📘چرا بختيار بخت‌يار نشد؟

✍️#شهلا_شفیق (جامعه‌شناس)

🌐 مطالعهٔ متن کامل
⏰ زمان تقریبی مطالعه: ۱۴ دقیقه
🔖 ۲۷۶۱ کلمه


🗄پست مرتبط
📕شجاعت یا فرافکنی داریوش شایگان؟ (یکم، دوم)
📕حسین نصر و نظام پهلوی
📕غرب‌ستیزان غرب‌زده؛ روشنفکری هبوط‌کرده از مشروطه
📻 نسبت علی شریعتی و جورج سورل
📻 دکتر علی شریعتی و آوف‌هِبونگ
📺اردشیر زاهدی و رازهایی که پس از مرگش فاش شد

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘چرا بختيار بخت‌يار نشد؟

✍️#شهلا_شفیق (جامعه‌شناس)

🍂 پدیده بختیار، اتحاد نانوشته میان اسلامیست‌ها و نیروهای چپگرا و لیبرال را در جریان انقلاب ایران به نمایش می‌گذارد.

🍂 وقتی به روند انقلاب ایران در سال ۵۷ فکر می‌کنیم، چهره شاپور بختیار (چه با او موافق بوده باشیم چه مخالف) گریبانمان را رها نمی‌کند؛ او مایه دردسر نظریات راست و چپی‌ست که یا دلیل پیروزی اسلامگرایان را تنها در «استبداد شاهی» می‌بینند، یا سبب را در « مکر خمینی‌گرایان » می‌جویند که پیش از به قدرت رسیدن، دست خود را رو نمی‌کردند [بنی‌صدریون]، و یا به نقش و جایگاه مذهب در میان توده‌های مردم نسبتش می‌دهند.

🍂 «پدیده بختیار» اما، در درستی این‌گونه دیدگاه‌ها و هر نظریه تک‌ساحتی از انقلاب و نقش‌آفرینان آن شک ایجاد می‌کند.

🍂 شاپور بختیار، چه کار او را درست یا نادرست، قهرمانانه و یا به عکس، ساده‌انگارانه بدانیم، پدیده‌ای است که با وضوحی انکارناپذیر، اتحاد نانوشته میان «اسلامیست‌ها» و «نیروهای غیراسلامی» (از لیبرال تا چپ‌گرا) را به نمایش می‌گذارد و پرسش از نقش نیروهای سیاسی-اجتماعی غیراسلامگرا را در پیروزی هواداران آیت الله خمینی اجتناب‌ناپذیر می‌کند.

🍂 منظور از «اتحاد نانوشته»، اشاره به این واقعیت است که در دوران انقلاب، هیچ ائتلافی میان آیت الله خمینی و اعوان و انصارش با دیگر گروه‌های سیاسی حاضر در صحنه برقرار نشد. آیت الله خمینی ضمن فراخواندن همه اقشار و گروه ها به وحدت، حاضر نشد با هیچ گروه و شخصیت سیاسی، چه غیرمذهبی و چه مذهبی، وارد «ائتلاف» شود. او همواره خاطر نشان می‌کرد که اگر وحدتی هست، « وحدت کلمه » تحت شعار «انقلاب اسلامی ضد طاغوت» است.

🍂 شاپور بختیار، در مقابل، از خطر «استبداد نعلین» می‌گفت و از ضرورت ایستادگی در برابر فرجام تلخ این استبداد برای ملت و مملکت. نیازی به یادآوری نیست که حتی بخش مهمی از همراهان آقای بختیار در جبهه ملی، هشدارهای او را به جد نگرفتند و اکثریت نقش‌آفرینان چپ، این سخنان را تلاشی مزورانه برای توقف انقلاب قلمداد کردند و او را «خائن» شمردند.

🍂 اصلاحات دوره پهلوی، بی‌شک در نوسازی اجتماعی (از جمله در حیطه آموزش و ارتباطات و دستگاه‌های اجرایی و قضایی) نقش مهمی داشت. هدف این مقاله، نه یادآوری این رویداد، بل پرسش و تاملی‌ست که به درک دلایل ناکامی شاپور بختیار کمک می‌کند و نیز اجازه می‌دهد، به‌جای جستجوی بی‌نتیجه برای یافتن «قهرمان» و یا «مقصر»، به کوشش برای فهم «روندها»یی بپردازیم که «پیروزی اسلامگرایان» را در انقلاب ضد دیکتاتوری میسر کرد.

🍂 این پیروزی خارق‌العاده، جهان را شگفت‌زده کرد. اگر خمینی‌گرایان آن را معجزه الهی دانستند و می‌دانند، بسیاری محققان در این باره، از پارادوکس (به معنای ناسازه و امر متناقض‌نما) سخن گفته‌اند؛ چرا که این رویداد، در کشوری رخ می‌داد که روند نوسازندگی (مدرنیزاسیون) در طی چندین دهه، موفق به شکل‌یابی دولت ـ ملت، گسترش شهرنشینی و ایجاد تاسیسات نو، به‌ویژه در حوزه‌های آموزشی، رسانه‌های جمعی، نهادهای اجرایی و قضایی و ترابری و… گشته بود.

