نقدآگین

🎬 مرگ یزدگرد (۱۳۶۰)
— ژانر: تاریخی – درام – فلسفی

«ملت را نمی‌توان کشت
ولی پادشاه را می‌شود
با مرگ پادشاه ملتی می‌میرند»

بهرام بیضایی، مرگ یزدگرد

🔺نظیر این سخن را برخی از عزیزانِ پادشاهی‌خواه نقل کرده‌اند. اگر کسی حتی فیلم این نمایش‌نامه را گذری دیده‌باشد، چنین خبط بزرگی را نمی‌کند که از نامِ بهرام بیضایی پس از مرگش، برای ایدۀ محترم خود سوءاستفاده کند.

🔺نسبت دادنِ چنین جمله‌ای به بهرام بیضایی، خلافِ کلیتِ مشی و نگرشِ او به ایران و فرهنگ و قدرت، و دیالوگ‌های نقادانۀ متعددی‌ست که صرفا در همان نمایش‌نامه و فیلم (جدا از دیگر کارهایش)، علیه این دیدگاهِ «ملت-صغیرپندارِ» سنتی بیان شده‌است. در این باره در یک رشته‌استوری (اینجا) با جزئیات بیشتری توضیح دادیم.

🔺چنین نقل‌قولی، مشابه آن است که یک طرفدارِ کودک‌همسری، جمله‌ای از یک کاراکترِ طرفدارِ کودک‌همسری در یک نمایش‌نامه، به‌قلم نویسنده‌ای با گرایشاتِ آشکارا لیبرال و حامیِ حقوق زنان و کودکان را تقطیع و نقل کند، و از اعتبار نام آن نویسنده، برای تصدیق و تاییدِ عقاید خود بهره‌ ببرد!
▪️▪️▪️

🔸بهرام بیضایی قبل از هر چیز متفکر تاریخ و اسطوره بود، نه صرفاً فیلم‌ساز. او تاریخ را بازسازی نمی‌کرد؛ تاریخ را بازجویی می‌کرد.

🔸در مرگ یزدگرد، بیضایی عمداً از بازنمایی باشکوه سقوط یک امپراتوری پرهیز می‌کند و به سراغ حاشیه می‌رود: یک آسیاب، یک خانوادهٔ فقیر، و شاهی که دیگر قدرتی ندارد. این جابه‌جاییِ مرکز نگاه، امضای بیضایی است.

🔸او به روایت واحد اعتقاد نداشت. در جهان بیضایی، حقیقت چندپاره است و قدرت همیشه سعی می‌کند یکی از این پاره‌ها را «حقیقت رسمی» اعلام کند. به همین دلیل فیلم ساختاری شبیه تئاتر، اسطوره و محاکمهٔ فلسفی دارد، نه سینمای تاریخی متعارف.

🔸بیضایی زبان را مثل سلاح به کار می‌برد. دیالوگ‌هایش ادبی‌اند، اما تزئینی نیستند؛ هر جمله حامل تاریخ، خشونت، ترس و حافظهٔ جمعی است. او نشان می‌دهد که چگونه زبان می‌تواند هم حقیقت را آشکار کند و هم پنهان.

🔸نکتهٔ مهم‌تر این است که بیضایی همیشه طرف فرودستانِ تاریخ می‌ایستد. در مرگ یزدگرد، شاه می‌میرد، اما این مردم عادی‌اند که زیر بار روایت‌ها له می‌شوند. فیلم دربارهٔ پایان یک پادشاه نیست؛ دربارهٔ شروع قرن‌ها روایت‌سازی، توجیه و تحریف است.

🔻بیضایی منحصر‌به‌فرد بود:
اسطوره را به ابزار نقد قدرت تبدیل کرد
تاریخ را از نگاه پیروزان ننوشت
و به‌جای پاسخ، مخاطب را وادار به فکر کردن کرد
مرگ یزدگرد هنوز هم تازه است، چون نه دربارهٔ گذشته،
بلکه دربارهٔ نحوهٔ ساخته‌شدن حقیقت در هر زمانه‌ای حرف می‌زند.

📖 خلاصهٔ داستان:

🔸فیلم روایت‌گر واپسین لحظات زندگی «یزدگرد سوم»، آخرین شاه ساسانی است؛ اما نه به شکل یک روایت تاریخی خطی. جسد شاه در آسیابی پیدا می‌شود و آسیابان، همسرش و دخترش متهم به قتل او هستند.

🔸دادگاهی تشکیل می‌شود و هرکدام از متهمان، روایت خودشان را از ماجرا تعریف می‌کنند. اما هیچ روایت قطعی‌ای وجود ندارد. حقیقت مدام تغییر شکل می‌دهد و آنچه باقی می‌ماند، نه خودِ تاریخ، بلکه برداشت انسان‌ها از قدرت، ترس و بقاست. فیلم به‌جای پاسخ دادن، سؤال می‌سازد: چه کسی تاریخ را می‌نویسد؟ فاتح، قربانی یا شاهد؟

.

#اپوزیشنقد #هنر #معرفی_فیلم

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.33K viewsedited 15:20