‌
صفوی‌گری و جمهوری اسلامی:
پیوندهای ایدئولوژیک یک حکومتِ دین‌سالار

پیام همراهان

حکومت صفویه بیش از دو قرن بر ایران سلطه داشت؛ نه فقط به‌خاطر قدرت نظامی و اقتصاد ابریشم، بلکه به دلیل پیوندی که میان قداست مذهبی و قدرت سیاسی ایجاد کرد. صفویان با رسمی‌کردن تشیع دوازده‌امامی و گسترش آیین‌هایی چون عزاداری‌های محرم، حکومتی ساختند که خود را «واسطهٔ امر مقدس» نشان می‌داد. در چنین فضایی، نقد حکومت به‌سادگی نقد دین تلقی می‌شد. تأکید علمایی مانند علامه مجلسی بر «اتصال حکومت صفوی به حکومت امام زمان» نیز این پیوند را تقویت می‌کرد.

هرچند صفویه حکومت صوفی–سلطانی بود و جمهوری اسلامی نظامی فقاهتی–انقلابی، اما شباهت‌های ساختاری میان آن‌ها وجود دارد؛ شباهت‌هایی که دلیل علاقهٔ رهبران جمهوری اسلامی به صفویه را روشن می‌کند.
در هر دو دوره:

مذهب، هویت سیاسی رسمی می‌شود.

مناسک عمومی ابزار تولید همبستگی سیاسی‌اند.

حکومت خود را زمینه‌ساز ظهور یا حامل مأموریت قدسی معرفی می‌کند.


این الگو به حکومت امکان می‌دهد که خود را فراتر از نقد بنشاند و مخالفت سیاسی را در سطحی اخلاقی–مذهبی بازتعریف کند.

با این حال، یک تفاوت بنیادین وجود دارد: جامعهٔ امروز ایران جامعهٔ صفوی نیست.
رشد سواد، تجربهٔ سکولاریزاسیون زیسته، شبکه‌های اجتماعی، فروپاشی انحصار روایت رسمی و نسل‌هایی که هویت دینی را انتخاب‌گرانه می‌فهمند، همگی مانع بازتولید کامل الگوی صفوی‌اند. امروز هیچ حکومت ایدئولوژیکی نمی‌تواند جامعهٔ پیچیده و چندصدایی ایران را همچون قرن دهم هجری در چنبرهٔ روایت واحد نگه دارد.

اهمیت پرداختن به صفویه در نقد امروز نه از سر تاریخ‌نگری، بلکه برای فهم مکانیزم قدسی‌سازی قدرت است؛ الگویی که هرگاه ظهور کند، آزادی، نقد و معنویت راستین را تهدید می‌کند. تجربهٔ صفویه نشان می‌دهد که وقتی قدرت به نام دین سخن بگوید، دین قربانی نخست آن خواهد بود.

آگاهی تاریخی و حساسیت نسبت به این مکانیزم، مهم‌ترین ابزار جامعه برای جلوگیری از تکرار چنین الگوهایی است؛ الگویی که در آن حکومت از تقدس تغذیه می‌کند و مردم از آزادی محروم می‌شوند.

#شیعه #صفویه #حکومت_دینی #حکومت_ایدئولوژیک #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

مظلوم‌گرایی و مظلوم‌نمایی دائمی
روان‌شناسی فرقه‌های مظلوم‌نما

یکی از خصوصیات بارز و تقریبا دائمی بعضی مذاهب، مظلوم‌گرایی و مظلوم‌نمایی است. مظلوم‌گرایی به این معنا است که این ادیان در موارد زیادی چنین تبلیغ می‌کنند که هر کسی که ضعیف یا ظاهرا مظلوم است، الزاما بهتر و نیکوتر است. مظلوم‌نمایی نیز به این معنا است که بخش بزرگی از رهبران و پیروان این سنت‌های دینی علاقه ویژه‌ای دارند خود را جزو مظلومان و «مستضعفین» جلوه دهند، حتی زمانی که شواهد به روشنی نشان می‌دهد خود آنان ستمگر و غاصب حق دیگران‌اند. چرا این ادیان این‌گونه‌اند؟

بخشی از پاسخ را باید در سازوکارهای روانی هویت جمعی جست‌وجو کرد. مظلوم‌نمایی، نوعی جایگاه سطحی اما مفت و مجانی فراهم می‌کند که روحانیون یا مومنان را از «نقد شدن» محافظت می‌کند؛ کسی که خود را قربانی تعریف می‌کند، پیشاپیش در موضع حق می‌نشیند و هر پرسش یا مخالفتی را به ظلمی تازه تعبیر می‌کند که می‌توان از آن شکایت کرد و حتی به شخص پرسشگر حمله نمود.

به علاوه مظلوم‌نمایی احساسات مخاطب ناآگاه را به بازی می‌گیرد: همان‌گونه که یک گدای حرفه‌ای با بازیچه‌کردن احساسات عابران از آنان پول دریافت می‌کند، یک مظلوم‌نمای حرفه‌ای هم با چنین کاری از سایرین امتیاز می‌ستاند. به این ترتیب ساخت یک تصویر یا ظاهر مظلوم‌نما، کارکردی سیاسی و اجتماعی می‌یابد: با این روش می‌توان هر عملی را توجیه کرد و هر حقی را به خود نسبت داد. حتی زمانی که این گروه‌ها به قدرت می‌رسند، همچنان خود را مظلوم می‌نامند، زیرا مشروعیت اخلاقی و سیاسی‌شان به حفظ همین تصویر وابسته است.