🍂 جامعه ایران، هنگام سرنگونی سلسله پهلوی، با بحران اقتصادی فلج کننده‌ای روبه رو نبود و طبقات متوسط شهری که زاده اصلاحات اقتصادی اجتماعی مدرن بودند، نقش تعیین‌کننده‌ای دراین انقلاب (که وجه غالبش ضد دیکتاتوری بود) بازی می‌کردند. اینان خوشبینانه به استقبال شعارهای خمینی‌گرایان رفتند. اگر عجیب نیست که افراد و گروه‌های سکولار و تحصیل کرده، پرچمدار انقلاب ضددیکتاتوری باشند که بودند، به‌همان اندازه شگفت‌انگیز می‌نماید که گفتار و کردار خمینی‌گرایان و اسلامی کردن انقلاب، اعتراض جدی‌شان را برنیانگیزد.

🍂 شگفتی این رویداد دوچندان می‌شود، آن گاه که فرازهایی از تاریخ قرن بیستم ایران، همچون شکست شیخ فضل الله نوری و بی‌اعتباری آیت الله کاشانی (رهبر پرنفوذ مذهبی در دوره محمد مصدق) را به یاد آوریم.

🍂 اگر قرار بود که مذهب، هدایت‌کننده آمال سیاسی مردم ایران باشد، چرا در آن زمان امکان قد علم کردن نیافت؟ پس چه شد که چهره آیت الله خمینی، نماد ارزش‌های اسلامگرا، چنان اقتداری در انقلاب ضد دیکتاتوری به دست آورد؟ چه شد که درهم‌آمیزی شعار «آزادی و استقلال» با «اسلامگرایی»، واکنشی جدی در نیروهای لیبرال و چپ‌گرای مخالف شاه برنیانگیخت؟

🌐 مطالعهٔ ادامه و متن کامل
⏰ زمان تقریبی مطالعه: ۱۴ دقیقه
🔖 ۲۷۶۱ کلمه

#آینه_تاریخ #نقد_روشنفکران #حکومت_اسلامی

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📗داعش و مقولهٔ «تفسیر» در اسلام

✍️#علیرضاموثق

🍂 برخی از دین‌خویان مدعی هستند که «داعش و طالبان، تفسیری از اسلام هستند و نه کمابیش، اسلام راستین». در پاسخ باید گفت؛ درست است که قرآن و سنت نبوی، یعنی اسلام، تفاسیر متنوعی دارد، اما متن به هر تفسیری تن نمی‌دهد و تفاسیر روشمند و متنوع اسلام، در یک مفهوم طیفی، کمابیش همان داعش و طالبان‌اند. متأسفانه روشنفکران دینی، راه رهایی از اسلام را با دروغ یا مغالطه پیمودند و اگرچه کارکرد سیاسی و ایدئولوژیک داشتند، ولی با بسط اباطیل در فرهنگ، زیان بلندمدت تولید کردند. اگر روند تحولات، صد سال با تأخیر اتفاق می‌افتاد، ولی بر بنیان حقیقت بود، بهتر بود.

🍂 ما باید به مردم حقیقت را بگوییم تا انتخاب کنند؛ نه اینکه مفاهیم مدرن را با تقلب و مغالطه به قرآن تزریق کنیم و نامش را اسلام بگذاریم.

🍂متن قرآن و سنت نبوی، به طور کلی قابل تفسیر هستند، اما نه همهٔ آیات و گزاره‌های آن و نیز متن به هر تفسیری تن نمی‌دهد. تفسیر باید روشمند باشد و ما بی‌نهایت تفسیر از اسلام نداریم. کسی نمی‌تواند مدعی شود که مراد حافظ از لفظ «سرو»، تیر چراغ برق بوده‌است.

🍂 قرآن و سنت نبوی، n مؤلفهٔ روشن دارد:
◾️خدای قرآن، متشخص و انسانوار و خالق و عادل و مهربان است. معاد در قرآن، جسمانی است.
◾️روح در قرآن، هنگام خواب نیز از بدن قبض می‌شود، علاوه بر هنگام مرگ. شیطان نام موجودی در عالم خارج است و نه نماد نفس اماره.
◾️در قرآن، «هفت‌زمین، و هفت‌آسمان، و دفع شیاطین با شهاب‌سنگ، و فرو رفتن خورشید در لجن، و ۱۹ دربان جهنم، و خلقت شش روزهٔ جهان، و خلقت انسان از خاک و گل، و خلقت جن از آتش، و جهنم با شکنجهٔ جسمی، و تبعیض حقوقی علیه زنان و کافران ذمی و نیز جواز قتل و غارت و به بردگی گرفتن کافران غیرحربی و اهل کتاب، یعنی حتی مؤمنان اخلاقی در ادیان دیگر» وجود دارد.
◾️در قرآن، مرتد ولو اگر انسانی دانشمند و مؤمن و اخلاقی باشد، تا ابد به جهنم می‌رود و تمام اعمال نیکش ضایع می‌شود (بقره: ۲۱۷). در قرآن به نفرت ابدی از مشرکان، ولو مشرکان اخلاقی سفارش می‌شود (ممتحنه: ۴) و ازدواج با آنها ممنوع است. منکران نبوت و آیات قرآن تا ابد در جهنم می‌سوزند و در چرخه‌ای ابدی، گوشت و پوست جدید برای سوزانده شدن بر استخوان‌هایشان می‌روید (نساء: ۵۶).
◾️در اسلام، مجازات قطع دست و قطع پا و شلاق و سنگسار و قصاص و قتل مرتد و قتل ساب‌النبی وجود دارد.

