌های آن، از حقیقت درک پدیداری و هم‌زمان ذهنی و بیرونی بودن واقعیت‌ها دور می‌شود.

🔻در سخنان دینانی، نخست چنین می نماید که او در حال بیان یک حقیقت خودپیدا و زودیاب است:

"میز را می‌بینی یا نه؟ من هم می‌بینمش. این میز جلوی ماست"

اما پس از آن که می‌گوید:

"میز در بیرون است یا نه؟ در بیرون است. من هم دستم را رویش می‌گذارم"،

ناگهان وارد دالان پیچیده‌ای می‌شود و می‌گوید:

"والله این‌طور نیست! این میز را در خودت داری می‌بینی"

این تغییر ناگهانی در نگرش او و تاکید بر "در خودت داری می‌بینی"، مایۀ پیدایی تناقضات و مغالطاتی در واکاوی او می‌شود که می‌تواند آنها را نقد کرد. در این نقد، باید به چند نکتۀ مهم اشاره کرد که دینانی در سخن خود به آن‌ها توجه بسنده‌ای نداشته‌است.

🍂 دینانی نخست در بیان خود آشکارا به "میز جلوی ما" اشاره می‌کند و چنین می‌نماید که آهنگ او از سخنش این است که میز به کردار یک چیز مستقل، بیرون از ذهن انسان و در دنیای مادی قرار دارد. او در این بخش، به‌روشنی از استقلال میز در «بیرون» سخن می‌گوید: "میز در بیرون است یا نه؟ در بیرون است" اما همینکه این ایده به جمله‌های بعدی منتقل می‌شود، تناقضی پیش می‌آید.

🍂 دینانی در ادامۀ گفتۀ خود به این نتیجه می‌رسد که "این میز را در خودت داری می‌بینی". در اینجا، او ناگهانی از دیدگاه خارجی به دیدگاهی ذهنی و درون‌گرایانه می‌رود، بدون اینکه روشن سازد چگونه این دو نگرگاه با یکدیگر همخوانی دارند.

🍂 به دیده هوسرل و روی هم رفته، در پدیدارشناسی، هیچ‌گاه نمی‌توان ادراک‌های انسانی را یکسره به یک "واقعیت بیرونی" نسبت داد، چرا که تجربۀ ما از جهان، همواره از فیلتر ذهن و پدیدارهای آن گذر می‌کند. از این رو، دینانی در یک زمان، هم میز را به کردار یک چیز بیرونی و مستقل می‌نمایاند و هم آن را به کردار چیزی که در ذهن فرد پدیدار می‌شود؛ که این دو دیدگاه با هم تناقض دارند.

🍂 در اینجا دینانی به‌گونه‌ای بین دو سپهر ناهمسان در حال جابجایی‌ست، بدون اینکه روشن کند که چگونه این دو سپهر از هم جدا می‌شوند.

🍂 یکی از دیگر خطاهای موجود در سخنان دینانی، تعمیم شتابان مفهوم "بیرون" و "درون" است. او به‌تندی از "میز در بیرون" به "میز در خودت" گذر می‌کند، بدون اینکه پیوندی بین این دو مفهوم برقرار کند.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.68K viewsedited 17:57