‌
جغرافیای اندوه:
چرا غم به عنصر ثابت حکمرانی تبدیل شده است؟

در حالی که خبرها از تشییع ۳۰۰ شهید گمنام در آستانه سالگرد وفات فاطمه زهرا حکایت دارد، پرسش اصلی دوباره زنده می‌شود: جایگاه سوگواری در ساختار قدرت سیاسی جمهوری اسلامی چیست؟

تقویم رسمی جمهوری اسلامی یکی از پرتراکم‌ترین تقویم‌های سوگ در جهان اسلام است. حدود یک‌سوم تعطیلات رسمی به سالروز درگذشت و شهادت شخصیت‌های مذهبی اختصاص دارد، در حالی که جشن‌ها همواره کم‌هزینه‌تر و کم‌رنگ‌تر برگزار می‌شوند. این ترجیح نشان می‌دهد که مناسک سوگ تنها بخشی از سنت مذهبی نیستند، بلکه به‌تدریج به ستون نمادین حکمرانی تبدیل شده‌اند.

بزرگ‌نمایی مناسبت‌هایی چون فاطمیه—از اشباع شهری با بنرها تا انتقال مراسم به پارک‌ها—نوعی «مدیریت احساسات جمعی» است. تأکید بر روایت «شهادت» فاطمه، در حالی که همهٔ مسلمانان چنین برداشتی ندارند، بیش از آنکه اختلافی کلامی باشد، ابزاری برای تثبیت هویت شیعه‌محور حکومتی و خلق همذات‌پنداری عاطفی با روایت «مظلومیت» است. این همان چیزی است که پژوهشگران علوم سیاسی آن را emotional governance یا «حکمرانی عاطفی» می‌نامند: تلاش قدرت سیاسی برای شکل‌دادن و هدایت احساسات عمومی.

تداوم تشییع «شهدای گمنام»، دهه‌ها پس از پایان جنگ، نیز در همین چارچوب قابل فهم است. شهید بی‌نام نمادی انعطاف‌پذیر است؛ هر معنایی—از تهدید خارجی تا ضرورت فداکاری—می‌تواند بر آن سوار شود. جامعه‌ای که دائماً در مواجهه با نمادهای جنگ و فقدان قرار می‌گیرد، طبق نظریهٔ «بسیج عاطفی»، بیشتر در حالت روانی «آمادگی برای بحران» باقی می‌ماند؛ حالتی که میزان پرسشگری و مشارکت انتقادی را کاهش می‌دهد.

البته باید پذیرفت که بخشی از این مناسک ریشه در فرهنگ مذهبی جامعه دارد؛ اما آنچه در جمهوری اسلامی برجسته می‌شود، افراط در سوگ‌سازی و کم‌سازی از شادی است. غم‌محوریِ دائمی می‌تواند به نوعی «ناتوانی آموخته‌شدهٔ جمعی» منجر شود؛ وضعیتی که در آن مردم انرژی روانی کمتری برای مطالبه‌گری و تغییر دارند.

در نهایت، جغرافیای اندوه تنها مجموعه‌ای از آیین‌های مذهبی نیست؛ شبکه‌ای از نمادها، مناسک و احساسات است که بازتولید غم را در خدمت بازتولید قدرت قرار می‌دهد.

#غم #حکومت_ایدئولوژیک #حکومت_دینی #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

آخور یا آخِر؟ مسئله مرجعیت شیعه!

جدایی‌راه قم و نجف در نسبت دین و دولت

پیام همراهان

توصیه اخیر آیت‌الله علی سیستانی مبنی بر پرهیز مؤمنان از اقتدا به امامان جماعتی که از دولت حقوق می‌گیرند، بار دیگر تفاوت نگرش دو حوزه بزرگ شیعه، قم و نجف، را برجسته کرده است. سیستانی این توصیه را نه از باب طعن به عدالت روحانیان حقوق‌بگیر، بلکه برای مصون نگه‌داشتن جایگاه دینی از هرگونه دخالت دولت، امروز یا فردا، طرح می‌کند. این نگاه ادامه سنتی است که در نجف بر استقلال نهادی و مالی روحانیت تأکید می‌کند؛ سنتی که تجربه دخالت دولت‌ها در امور دینی را خطری دائمی برای مرجعیت می‌داند.