🍂 این قضیه، اخلاقی و عقلانی نیست که اسلام با مفاهیم مدرن تحریف شود و نیز سهم و نقش اسلام در جهل و ظلم و خسارت و جنایت تولید شده در تاریخ اسلام انکار گردد. با دروغ به آرامش رسیدن و بحران هویتی را رفع کردن، حداقل برای اصحاب دانشگاه پسندیده نیست.

🍂 دکتر عبدالکریم سروش چهرهٔ «خدا و روح و انسان و شیطان و وحی و معاد و بهشت و جهنم و جهان و کیهان و اخلاق و فقه» در اسلام را استحاله کرد و باز به فرآورده‌اش می‌گوید اسلام.

🍂 به دکتر سروش دباغ گفتم، شما که همه‌چیز اسلام را تغییر دادید، بیایید نماز و روزه و حج را نیز تغییر دهید و خودتان را راحت کنید. چرا نماز و روزه و حج، جزء عرضیات نیست و نمی‌توان فرم و محتوای آنها را تغییر داد؟

🍂 همچنین مگر نام تجربهٔ بی‌صورت معنوی و یا باور به خدای نامتشخص و ایمان و یا نام تفسیر تجربهٔ معنویِ بی‌صورت در ذهن و زبانِ انسان مدرن، اسلام است؟ شما باید n آموزهٔ روشن در اسلام را تصدیق کنید و حق ندارید حتی یک گزارهٔ روشن و منقح را انکار کنید. اسلام نام تفسیر محمد (یا مؤلف/مؤلفان قرآن و سنت نبوی) از «خدا و انسان و جهان و جامعه و نسبت‌شان با یکدیگر» است.


#نقد_روشنفکران #نقد_قرآن

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘به مردم دروغ نگویید!
— در نقدِ کلیپِ «خدا در ترس و با زور عبادت نمی‌شه!»

✍️#علیرضاموثق

🍂 اسلام واقعی، همین داعش و طالبان و خمینیِ فاشیست و مرتجع و متحجر و خرافاتی و عامی است.

🍂 حکومت اسلامی در ایران، البته در این چهل سال، بر اثر فشار اجتماعی و تاریخی، از اسلام راستین تا حدودی عدول کرده‌است و در ملاء عام، سنگسار و شلاق و قطع دست انجام نمی‌دهد.

🍂 قرآن می‌گوید «در دین اجباری، نیست، منتها اگر اسلام را انتخاب نکردی، باید در دنیا و آخرت تاوان دهی. تبعیض و قتل در دنیا و جهنم ابدی و آشوئیتسی در آخرت».

🍂 در قرآن، محمد فقط انذاردهنده نیست. محمد مردم را به نفرت ابدی از مشرکان دعوت می‌کند (ممتحنه: ۴)، یعنی حتی نسبت مؤمنان اخلاقی؛ زیرا مشرکان نیز مؤمن به خدای خالق بودند و تثلیث یا خدایان در نظام باور آنها، نماد سلسله مراتب نیروهای قدسی یا نحو خاصی از تجلی خدای خالق در عالم کثرت محسوب می‌شد.

🍂 در اسلام، مجازات مرتد قتل است و در قرآن، انسان مرتد، ولو اگر دانشمند و اخلاقی و مؤمن باشد، تا ابد به جهنم می‌رود و اعمال نیکش ضایع می‌گردد (بقره: ۲۱۷). منکران قرآن و نبوت، تا ابد در جهنمی آشوئیتسی می‌سوزند و پوست و گوشت جدید در چرخه‌ای ابدی برای سوزانده شدن بر استخوان‌های‌شان رویانده می‌شود.

🍂 حسین‌بن‌علی نیز برای احیای دین داعشی و فاشیستی جدش قیام کرد و نه برای حقوق بشر و دموکراسی و از فرط تحجر، با «شراب‌خواری و سگ و میمون داشتن یزید» مشکل داشت و البته در «بازی تاج و تخت»، ادعای «ژن خوب الهی» و حکومت موروثی از و پدرش نیز داشت. با این وصف، حکومت اسلامی در ایران، یعنی ظلم و جهل مقدس و داعش و فاشیسم را با اتکاء به اسلام نمی‌توان نقد کرد.


#ویدیو_تحلیل #نقد_اسلام

➖➖➖

🌾@Naqdagin

🛡جنگ در زمان محمد: تهاجمی-عقیدتی یا تدافعی-امنیتی؟
— از ابن‌عباس تا احمد مفتی‌زاده

✍️#عدنان_فلاحی

🍂 بنابر گزارش‌هایی که قرآن ـ متن مقدس مسلمانان ـ از سیره پیامبر اسلام ارائه می‌دهد، جنگ‌هایی میان پیامبر اسلام و یارانش، علیه گروه‌هایی از مشرکان رخ داده‌است. فقهای مسلمان بنابر گزارش‌هایی که سیره‌نویسان در عصر عباسی آورده‌اند، تحلیل‌های گوناگونی از ماهیت این جنگ‌ها ارائه داده و بر اساس همین تحلیل‌ها، گونه‌ای قُدَمایی از «حقوق بین‌الملل و اخلاق جنگ» (Morality of War) را طرح‌ریزی کرده‌اند که مناقشات بر سر چند و چون آن، تا همین امروز و دوران مدرن هم در جریان است.

🍂 اما احمد مفتی‌زاده ـ از مجتهدان معاصر ـ نیز در تحلیلی از جنگ‌های عصر پیامبر ـ همنوا با تحلیل شیخ محمد عبده ـ می‌گوید:«اسلام با شخص يا جامعه‌ای به دليل كافر بودنش نمی‌جنگد»[۱].

