نقدآگین

📗کوروش و محمد بن عبدالله بر ترازو
(۴/۴)
✍🏻 #علیرضاموثق

🔺این سیاستِ کوروش بود که در استوانۀ او نیز به خوبی نمودار شده‌است؛ استوانه‌ای که البته ربطی به بیانیۀ حقوق بشر ندارد، اما بیانیه‌ای سیاسی‌ بوده‌است که نظر به امکانات سیاست در آن روزگار، از جمله در مقایسه با قرآن و سنت محمدی (حدود هزار سال بعد)، بیش از اندازه پیشرو و برای بشریت منفعت‌آفرین بود‌ه‌است.

🍂 در واقع، برخلاف پادشاهانی که در همان دوران، به ویرانگری‌های خود افتخار می‌کردند، برای نخستین بار در جهان باستان، کوروش بود که با چرخشی فکری و پارادایمی در عالم سیاست، نامشروعیت همۀ نظام‌های سیاسیِ مبتنی بر «صرف غارتگری» را اعلام کرد و نشان داد که اعتبار و مشروعیت هر نظام سیاسی، به «آبادگری و ایجاد صلح و خوشی و رفاه» است و با همین سیاست بود که نزدیک به دو سده، جهان باستان، به‌شکل نسبی، به یکی از امن‌ترین روزگاران تاریخ بشری تبدیل شد. «صلح» و «امنیتی» که بعداً با تاخت‌وتازهای اسکندر از جهان رخت بر بست.

🍂 رفتار کوروش با اسرا و پادشاهان مغلوب نیز به هیچ وجه، بدتر از پیامبری که هزار سال پس از او ظهور کرد و منطق «جهاد و غلبه» را تا همین امروز در خاورمیانه مسلط ساخته، نبود. کوروش به زبان امروزین، سیاست «برد-برد» را در پیش می‌گرفت و در غالب موارد، شاهان هر منطقه را در جایگاه خودشان ابقا و تثیبت می‌کرد و با همین سیاستِ کارآمد بود که از بسیاری از جنگ‌های بیهوده جلوگیری به عمل آورد.

🍂 روایت نیمه‌اسطوره‌ای رفتار او با پانته آ (زیباترین زن آسیا در روزگار او)، حتی اگر چیزی بیش از یک داستان نباشد، نمایش‌دهندۀ منش او در برخورد با اسرا، ‌علی‌الخصوص با زنان است. کوروش پادشاهی نبود که به افراط‌هایی مبتلا باشد که بعداً در مواجهۀ محمد بن عبدالله با صفیه و جویریه و نیز اسیران بنی‌قینقاع و بنی‌مصطلق، و ناگوارتر از همه، در برخورد با اسرای بنی‌قریظه شاهد بوده‌ایم.

🍂 سیاستِ انعدام و تبعید و تحقیری که محمد بن عبدالله در برخی از موارد در پیش گرفت را کوروش، یک هزاره قبلتر از او، هیچ‌گاه در پیش نگرفت و «بلندنظری» او که نتیجۀ فرهنگِ ایرانی و پارسی او بود، چنان بود که سیاست «تک‌دینی» را برای اداره اجتماع، نه مطلوب می‌دید و نه مهرآمیز. ۲۵۰۰ سال پیش‌ از بزرگترین مراجع تقلید حال حاضر ایران، کوروش به این نتیجه رسیده بود که نظام سیاسی‌ای که کثرت مردمان را در باورهای مذهبی‌شان به رسمیت نشناسد، نتیجه‌ای جز ویرانی بوم‌ها و سرزمین‌ها در پی نخواهد داشت. در سیاست، هر عملی که در مواجهه با دیگری‌ها، مبتنی بر الگویِ سیاستِ «برد-برد» نباشد، به احتمالِ قریب به یقین، منافعِ بلندمدتِ نظام سیاسی‌ را تأمین نخواهد کرد. سیاستِ کوروش و جانشینانش، در غالبِ موارد، مبتنی بر یافتن دوست و پیدا کردن هم‌پیمان بود (نامهٔ هفتم افلاطون). این را بهتر از هر جا، کوروش در هنگامِ تصرفِ شوش و آن‌جایی نشان داد که در برابرِ آبراداتاس (همسر شاه مغلوب)، رفتاری چنان شایسته و برادرانه و بزرگ‌منشانه به نمایش گذاشت که این زن، دربارۀ کوروش چنین دادِ سخن داده‌است که:

همیشه سپاس بزرگمان به کوروش را به یاد خواهم سپرد، که چون به دست وی گرفتار آمدم، او می‌توانست مرا چون تاراج و بهرهٔ جنگ بپندارد و از آنِ خویش کند، چنان والا بود منش و اندیشهٔ وی که مرا نه چون بندیان پنداشت، و نه یله کردم تا چون آزادزنی رَوَم به سرفکندگی؛ وی در پناه گرفت مرا و رهانید از خطر، تا تو باز آیی آن‌سان که گویی برادر وی را من همسرم.

🔺کافی‌ست که این داستان را با ماجرای تصاحبِ صفیه توسط محمد بن عبدالله در جنگ خیبر مقایسه کنیم تا به معیاری دربارهٔ صلح‌طلب و فروتن بودن کوروش، در مقابلِ محمد بن عبدالله دست یابیم.

🍂 امروز نیز اگر مردم ایران، نامی از کوروش می‌برند، نه به خاطر جهلِ آنان نسبت به «سیاست تهاجمیِ» کوروش، بلکه به‌سبب درکی‌ست که از ضرورت و رجحانِ سیاست‌ِ مبتنی بر رویکردِ «برد-برد» و «مدارای مذهبی» او پیدا کرده‌اند. چنین سیاستی که بنایش «آبادگری» بود، بسیار متفاوت است با ایدۀ «جنگ جنگ تا پیروزیِ» مستتر در اندیشه‌های کسانی مانند دکتر علی شریعتی که با افتخار، اسلام را «دین جنگ» می‌دانستند و نیازی نیز به بزک کردن و ماله‌کشی این سخنان نمی‌دیدند. هرچند امروزه، ورق تا اندازه‌ای برگشته‌است و مسلمین، به‌خاطر اخذِ موضعی تدافعی، جرأت آن را ندارند که به‌اندازۀ علی شریعتی و روح‌الله خمینی، در عرصۀ اسلام‌پژوهی صادق باشند.

➖➖➖

🌾 @Naqdagin