در مقابل، ساختار روحانیت در ایران به دلایل تاریخی، فقهی و سیاسی با دولت گره خورده است. از عصر صفویه تا امروز، بسیاری از علما در ایران رابطه‌ای نزدیک با حکومت داشته‌اند و با استقرار جمهوری اسلامی این پیوند نهادمندتر شده است. بودجه سالانه برای امامان جماعت و جمعه، سازمان‌های دینی وابسته به دولت، و نقش سیاسی مکرر خطبه‌ها بر این رابطه مهر تأیید می‌زند. البته نباید این واقعیت پیچیده را به یکسان‌سازی فروکاست: در قم نیز طیف‌هایی وجود دارند که از حکومت فاصله گرفته یا منتقد آن‌اند. اما ساختار کلی حوزه قم با دستگاه سیاسی جمهوری اسلامی پیوندی ناگسستنی پیدا کرده است.

در نجف نیز نمی‌توان از «پرهیز مطلق از سیاست» سخن گفت. سیستانی در مقاطع حساس عراق، از سقوط صدام تا مقابله با داعش و بحران‌های سیاسی اخیر، نقش‌آفرینی داشته است. بااین‌حال، نوع سیاست‌ورزی نجف محتاطانه، غیرنهادی و اخلاق‌محور است؛ سیاست‌ورزی‌ای که برای حفظ فاصله با قدرت طراحی شده، نه برای ادغام شدن در آن.

همین تفاوت در «نوع نسبت با سیاست» است که توصیه اخیر سیستانی را مهم می‌کند. او یادآور می‌شود که رابطه مالی با دولت دیر یا زود استقلال دینی را تهدید می‌کند، حال آن‌که در ایران این رابطه به بخشی از ساختار رسمی روحانیت تبدیل شده است.

در نهایت، مسئله نه یک دوگانه قطعی میان قم و نجف، بلکه پرسشی بنیادی درباره آینده مرجعیت شیعه است:
آیا دین می‌تواند در کنار دولت بایستد و همچنان مستقل بماند، یا استقلال دینی تنها با فاصله‌گذاری سنجیده از قدرت حفظ می‌شود؟

#دین_حکومتی #حکومت_دینی #مرجعیت_شیعه #نجف #قم #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
صفوی‌گری و جمهوری اسلامی:
پیوندهای ایدئولوژیک یک حکومتِ دین‌سالار

پیام همراهان

حکومت صفویه بیش از دو قرن بر ایران سلطه داشت؛ نه فقط به‌خاطر قدرت نظامی و اقتصاد ابریشم، بلکه به دلیل پیوندی که میان قداست مذهبی و قدرت سیاسی ایجاد کرد. صفویان با رسمی‌کردن تشیع دوازده‌امامی و گسترش آیین‌هایی چون عزاداری‌های محرم، حکومتی ساختند که خود را «واسطهٔ امر مقدس» نشان می‌داد. در چنین فضایی، نقد حکومت به‌سادگی نقد دین تلقی می‌شد. تأکید علمایی مانند علامه مجلسی بر «اتصال حکومت صفوی به حکومت امام زمان» نیز این پیوند را تقویت می‌کرد.

هرچند صفویه حکومت صوفی–سلطانی بود و جمهوری اسلامی نظامی فقاهتی–انقلابی، اما شباهت‌های ساختاری میان آن‌ها وجود دارد؛ شباهت‌هایی که دلیل علاقهٔ رهبران جمهوری اسلامی به صفویه را روشن می‌کند.
در هر دو دوره:

مذهب، هویت سیاسی رسمی می‌شود.

مناسک عمومی ابزار تولید همبستگی سیاسی‌اند.