🍂 مفتی‌زاده در ادامه، مراد خود را بیشتر روشن می‌کند و توضیح می‌دهد که تنها دلیل موجه جنگ‌های خارجی که بر مسلمین تحمیل می‌شود، نه «شرک یا کفر یا مسلمان نبودن دشمن خارجی» بلکه «تجاوز آنها به سرحدات مسلمین» است. در واقع، مفتی‌زاده ماهیت جهاد نظامی یا قتال در اسلام را در مفهوم «دفاع مشروع» (self defence) منحصر می‌داند.

🍂 اما فارغ از بررسی صحت و سقم مدعیات مفتی‌زاده، نکته جالب این است که تحلیل وی مطابق با تحلیلی‌ست که بخاری (متوفای ۲۵۶ هـ) از یکی از از بزرگ‌ترین فقها و مفسران عصر صحابه، یعنی عبدالله بن عباس [۲] نقل می‌کند. ابن عباس می‌گوید:
«مشرکین، دو موضع در قبال نبی صلی الله علیه وسلم و مسلمانان داشتند: [دسته‌ای] مشرکان جنگ‌طلب بودند که پیامبر با آنها جنگید و آنها با پیامبر جنگیدند و [دسته‌ای] مشرکین صلحنامه‌طلب بودند که پیامبر با آنها نجنگید و آنها نیز با پیامبر نجنگیدند»[۳].

ــــــــــــــــــــــــــــــــ
ارجاعات:
[۱]. احمد مفتی زاده، پرسش و پاسخی درباره کفر و ایمان، ص۱۷

[۲]. ابن قیم حنبلی، ابن عباس را با صفاتی چون «ترجمان القرآن» و «حبر الاُمة» یاد می‌کند (ابن قیم، الوابل الصيب من الكلم الطيب، ص۵۸، دار الحديث القاهرة).

[۳]. كَانَ المُشْرِكُونَ عَلَى مَنْزِلَتَيْنِ مِنَ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ وَالمُؤْمِنِينَ: كَانُوا مُشْرِكِي أَهْلِ حَرْبٍ، يُقَاتِلُهُمْ وَيُقَاتِلُونَهُ، وَمُشْرِكِي أَهْلِ عَهْدٍ، لاَ يُقَاتِلُهُمْ وَلاَ يُقَاتِلُونَهُ (البخاری، الصحیح، ش۵۲۸۶)


#بازاندیشی #روشنفکری_دینی

➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @AdnanFallahi

📘جنگ‌های محمد

✍️#علی_مازندرانی
.
🍂 یکی از مناقشه‌آمیزترین مسائل برون‌دینی اسلام که مخصوصاً توجه غیرمسلمانان را در دورۀ معاصر به خود معطوف داشته، جنگ‌های دوران زندگی پیامبر اسلام است.

🍂 اکنون به‌دنبال آن نیستیم تا بررسی نماییم که سریه‌های و غزوات محمد از نوع «تهاجمی» بوده‌اند یا «دفاعی»، همچنین در این تأمل قرار نداریم تا بدانیم جنگ‌های ایشان، به‌دلیل تصاحب غنایمِ کاروان‌های تجاری (در عوض «مصادرۀ اموال مهاجران توسط مکیان») بوده‌است یا به صرف «کشورگشایی و صدور اسلام» به دیگر مناطق جزیرة العرب و اطراف آن، بلکه آنچه اکنون بسیار قابل توجه است، «اصل وجود این غزوات و سریه‌ها»، و تأمل در «تعداد و کثرت» این جنگ‌ها است.
.
🍂 پیامبر حدود ۱۳ سال پس از بعثت و ۶ ماه بعد از فرار و هجرت به مدینه، اولین جنگ‌های خود را با کمک مهاجران آغاز نمودند و در ادامه، این قتال و رزم‌ها را با کمک انصار، تنوع بخشید و گسترش دادند؛ به‌گونه‌ای که در یک دورۀ ۱۰ ساله پس از هجرت، حدود ۲۷ جنگ به فرماندهی مستقیم پیامبر و حدود ۷۳ جنگ به‌دستور و فرماندهی غیرمستقیم ایشان، سامان گرفت. اگر ۱۰۰ جنگ پیامبر را به دوران ده‌ساله انتهایی عمر شریف ایشان تقسیم نماییم، حضرت محمد سالانه درگیر ۱۰ غزوه یا سریه بوده‌اند!
.
🍂 در این میان، با توجه به شرایط و امکانات اندک و بدوی دوران صدر اسلام و زمان قابل توجه، برای طیّ مسافت و تهیه آذوقه و ادوات جنگی مورد نیاز و نیز آمادگی جسمانی لازم برای مبارزه و جنگ، به‌نظر می‌رسد که شخص پیامبر و اصحاب و یاران ایشان، مستمراً در حال «تهیه نقشه جنگ، تدارک مقدمات، آمادگی و اجرای» جنگ‌های صدر اسلام و نیز رفع خستگی پس از واقعه جنگ بوده‌اند!
.
🍂 نکته: اکنون این سؤال اساسی قابل طرح است که با وجود میانگین حدود ۱ جنگ در ماه، آیا پیامبر(ص) و دیگر مسلمانان، فرصت‌های زمانی دیگری برای «مدیریت شهری» و «ایجاد امکانات رفاهی» مورد نیاز مردم و نیز «گسترش و آموزش فرهنگ و اخلاق اسلامی» در میان مردم، برای تأسیس حکومت اسلامی با الگوی «مدینه فاضله» را داشته‌اند یا خیر؟


#بازنگری #روشنفکری_دینی
➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📅 شانزدهم امرداد [دیروز]
— رام: روزشمار ایرانی معنادار

🗓 #در_چنین_روزی به سال ۱۲۳۰ هجری خورشیدی، در شماره‌ی ۲۷ روزنامه‌ی وقایع اتفاقیه که امیرکبیر بنیانش نهاده بود، آگهی‌ای برای فروش کتاب انتشار یافت و این نخستین نمونه از این دست در مطبوعات ایران بود.

