نقدآگین

📘دربارۀ معنای زندگی و امر اخلاقی
— به‌بهانۀ سکانسی از سریال «پس از زندگی»

✍🏻#محمود_کریمی

🍂 این مینی‌سریال در ژانر کمدی سیاه، با بازی و کارگردانی ریکی جِرویز، دربارهٔ تونی، روزنامه‌نگاری در یک شهر کوچک در انگلستان است که پس از مرگ همسرش، بر اثر سرطان سینه، زندگی‌اش به‌هم‌-ریخته‌ و به خودکشی فکر می‌کند، اما در عوض، تصمیم می‌گیرد که به اندازۀ کافی زندگی کند تا با گفتن و انجام هر چه می‌خواهد، دنیا را برای مرگ همسرش مجازات کند. اگرچه او به این امر، به‌عنوان «ابرقدرت» خود فکر می‌کند، همۀ افراد دور و برش سعی می‌کنند تا او را به شخصیت بهتری تبدیل کنند و بدین ترتیب، نقشهٔ اولیهٔ او خراب می‌شود.

🍂 توانایی انگلیسی‌ها در قصه‌پردازی و بازیگری، سبب شده تا سریال، با اینکه ماجراها و شخصیت‌های محدودی دارد، از ریتم نیفتد و احتمالا با شروع تماشا تا آخرین قسمتش دنبال کنید. سریال سرشار از امید به زندگی‌ست و سعی می‌کند تا پدیده‌های کوچک را که برآیندشان، سعادت و معنای زندگی فرد را می‌سازد، به شیوه‌ای هنرمندانه نمایش دهد.

🔻اما کمی دربارۀ این سکانس
🍂 ذهنیتِ شرطی‌شدۀ انسان مذهبی، مثل یک کودک، امر اخلاقی را به پاداش و مجازاتی مشخص و ملموس و فیزیکی، پس از پایان فیلمِ زندگی (مرگ)، مرتبط می‌بیند که اگر نباشد، یعنی دوربینی کیهانی (خدا) تمام اعمال و افکار ناچیزش را ثبت و ضبط نکند و بعد، مجازات یا پاداشی بی‌نهایت، بابت اعمال خورد و کوچک روزمرۀ او، که ریشه در سطوح خودآگاهی او دارد و برای یک زندگی سعادتمند اجتماعی، ضروری‌ست، به او اعطا نشود، او باید، و اساسا می‌تواند، دست به هر رذیلتی بزند.

🍂 این درک از امر اخلاقی، هر چه باشد، از جانی فضیلت‌مند و اخلاقی حاصل نشده‌است، و به همین‌خاطر، در بزنگاه‌ها نیز می‌تواند با انواع توجیهات شرعی یا دریافت فرمان از اتوریته‌های مذهبی-سیاسی، بالاترین رذایل را انجام دهد، در عین حالی که آن‌ها را جهاد و عبادت و فداکاری نامگذاری می‌کند: از خیانت زناشویی با توسل به «صیغه» در فقه شیعه یا ازدواج‌های مجدد با توسل به «سنت پیامبر و قرآن»، تا ماله‌کشی برای سیاستمداران و حکمرانیِ نالایقشان به اسم «جهاد تبیین»، تا مداخله در سبک پوشش و سرکوب دختران و زنان جامعه و ایجاد حس ناامنی و بی‌وطنی در آنها و خانواده‌های‌شان، به‌اسم «اجرای احکام خدا و امر به معروف و نهی از منکر».

🍂 همچنین در موضوع «معنای زندگی» از منظر یک ذهن مذهبی، باز ما با پاسخ‌هایی ساده و ابتدایی و جزمی مواجهیم؛ پاسخ‌هایی که معنایی دم‌دستی و کلیشه‌ای را در عینِ ابهام‌ها و چالش‌های بسیار، بعنوان معنایی نهایی و فراگیر، دربارۀ کلیت پدیدۀ رازآمیز زندگی عرضه می‌کنند و بی‌چون‌وچرا پذیرفته‌ می‌شوند: معنای زندگی چیست؟ آزمایشی برای سنجش میزان وفاداری و عبد بودن ما نسبت به خالق، و در نهایت، مجازات و پاداش ابدیِ پس از مرگ، توسط خدایی علیم و حکیم.

🍂 درحالی‌که یک ذهن جستجوگر و فلسفی، زندگی را بسیار رازآمیزتر و غیرقابل احاطه‌تر از این دست پاسخ‌های آماده و ساده و اسطوره‌ای، ولی مدعیِ احاطه بر کلیت ماهیتِ زندگی، می‌یابد. این ذهن، با طرح پرسش‌های بیشتر و وسعت بخشیدن به افق دید محدودش، با دریافتِ هر چه بیشتر محدودیت‌های حاکم بر ادراک و عدم اشرافش بر زندگی، عمق معنایی بیشتری را می‌بوید و می‌چشد، تا ذهنی که بسادگی، با پاسخی از-پیش-آماده و واحد، ارضا می‌شود و زندگی‌اش در آویزان شدن و مک زدنی تا هنگامۀ مرگ، از آن پاسخ، خلاصه می‌شود.

🍂 وقتی بازیگر زن می‌پرسد: «اگر مرگ پایان است، چرا خودت را نمی‌کشی؟»، در واقع در حال آشکار ساختنِ «اضطراب مرگ» سرکوب‌شدۀ خود، و همچنین رنجِ حاصل از «زندگی‌های نزیسته» با تمسک به پاسخ یک اتوریتۀ مذهبی‌ست. او پاسخ مذهب را برنگزیده، از آن رو که آن را مستدل‌تر، منسجم‌تر و بی‌تناقض‌تر یافته، بلکه از آن رو برگزیده که در مواجهه با اضطراب مرگ، به او تسکین فوری داده‌است و از کودکی با چنین تسکینی، شرطی‌ شده‌است. «اضطراب مرگ» را نباید سرکوب کرد، بلکه باید مشاهده کرد و فهمید و پذیرفت. وقتی اضطراب مرگ را بفهمیم و مرگ را یک «دوست راهنما» ببینیم، از زندگی‌های عاریتی و نمایشی می‌پرهیزیم و زندگی‌ را آنگونه که خودمان دوست داریم و بنا به معرفت شخصی‌مان، خواهانیم، زندگی می‌کنیم؛ آنگاه از مرگ و پایان این نمایش، هیچ بار حسرتی بر دوش نخواهیم داشت و سبک‌بار به پایان سلام می‌کنیم. اگر زندگی مثل هر پدیده‌ای، محدود باشد، بی‌ارزش نمی‌شود و بی‌معنا؛ معناجویی و خلق معانی تازه، از اتفاق، با حد خوردن و محدودیتِ آگاهی و زمانمندی‌ست که در جان انسان شعله‌ور می‌شود، ورنه اگر ما با یک حیات و آگاهی بی‌حد چون خدا روبرو بودیم، اساسا ابهام و پرسش و چالش و جستجوی مدامِ امر نو و ضرورتِ خلاقیت و ابداع معانی تازه، برای ما قابل طرح نبود.

#گزیده‌فیلم #نقد_فیلم #نقد_ادیان #فلسفیدن

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

2.19K viewsedited 11:09