نقدآگین

This media is not supported in your browser

1.34K views20:54

🕳 از جمکران تا #پترا

🏛 وقتی برخی از شواهد و قراین دربارهٔ جغرافیای اولیه اسلام و کعبهٔ ابراهیمی در شمال حجاز مطرح می‌شود، برخی آن را به راحتی می‌پذیرند؛ و گروهی دیگر، دیوار انکار را در برابر این فرضیه یا نظریه، بلند می‌سازند.

🍂 جدا از آنانکه بدلیل تعصب، شمشیر مخالفت علیه هر دیدگاهی که با اعتقادات سنتی‌شان زاویه دارد، از نیام می‌کشند، گروهی دیگر از منکران این نظریه، هرچند که در برابر شواهد ارائه‌شده پاسخی ندارند، تلویحاً قرائن و شواهد این نظریه را به صورت مشروط می‌پذیرند، اما در پذیرش پیامدهای آن دچار مشکل‌اند؛ به‌ویژه آن که نمی‌توانند تغییر جهت‌گیری مسلمانان از کعبهٔ نخستین به کعبهٔ جدید را به آسانی هضم کنند.

❓ ابهام محوری این گروه آن است که چگونه بنایی مانند کعبه، از جغرافیایی به جغرافیای دیگر منتقل شده، و در عین حال، انبوه مسلمانان نسبت به این انتقال، هیچ واکنش مستندی از خود نشان نداده‌اند. یعنی، چگونه چنین انتقالی در سطحی به این اهمیت رخ داده، اما اثری از انکار، مخالفت یا ثبت تاریخی روشن در منابع معتبر دیده نمی‌شود؟
به‌عبارت دیگر، اگر کعبهٔ ابراهیمی واقع در شمال حجاز، مکان نخستین قبله و مناسک مسلمانان بوده، چرا و چگونه جای خود را به کعبهٔ مکه داده و در این میان، سکوت عمومی و فراموشی کامل میان مسلمانان رخ داده؟

🔍 پاسخ به این ابهام/سؤال، هرچند در نگاه اول دشوار می‌نماید، اما با اندکی تأمل در روند تحولات اجتماعی - سیاسی تاریخ اسلام، ساده و روشن می‌گردد.

🌐 باید توجه داشت که هیچ‌یک از تحولات بزرگ در تاریخ اسلام، ناگهانی و بدون تطور و زمینه‌سازی رخ نداده‌اند؛ چه در سطح جابه‌جایی قدرت‌های سیاسی و انتقال پایتخت‌ها، چه در سطح تغییرات «فکری، کلامی، فقهی» و حتی جغرافیای مناسکی. این تحولات، معمولاً در بستر تحولات تاریخی پیچیده، به صورت تدریجی و چندلایه رخ داده‌اند.

🏛 برای تقریب ذهن و درک بهتر از چگونگی افول توجه به یک کعبه و جایگزینی‌اش با بنایی دیگر در جغرافیایی متفاوت، می‌توان به نمونه‌هایی از جابه‌جایی مراکز دینی و زیارتی در تاریخ معاصر ایران استناد کرد؛ نمونه‌هایی که در آن، مرکزیتی با پشتوانهٔ تاریخی و معنوی، بمرور از مرکز توجه خارج شده و مکانی نوظهور با تبلیغ و سرمایه‌گذاری، جای آن را گرفته.

🔺🔻مثال ملموس این فرآیند، در تاریخ معاصر شهر قم قابل پیگیری است.

🕌 حدود ۷۰ سال پیش، مهم‌ترین مسجد قم، مسجد امام حسن عسکری‌ بود؛ مسجدی که گفته شده به دستور خود امام(ع) ساخته شده و از جایگاهی پررونق و مورد توجه در میان مردم برخوردار بود.
در همان زمان، اتاقک کوچک دو متری در کنار روستای جمکران قرار داشت، که به‌عنوان مسجدی متروکه و کم‌اهمیت شناخته می‌شد؛ حتی توجه اهالی همان روستا را نیز چندان به خود جلب نمی‌کرد.
همین اتاقک، که ساخت آن نه پشتوانهٔ تاریخی - دینی روشنی داشت و نه پذیرش مردمی گسترده، پس از تغییر نظام سیاسی کشور در سال ۱۳۵۷ش، آرام‌آرام توسعه یافت و با صرف هزینه‌های کلان و تبلیغات فراگیر، به «مسجد مقدس جمکران» بدل شد؛ مسجدی با صدها هکتار وسعت که امروزه در هر هفته، هزاران زائر دارد و در نیمهٔ شعبان، میلیون‌ها نفر برای زیارت آن از راه‌های دور به قم می‌آیند.

🏚 در همین حال، مسجد امام حسن عسکری، که زمانی محل مهم تجمع و عبادت مردم قم بود، اکنون رونق گذشته را از دست داده است. به طوری که اگر این مسجد در دل بافت شهری قم قرار نداشت، احتمالاً به یک بنای متروکه و مهجور بیرون از شهر بدل شده بود؛ و اساساً کسی به سراغ آن نمی‌رفت.

📜 اکنون می‌توان چنین سناریویی را برای «فرضیهٔ دو کعبه‌ای» نیز طرح کرد: کعبهٔ مکه در آغاز، بنایی در برابر کعبهٔ ابراهیمی بود، اما فاقد جایگاه و استقبال گسترده؛ و در طول زمان، با تمرکز مناسک بر آن، با پشتیبانی سیاسی و تثبیت تدریجی در «حافظهٔ دینی مسلمانان»، کعبهٔ مکه مرکزیت اساسی یافت، و کعبهٔ ابراهیمی به‌مرور به حاشیه رانده شد، مهجور ماند و سپس به فراموشی سپرده و تخریب گشت.

⏳ این تبیین وقتی قابل‌قبول‌تر می‌شود که توجه داشته باشیم حج در تاریخ اسلام، همواره روندی یک‌نواخت نداشته و تحت تأثیر شرایط سیاسی و امنیتی، گاه کم‌رونق و گاه متوقف شده است؛ و در گذشته دور، به‌دلیل سختی مسیر، شمار حجاج بسیار اندک بوده است.

📌 بر اساس سناریوی بالا، لازم است نظریه جابه‌جایی تمرکز جغرافیایی و معنوی مسلمانان به‌ کعبهٔ جدید، در پیوند با تحولات سیاسی صدر اسلام و متغیرهای قدرت در قرن اول، یا در هر دوره‌ای که این گرایش جغرافیایی تقویت شده، بررسی شود.

🔍 تنها با یک پژوهش دقیق و چندبعدی، می‌توان نشان داد که این انتقال تدریجی چگونه رخ داده و چه زمانی به اوج خود رسیده. چنین پژوهشی می‌تواند درک دقیق‌تری از فرایند فراموشی یک مکان مقدس و جایگزینی آن با مکان دیگر در تاریخ دین اسلام ارائه دهد.

@dinaznegahidigar

.

#بازنگری

➖➖➖

🌾 @Naqdagin

1.8K viewsedited 20:54