🗓 بیش از نیم قرن بعد، همین روند گسترش مطبوعات جدید و سازماندهی انجمن‌های مشروطه‌خواه باعث شد که محمدعلی‌شاه، نتواند مجلس را ببندد و آزادی‌خواهان را سرکوب کند. با این همه، کشمکشی میان دو طرف همچنان باقی بود.

🗓 روز شانزدهم امرداد ۱۲۸۸، سيدحسن کاشانی مدير روزنامه‌ی حبل‌المتين به اتهام اهانت به قانون محمدی تحت تعقيب دادگستری قرار گرفت.

🗓 درست یک سال بعد در روز دوشنبه ۱۶ امرداد ۱۲۸۹، درگیری‌ای در پارک اتابک رخ داد و مجاهدین تبریزی که سلاحشان را تحویل دولت نمی‌دادند و نزد ستارخان سنگر بسته بودند، به‌دست قوای دولتی به رهبری یپرم‌خان، خلع سلاح شدند و ستارخان در این میان، از ناحیه‌ی پا زخمی شد.

🗓 یک سال بعد (۱۲۹۰)، باز مستبدین برای به‌دست گرفتن قدرت خیز برداشتند و در چنین روزی که سه‌شنبه‌ هم بود، ارشدالدوله توانست در نبردی بر قوای ملی غلبه کند، اما کارش پیش نرفت.

🗓 در همین روز، مورگان شوستر[1] که در خدمت وزارت مالیه‌ی ایران بود، ماژور استوکس[2] انگلیسی را استخدام کرد و ژاندارمری در شمال ایران، مالیات ملاکان را گردآوری کرد، اما در همین حدود، جنبش جنگل شروع می‌شد و کمی بعد که بلشویک‌ها در روسیه به پیروزی رسیدند، از آن راه به شمال ایران رخنه کردند. در ۱۲۹۹ به‌همین‌خاطر، استاروسِلسکی[3] که به مقام امیرتومانی رسیده بود، مأمور پاکسازی گیلان از بلشویک‌ها شد.

🌐 مطالعهٔ ادامه و «رام» کامل امروز

➖➖➖

🌾 @ReadAllAboutMemories
🌾 @Naqdagin

📅 هفدهم امرداد
— رام: روزشمار ایرانی معنادار

🗓 این روز با جنب و جوش‌هایی در دوران مشروطه قرین بوده است.

🗓 #در_چنین_روزی به سال ۱۲۸۷ سپاهیان مستبدین به تبریز حمله کردند و محله‌ی امیرخیز را که کانون مشروطه‌خواهان بود محاصره کردند، اما ستارخان تنها با ۲۴ مجاهد ازجان‌گذشته، در پیچ و خم کوچه‌های این محله، برابرشان ایستاد و راه پیشروی نیرویی ۲ هزار نفره را سد کرد!

🗓 یک سال بعد، روز یکشنبه هفدهم امرداد سال ۱۲۸۸، هجری خورشیدی مدیر روزنامه‌ی حبل‌المتین به خاطر مقاله‌‌ی «اذا فسد العالِم فسد العالَم»، به‌جرم توهین به شریعت محمدی محاکمه شد.

🗓 او در این مقاله به درخشش و شکوه ایران باستان اشاره کرده بود و نوشته بود که زمانی، نیمی از جمعیت جهان شهروند دولت هخامنشی بودند و «اقتدارات سیروس کبیر» از هند تا بین‌النهرین جاری بود.

🗓 از دید نویسنده‌ی این مقاله، ایران در سراسر دوران پیش از اسلام، با وجود فترت کوتاهِ پس از تازش اسکندر، این اقتدار را حفظ کرده بود، اما پس از ظهور اسلام، دورانی از زوال و سقوط را تجربه کرد و از این رو، نویسنده انحطاط ایران را به اعراب و مسلمانان مربوط می‌دانست.

🗓 انتشار این مقاله سر و صدای زیادی به پا کرد و رئیس عدلیه که از مشروطه‌خواهان تندرو بود، امتیاز حبل‌المتین را باطل کرد و مدیر مسئولش در دادگاه به دو سال زندان محکوم شد، اما کمی بعد او را با شفاعت دو تن آزاد کردند که یکی‌شان دکتر ملک‌زاده، فرزند ملک‌المتکلمین و (جالب آن که) دیگری سید عبدالله بهبهانی بود.

🗓 روزنامهٔ حبل‌المتین، نشریه‌ای لیبرال، اصلاح‌طلب و میهن‌پرست بود که اخبار روز و مقالات سیاسی منتشر می‌کرد. این روزنامه ۴ بار از سوی مقامات ایران توقیف شد. اولین توقیف در ژوئن ۱۹۰۷ (شمارهٔ ۷۳)، به دلیل حملات روزنامه به سیاست‌های روسیه در ایران روی داد. به نشان همبستگی علیه توقیف این روزنامه، تمامی روزنامه‌ها و چاپخانه‌ها اعتصاب کردند. پس از چهار روز و با پرداخت جریمه، روزنامه مجدداً اجازهٔ انتشار یافت.