حکومت خود را زمینه‌ساز ظهور یا حامل مأموریت قدسی معرفی می‌کند.


این الگو به حکومت امکان می‌دهد که خود را فراتر از نقد بنشاند و مخالفت سیاسی را در سطحی اخلاقی–مذهبی بازتعریف کند.

با این حال، یک تفاوت بنیادین وجود دارد: جامعهٔ امروز ایران جامعهٔ صفوی نیست.
رشد سواد، تجربهٔ سکولاریزاسیون زیسته، شبکه‌های اجتماعی، فروپاشی انحصار روایت رسمی و نسل‌هایی که هویت دینی را انتخاب‌گرانه می‌فهمند، همگی مانع بازتولید کامل الگوی صفوی‌اند. امروز هیچ حکومت ایدئولوژیکی نمی‌تواند جامعهٔ پیچیده و چندصدایی ایران را همچون قرن دهم هجری در چنبرهٔ روایت واحد نگه دارد.

اهمیت پرداختن به صفویه در نقد امروز نه از سر تاریخ‌نگری، بلکه برای فهم مکانیزم قدسی‌سازی قدرت است؛ الگویی که هرگاه ظهور کند، آزادی، نقد و معنویت راستین را تهدید می‌کند. تجربهٔ صفویه نشان می‌دهد که وقتی قدرت به نام دین سخن بگوید، دین قربانی نخست آن خواهد بود.

آگاهی تاریخی و حساسیت نسبت به این مکانیزم، مهم‌ترین ابزار جامعه برای جلوگیری از تکرار چنین الگوهایی است؛ الگویی که در آن حکومت از تقدس تغذیه می‌کند و مردم از آزادی محروم می‌شوند.

#شیعه #صفویه #حکومت_دینی #حکومت_ایدئولوژیک #گفتگو_توانا

@Dialogue1402

‌
“دست خدا بر سر ماست، خامنه‌ای رهبر ماست”

کهن‌الگوی پدر مقتدر و مقدس در جمهوری اسلامی

پیام همراهان

کارل یونگ، روان‌شناس سوئیسی، مفهوم ناخودآگاه جمعی را معرفی کرد: بخشی از روان که فراتر از تجربه فردی است و شامل الگوها و تصاویر مشترک انسانی می‌شود، مانند پدر، قهرمان، سایه یا منجی. این الگوها، رفتارها و واکنش‌های جمعی را شکل می‌دهند و می‌توانند حتی بدون آگاهی ما، باورها و تصمیم‌های سیاسی و اجتماعی را هدایت کنند.

شعارهای از قبیل «دست خدا بر سر ماست، خامنه‌ای رهبر ماست» نمونه‌ای بارز از فعال شدن کهن‌الگوی پدر مقتدر در جمهوری اسلامی است. رهبر در این شعار نه فقط یک سیاستمدار، بلکه نمادی از پدر فراگیر معرفی می‌شود؛ پدری که امنیت، نظم و بقای جمع را تضمین می‌کند و اطاعت را بر اختیار فردی ارجح می‌داند. نتیجه آن، وابستگی روانی و پذیرش بی‌چون‌وچرای قدرت است.

عبارت «دست خدا بر سر ماست» نیز کهن‌الگوی قدرت الهی و منجی را فعال می‌کند. پیام ناخودآگاه آن این است که مخالفت با رهبر، مخالفت با نظم آسمانی و حتی بقای جامعه است. چنین ترکیبی نقد و پرسشگری را محدود کرده و وابستگی جمعی را تقویت می‌کند.

در عمل، این شعار و کهن‌الگوها باعث می‌شوند جامعه در حالت بقا و اضطراب دائمی قرار گیرد. ترس از تهدیدها یا خطرهای فرضی باعث می‌شود مردم حتی پس از مرگ رهبر یا تغییر شرایط سیاسی، همچنان چرخه اطاعت و استبداد را بازتولید کنند. نمونه‌های تاریخی از دهه‌های اخیر نشان می‌دهند که شعارها و نمادها می‌توانند رفتار و تصمیمات جمعی را بدون منطق یا دلیل روشن هدایت کنند.