هم‌چنین به همین دلیل است که یکی از مهم‌ترین سازوکارهای درونی این نوع فرقه‌ها، برساخت دائمی یک «ظالم» دیوسیرت، ولو به صورت خیالی است، چرا که بدون وجود چنین ادعایی، اساس روایت فرقه فرومی‌پاشد. این ظالم دیوسیرت در هر زمان بسته به شرایط تغییر می‌کند: گاهی یک دین دیگر است، گاهی یک قومیت یا کشور دیگر، گاهی یک نظام اقتصادی (مثلا نظام بازار آزاد) و گاهی بخشی از مردم یک سرزمین. کسانی که در روایت مظلوم‌نماها، انگ شیطان و دشمن به پیشانیشان خورده و مقصر شناخته می‌شوند، تا اشکالات فرقه مسلط پنهان بماند.

#فرقه #شیعه #مظلوم_نمایی #حکومت_ایدئولوژیک #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

«یا شیعه یا شمشیر!»
برگی از تاریخ ایران پس از صفویان

«با این حال، آغاز حکومت جدید چیزی کمتر از یک دوره وحشت نبود. با تصرف تبریز در سال ۱۵۰۱ میلادی، شهری که حدود دو سوم جمعیت آن سنی‌مذهب بودند، شاه اسماعیل همه کسانی را که ممکن بود در برابر پذیرش آیین نماز شیعی در مسجد جامع اصلی مقاومت کنند، به مرگ تهدید کرد و سربازان قزلباش را مأمور کرد تا در میان جماعت نمازگزار گشت بزنند و اطمینان یابند که هیچ‌کس علیه لعنت فرستادن به سه خلیفه نخست (که به عنوان دشمن امامان تلقی می‌شدند)، صدایی بلند نکند.

در تبریز و دیگر شهرها، گروه‌هایی از لعنت‌کنندگان حرفه‌ای که به «تبرّاییان» معروف بودند، به طور تصادفی مردم شهر را متوقف می‌کردند و آنان را با تهدید به مرگ وادار می‌ساختند که سه خلیفه سنی‌ها را لعنت کنند.

قتل‌های هدفمندِ چهره‌های برجسته سنی در شمار زیادی از شهرها رخ داد، به‌ویژه در قزوین و اصفهان، و در شیراز و یزد کشتارهای گسترده و آشکار صورت گرفت. مساجد سنی مورد هتک حرمت قرار گرفت و آرامگاه‌های عالمان برجسته سنی ویران شد (اوبَن، ۱۹۷۰، صص. ۲۳۷ تا ۲۳۸؛ همان، ۱۹۸۸، صص. ۹۴ تا ۱۰۱).»

در میان مقامات سایر کشورها، این رفتار و سیاست صفویان به سیاست «یا شیعه یا شمشیر» معروف شده بود.

#پایان_دیکتاتور #شیعه #صفوی_گری #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

آنقدر بکشید تا فتنه تمام شود!
چگونه یک آیه از قرآن به مجوز کشتار معترضان تبدیل می‌شود

پیام همراهان

گاهی یک جمله، نه یک فرد، بلکه منطق یک نظام را عریان می‌کند.
وقتی یکی از تئوریسین‌های خشونت در جمهوری اسلامی با استناد به آیه
«وَقاتِلوهُم حَتّىٰ لا تَكونَ فِتنَةٌ وَيَكونَ الدّينُ لِلّه»
می‌گوید: «آن‌قدر بکشید تا فتنه تمام شود»، با یک سوءبرداشت ساده روبه‌رو نیستیم؛ این جمله، خلاصه‌ی جهان‌بینی‌ای است که خشونت را مقدس می‌کند.
کشتار معترضان بی‌سلاح در روزهای هجدهم و نوزدهم دی‌ماه ۱۴۰۴ حادثه نبود، خطا نبود، واکنش لحظه‌ای هم نبود. این رخداد، اجرای عملی یک تفسیر ایدئولوژیک از دین بود؛ تفسیری که سال‌هاست در گفتار رسمی جمهوری اسلامی تکرار می‌شود.
در این منطق، معترض دیگر «انسان» نیست.
او «فتنه» است.
و «فتنه» مفهومی مبهم و کشدار است که می‌تواند هر اعتراض مسالمت‌آمیزی را در خود ببلعد. وقتی انسان به فتنه تقلیل داده می‌شود، کشتن او نه جنایت، بلکه وظیفه جلوه می‌کند.
آیه‌ای که در زمینه‌ای تاریخی و شرایطی مشخص نازل شده، از متن و زمان خود جدا می‌شود؛ نه برای فهم دین، بلکه برای حفظ قدرت. خواست سیاسی حاکمیت، بر متن مقدس فرافکنی می‌شود و سپس به نام «حکم خدا» عرضه می‌گردد.
خشونت در جمهوری اسلامی یک انحراف اجرایی نیست؛ ویژگی ساختاری آن است. نظامی که مشروعیت خود را الهی می‌داند، مخالف را دشمن خدا می‌نامد و حذف او را مباح.
این منطق فقط درباره گذشته نیست.
وقتی قتل با آیه توجیه شود، هیچ صدای مستقلی در امان نخواهد بود.
شناخت این سازوکار، نخستین گام ایستادن در برابر خشونت مقدس است.


#گفتگو_توانا #نقد_دین #شیعه #قتل_حکومتی

@Dialogue1402