🗓 دومین توقیف در اکتبر ۱۹۰۷ بود که علت آن تاکنون مشخص نشده‌است. سومین توقیف به علت حملهٔ روزنامه به دو رهبر مذهبی ضدمشروطه یعنی شیخ فضل‌الله نوری و ملامحمد آملی بود (شمارهٔ ۱۹۰، مورخ ۲۶ دسامبر ۱۹۰۷).

🗓 چهارمین توقیف، پس از احیای دولت مشروطه و به دلیل انتشار مقاله‌ای در ۳۱ ژوئیه ۱۹۰۹ بود با عنوان «اذا فسد العالم، فسد العالم» (نوشتهٔ سیدنورالدین خرقانی). در این مقاله، اعراب با عبارات تحقیرآمیزی توصیف شده بودند و با اشاره به اعدام شیخ فضل‌الله نوری، به شدت از مذهب و برخی علما انتقاد شده بود، به خصوص از ملاقربانعلی زنجانی. این بار توقیف روزنامه دائمی شد و دادگاه سید حسن کاشانی را به ۲۳ ماه حبس و ۲۵۰ تومان جریمه محکوم کرد؛ اما او به زندان نیفتاد و فقط مدت کوتاهی در بازداشت بود. در نهایت، دادگاه تجدیدنظر سید حسن را از تمامی اتهامات تبرئه کرد. سید حسن پس از آن دیگر تلاشی برای انتشار روزنامه نکرد و مدت کوتاهی پس از آن درگذشت.

🗓 در همین روز به سال ۱۲۹۸ هم قرارداد بدنام ۱۹۱۹[1] بسته شد که ایران را زیر نفوذ انگلستان قرار می‌داد و به همین خاطر، با مقاومت سیاستمداران روبرو شد و پس از مدتی باطل شد.

🌐 مطالعهٔ ادامه و «رام» کامل امروز

➖➖➖

🌾 @ReadAllAboutMemories
🌾 @Naqdagin

📘«فتنه» یعنی «اضطهاد» (Persecution)

✍️#عدنان_فلاحی

🌐 مطالعهٔ متن کامل
⏰ زمان تقریبی مطالعه: ۶ دقیقه
🔖 ۱۳۳۱ کلمه


#بازاندیشی #روشنفکری_دینی #نقد_قرآن

➖➖➖

🌾 @Naqdagin | @AdnanFallahi

📘«فتنه» یعنی «اضطهاد» (Persecution)
(۱/۲)
✍️#عدنان_فلاحی

🍂 «فتنة» یکی از واژگان پربسامد قرآن است. این واژه و مشتقاتش، بنابر بافتاری که وارد شده‌اند، معانی متفاوتی دارند که یکی از معانی مرسوم آن، «ابتلاء و آزمایش» است، اما فتنه در سیاق آیاتی که از جنگ مشروع و عادلانه (Just war) سخن می‌گویند، به چه معناست؟

🍂 اکثر مفسران فتنه را در این آیات (مثلاً: «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلّه») به «شرک» تفسیر کرده‌اند، اما غور در ریشه این واژه و بررسی نسبت و همخوانی آن در بافتار مربوطه، پرده از این اشتباه مصطلح برمی‌دارد.

🍂 ما در ادامه با بررسی سه سطح تحلیل (تحلیل واژه شناسی، تحلیل بافتاری و تحلیل روایی)، می‌کوشیم معنای درست این واژه را در بافتار سخن از جنگ‌های مشروع تبیین کنیم.

الف) تحلیل واژه‌شناسی

🍂 الفَراهیدی (حدود ۱۷۰ هـ) در کهن‌ترین معجم جهان، ذیل مدخل (ف ت ن) می‌گوید: و یاران پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم به خاطر دینشان مورد فتنه (آزار و اذیت شدید) قرار گرفتند، یعنی شکنجه شدند تا از دین خود برگردند، و در این باره، قول حق‌تعالی است: و «فتنه از کشتن بدتر است». فتنه: عذاب» (کتاب العین، ۸/۱۲۷، دار و مکتبة الهلال).

🍂 در اینجا می‌بینیم که کهن‌ترین معجم زبان عربی، دقیقاً فتنه را به «عذاب و شکنجه‌ای معنا کرده که بر افراد تحمیل می‌شود تا دست از باورهای عقیدتی خود بردارند». فراهیدی کار ما را آسان کرده و به‌مثابه یکی از بزرگ‌ترین لغویان تاریخ ادبیات عرب، تفسیر کارشناسی خود را از معنای «فتنه» در بافتار آیات مربوط به جنگ، ارائه می‌دهد.

🍂 همچنین زمخشری حنفی هم «فتنه» را به «بلاء و عذابی تفسیر می‌کند که شدت و سختی‌اش، از مرگ هم دشوارتر است»؛ چراکه رنج‌های آدمی گاه با مرگ تمام می‌شود، اما سختی‌های مزمن، گاه کار انسان را به جایی می‌رساند که مرگ را بر حیات ترجیح داده و آرزوی مرگ می‌کند: «یعنی مصیبت و گرفتاری‌ای که بر انسان وارد مى‌شود که از از کشته‌شدن رنج‌آورتر است. به برخی از خردمندان گفته شد: چه چیزی بدتر از مرگ؟ گفتند: هرآنچه با گرفتاری به آن، آرزوی مرگ کند؛ چون تبعید از وطن که از فتنه‌ها و گرفتاری‌هایی‌ست که در آن، فرد آرزوی مرگ می‌کند».