شناخت این کهن‌الگوها اولین گام برای ایجاد آگاهی جمعی و تفکر مستقل است. تا زمانی که جامعه به نقش‌های «پدر مقتدر» و «منجی نجات‌دهنده» وابسته باشد، تغییر واقعی در ساختار قدرت دشوار خواهد بود. اما اگر بتوانیم این الگوها را تحلیل و نقد کنیم، فرصت ایجاد نهادسازی، مسئولیت‌پذیری جمعی و گریز از اطاعت کورکورانه فراهم می‌شود.

در نهایت، این یادداشت دعوتی است به نگاهی آگاهانه و انتقادی به شعارها و نمادهایی که روان جمعی را شکل می‌دهند؛ فهم اینکه قدرت چگونه با ناخودآگاه ما بازی می‌کند، نخستین قدم برای تغییر و رشد جامعه است.

#کهن_الگو #یونگ #قدسی_سازی #حکومت_دینی #گفتگو_توانا


@Dialigue1402

چرا مردم باید از حکومت دینی ناراضی باشند و چرا حق دارند اعتراض کنند؟

پیام همراهان

من به‌عنوان یک شهروند، از حکومتی ناراضی‌ام که نام دین را یدک می‌کشد اما نتیجه‌ سیاست‌هایش فقر، تبعیض و بی‌عدالتی است.

وقتی حداقل دستمزد کارگر کمتر از ۱۵ میلیون تومان است و خط فقر از ۸۰ میلیون تومان گذشته، دیگر نمی‌توان از «مدیریت» یا «تحمل» حرف زد. این شکاف، فقط عدد نیست؛ زندگیِ له‌شده‌ی میلیون‌ها انسان است.

تورم، مردم را بیدار ‌کرده. وقتی هر روز فقیرتر می‌شویم، وقتی امنیت شغلی نداریم، وقتی درمان، آموزش و مسکن به رویا تبدیل شده، دیگر سکوت فضیلت نیست.
حکومتی که باید رفاه عمومی را تضمین کند، منابع کشور را به نهادهای ایدئولوژیک، پروژه‌های تبلیغاتی و دستگاه‌های پرهزینه می‌سپارد؛ در حالی که مردم زیر بار گرانی خرد می‌شوند.

از سوی دیگر، سیاست‌های جنگ‌طلبانه و مداخله‌جویانه در منطقه، هزینه‌های سنگین نظامی و برنامه‌های هسته‌ای، و ماجراجویی‌های پرخرج، اقتصاد را به حاشیه رانده است. نتیجه روشن است: اقتصاد به دست شبکه‌ای از رانت‌خواران و فاسدان سپرده شده؛ منابع ملی غارت می‌شود و سهم مردم از ثروت کشور هر روز کمتر.

حکومت دینی وقتی پاسخ‌گو نیست، وقتی نقد را برنمی‌تابد و اعتراض را سرکوب می‌کند، مشروعیت اخلاقی خود را از دست می‌دهد. دین اگر ابزار قدرت شود، به‌جای عدالت، توجیه‌گر بی‌عدالتی می‌شود. من ناراضی‌ام چون می‌بینم وعده‌ها جای خود را به فقر داده‌اند و «مصلحت» همیشه به ضرر مردم تفسیر می‌شود.

مردم حق اعتراض دارند. حق دارند به خیابان بیایند، صداشان را بلند کنند و بپرسند: چرا زندگی ما این‌قدر بی‌ارزش شده؟
اعتراض جرم نیست؛ واکنش طبیعی به فقر، تورم و بی‌عدالتی است. حکومتی که صدای مردم را نشنود، دیر یا زود با فریادشان روبه‌رو می‌شود.

به قول فرخی یزدی:
گفته بودند که سازیم وطن همچو بهشت
دوزخی پر ز بلایا و عذابش کردند

#حکومت_دینی #دین_حکومتی #اعتراض #گفتگو_توانا

@Dialogue1402