🍂 اساساً پدیده‌ی مذموم «خودکشی یا انتحار» را هم می‌توان در پرتو همین مفهوم درک کرد. میل به خودکشی و اقدام به آن در شرایطی رخ می‌دهد که شخص، بین ادامه ی زندگی با وجود انبوه مصائب و بین قتل، قتل خود را بر می‌گزیند؛ به دیگر سخن، تحمل رنج و بلا و عذاب و اضطهاد را شدیدتر و دشوارتر از قتل می داند: الفتنة اشد من القتل.

ب) تحلیل بافتاری
اگر به بافتاری که این واژه و مشتقاتش در متن مقدس وارد شده‌اند دقت کنیم، همین معنای «اضطهاد» را می‌توان استخراج کرد. مثلاً قرآن درباره‌ی تقابل قوم موسی و فرعون می‌گوید: «فَمَا آمَنَ لِمُوسَىٰ إِلَّا ذُرِّيَّةٌ مِنْ قَوْمِهِ عَلَىٰ خَوْفٍ مِنْ فِرْعَوْنَ وَ مَلَئِهِمْ أَنْ يَفْتِنَهُمْ وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فِي الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِينَ» (یونس، ۸۳).

🍂 ابن جریر طبری «به فتنه انداختن» قوم موسی از سوی فرعونیان را به عذاب و اضطهادی تفسیر می‌کند که به هدف رجوع آنان از آموزه‌های موسی اِعمال شده‌است: «و سخن قرآن: «که آنان را به فتنه مبتلا کند»، با عذاب و شکنجه و آنان را [بدین روش] از دینشان برگرداند و بدان‌ها برگشت از ایمان [به موسی] و کفر به خدا را تحمیل کند» (جامع البیان فی تأویل القرآن، ۱۵/۱۶۷، مؤسسة الرسالة).

🍂 حال با نگاهی به آیات ۱۹۰ تا ۱۹۳ می‌توان معنای فتنه را دریافت:
«و در راه خدا با آنان که به جنگ و دشمنی شما برخیزند جهاد کنید، اما از حد تجاوز نکنید که خدا متجاوزان را دوست ندارد.
و هر کجا که مشرکان با شما رویارو شدند، با آنان بجنگید و آنان را از همان وطن که شما را آواره کردند برانید، و فتنه‌ سخت‌تر از قتل است. و در مسجد‌الحرام با آنها جنگ مکنید مگر آنکه پیشدستی کنند؛ در این صورت رواست که در حرم آنها را به قتل برسانید، چنین است کیفر کافران. اما اگر آنها دست بدارند، از آنها درگذرید که خدا آمرزنده و مهربان است.
و با کفار جهاد کنید تا فتنه متوقف شود و دین برای خدا باشد [دینداری آزاد گردد]، و اگر از فتنه دست کشیدند، با آنها عدالت کنید که تجاوز جز بر ستمکاران روا نیست».

🍂 در این آیات، واژه‌ی «فتنه»، در سیاق «جنگ‌های تحمیلی دفاعی» با «الذین یقاتلونکم» آمده‌است. آیات از «اعتداء» (درازدستی و تجاوز) باز می‌دارد و هشدار می‌دهد که «متجاوزان»، بی‌رحم هستند و در هرکجا که با آنان وارد جنگ شدید (حیث ثقفتموهم)، آنان را در راه دفاع از جان خود (self defence) به قتل برسانید (واقتلوهم). آنان را در راه دفاع از جان خود (self defence) به قتل برسانید (واقتلوهم).

(ادامه دارد)

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

📘«فتنه» یعنی «اضطهاد» (Persecution)
(۲/۲)
✍️#عدنان_فلاحی

🍂 دلیل این سختگیریِ عاقلانه روشن است؛ چون این متجاوزان‌اند که عده‌ای را «به‌صرف داشتن عقیده‌ی متمایز و دگراندیشی»، از خانه و کاشانه‌ی خود «آواره» کرده‌اند؛ وگرنه این اقلیتِ باورمند، هیچ‌گاه مرتکب (اعتداء) و (قتل) نمی‌شوند و حتی از جنگ مشروع تحمیلی نیز «کراهت» دارند: «کتب علیکم القتال وهو کره لکم» (البقرة ۲۱۶). البته هرگاه این متجاوزان دست از تجاوز بردارند (فإن انتهوا) دگراندیشان نیز اهل جنگ نیستند، بلکه این جنگ تحمیلی فقط تا وقتی ادامه دارد که آنها به خاطر داشتن عقیده و باور متمایزشان، آواره (اخراج) و مقتول نشوند (حتی لاتکون فتنة).

🍂 بنابراین «فتنة» به‌معنای «رنج و اذیت آزار، اعم از اخراج و قتل است که به جرم داشتن عقیده بر آدمیان تحمیل می‌شود و جنگ مشروع و عادلانه تا انتهای این اضطهاد ادامه می‌یابد»؛ «ویکون الدین لله» یعنی تا موقعی که فقط خداوند بتواند در مورد دین و باور افراد، داوری کرده و قضاوت عقیدتی و دینی به (یوم الدین) موکول شود؛ یعنی دین (قضاوت و إحکام درباره‌ی باورهای الهیاتی)، فقط و فقط از آنِ خدا ـ و نه افراد و مؤسسات کهنوتی ـ گردد: «قُلِ اللَّهُمَّ فَاطِرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَالِمَ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ أَنْتَ تَحْكُمُ بَيْنَ عِبَادِكَ فِي مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ»(الزمر،۴۶).

🍂 سایر آیات حتی از این هم روشن‌تر، معنای فتنه را بیان می‌کنند: «قُلْ قِتَالٌ فِيهِ كَبِيرٌ وَ صَدٌّ عَن سَبِيلِ اللّهِ وَ كُفْرٌ بِهِ وَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَ إِخْرَاجُ أَهْلِهِ مِنْهُ أَكْبَرُ عِندَ اللّهِ وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ» (البقرة ۲۱۷). فتنه حتی از قتل هم بدتر است؛ فتنه یعنی: «جنگ‌افروزی در ماه‌های حرام» و نتیجتا، «کفر به حرمت الهی این ماه‌ها و منع عقیدتی» (صدّ عن سبیل الله) و «اخراج افراد صلح‌طلب» (اخراج اهله).

🍂 شیخ محمد عبده (مفتی دیار مصر) هم در تفسیر این آیات می نویسد: «وَ الْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ أَيْ: إِنَّ فِتْنَتَهُمْ إِيَّاكُمْ فِي الْحَرَمِ عَنْ دِينِكُمْ بِالْإِيذَاءِ وَ التَّعْذِيبِ، وَ الْإِخْرَاجِ مِنَ الْوَطَنِ، وَ الْمُصَادَرَةِ فِي الْمَالِ، أَشَدُّ قُبْحًا مِنَ الْقَتْلِ; إِذْ لَا بَلَاءَ عَلَى الْإِنْسَانِ أَشَدُّ مِنْ إِيذَائِهِ وَ اضْطِهَادِهِ وَ تَعْذِيبِهِ عَلَى اعْتِقَادِهِ الَّذِي تَمَكَّنَ مِنْ عَقْلِهِ وَنَفْسِهِ"(تفسیر المنار، ۲ /۱۶۹ ـ الهیئة المصریة العامة للکتاب).

🍂 عبده در مورد «یکون الدین لله» می‌نویسد: "أَيْ حَتَّى لَا تَكُونَ لَهُمْ قُوَّةٌ يَفْتِنُونَكُمْ بِهَا وَ يُؤْذُونَكُمْ; لِأَجْلِ الدِّينِ، وَ يَمْنَعُونَكُمْ مِنْ إِظْهَارِهِ أَوِ الدَّعْوَةِ إِلَيْهِ (وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ) وَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ: (وَيَكُونَ الدِّينُ كُلُّهُ لِلَّهِ) أَيْ: يَكُونُ دِينُ كُلِّ شَخْصٍ خَالِصًا لِلَّهِ لَا أَثَرَ لِخَشْيَةِ غَيْرِهِ فِيهِ، فَلَا يُفْتَنُ لِصَدِّهِ عَنْهُ وَ لَا يُؤْذَى فِيهِ"(همان، ۲/۱۷۰).

پ) تحلیل روایی
بخاری نقل می‌کند که در جریان قیام عبدالله بن زبیر علیه امویان، افرادی نزد عبدالله بن عمر بن الخطاب آمدند و از او خواستند که به قیام ابن زبیر بپیوندد. گفتگوی این افراد با عبدالله بن عمر جالب و خواندنی‌ست و نهایتاً به تفسیر ابن عمر از معنای «فتنه» منجر می‌شود:

«آن دو نفر به ابن عمر گفتند:... تو پسر عمر و صحابه پیامبر (ص) هستی. چه چیز مانع قیام تو می‌شود؟ ابن عمر گفت: اینکه خداوند خون برادرم را بر من حرام کرده، مانع است. آن دو نفر گفتند: مگر خداوند نگفته «وقاتلوهم حتى لا تكون فتنة»؟ ابن عمر پاسخ داد: ما تا محو فتنه جنگیدیم و دین از آن خدا شد، اما شما می‌جنگید که فتنه تداوم داشته باشد و دین از آن غیر خدا گردد».

ابن عمر در شکل دیگری از این روایت بخاری می‌گوید:
«ما زمان پیامبر (ص) که اسلام قلیل بود می‌جنگیدیم. در آن زمان ما دچار فتنه در دین بودیم: یعنی یا شخص را می‌کشتند و یا شکنجه و عذابش می‌دادند. تا اینکه اسلام فزونی گرفت و خبری از فتنه نماند» (صحیح البخاری، کتاب التفسیر، بَابُ قَوْلِهِ: «وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لاَ تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ فَإِنِ انْتَهَوْا فَلاَ عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ»، شش، ۴۵۱۳،۴۵۱۳).

🍂 روشن است که در دوران ابن زبیر، اثری از «شرک» نبود، اما ابن‌عمر می‌گوید غایت این جنگ‌های داخلی، «برقراری فتنه» است؛ بنابراین فتنه نمی‌تواند به‌معنای «شرک» باشد، بلکه مراد وی از فتنه، «تعذیب‌ها و اضطهادهای عقیدتی‌ای‌ست که در نتایج این جنگهای سیاسی، بر افراد تحمیل خواهد شد». نتیجتاً صحابی برجسته‌ای چون عبدالله بن عمر هم «فتنه» را در همان معنای دقیق لغوی‌اش تفسیر کرده و به‌نظر می‌رسد که بخاری هم آن را امضا کرده‌است.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin