‌

برای خوب بودن، همیشه نیازی به ترس از جهنم یا امید به بهشت نیست؛ انسان بودن، خودش دلیل کافی‌ست.
شايد آزمون واقعى انسان بودن، اخلاقى زيستن بدون وعده باشد.

متن و پوسترها بازنشر از صفحه اینستاگرام امیر بصیری


#پرسشگرى #مسئولیت_اخلاقی #اخلاق #فلسفه #فلسفه_اخلاق
#گفتگو_توانا

@Dialogue1402

از یک «نه» کوچک تا یک تحول بزرگ

تغییر واقعی، از پایین آغاز می‌شود

پیام همراهان

در کتاب ماندگار قدرت بی‌قدرتان، واتسلاو هاول با نگاهی عمیق و انسانی، بر این حقیقت ساده اما بنیادین تأکید می‌کند: تغییر پایدار اجتماعی و سیاسی نه از بالا، که از دل انسان‌ها و در بطن جامعه آغاز می‌شود. جمله‌ی «تغییر واقعی از پایین آغاز می‌شود» نه صرفاً یک شعار، بلکه لب سخن فلسفه‌ی مقاومت مدنی هاول است—فلسفه‌ای که قدرت واقعی را در انتخاب‌های اخلاقی، فردی و بی‌هیاهو می‌بیند.

به باور هاول، ساختارهای استبدادی فقط با زور و سرکوب تداوم نمی‌یابند؛ بلکه از تکرار روزمره‌ی دروغ‌ها، اطاعت بی‌چالش، و همراهی ناخواسته‌ی مردمی تغذیه می‌کنند که به ظاهر بی‌قدرت‌اند، اما در عمل ستون‌های پنهان نظام‌اند. هرگاه فردی تصمیم بگیرد با وجدان خویش زندگی کند، از تظاهر پرهیز نماید و حقیقت را—حتی در سکوت—پاس بدارد، گامی کوچک اما ویرانگر برای نظام سرکوب‌گر برمی‌دارد.

اما این مقاومت خاموش در زندگی واقعی چگونه معنا می‌یابد؟ در دل یک نظام تمامیت‌خواه چون جمهوری اسلامی ایران، چگونه می‌توان از «پایین» آغاز کرد؟ پاسخ، در انتخاب‌های کوچک اما آگاهانه‌ای‌ست که روزانه در زندگی شخصی و شغلی‌مان انجام می‌دهیم:

معلمی که در کلاس درس، به‌جای تبلیغ روایت رسمی نظام، تفکر انتقادی، گفت‌وگوی آزاد و ارزش‌های انسانی را آموزش می‌دهد. او شاید شعار سیاسی ندهد، اما بذر آگاهی را در ذهن نسل آینده می‌کارد.

نویسنده یا هنرمندی که به‌جای بازتولید کلیشه‌های حکومتی، از زندگی واقعی مردم، دردها، زیبایی‌ها و تناقض‌های جامعه روایت می‌کند؛ حتی اگر اثرش در گمنامی منتشر شود، پژواک آن تا عمق وجدان عمومی نفوذ می‌کند.

پزشک یا پرستاری که در نظامی تبعیض‌آمیز، بدون توجه به جنسیت، عقیده یا پوشش بیماران، صرفاً بر اساس کرامت انسانی با آن‌ها رفتار می‌کند. همین تصمیم ساده، انکار عملی گفتمان تفرقه و تفکیک است.

کارمندی که به‌رغم فشارها و عرف‌های نانوشته، از پذیرش رشوه یا دروغ در اسناد و فرایندها سر باز می‌زند. این نه گفتن به فساد، گرچه بی‌صداست، اما به افول مشروعیت سیستم یاری می‌رساند.

شهروندی معمولی که در جمع‌های خانوادگی یا شبکه‌های اجتماعی، از انتشار دروغ‌های حکومتی خودداری می‌کند و به روایت حقیقت پایبند می‌ماند. این انتخاب، هرچند بی‌سروصدا، بازتابی از شرافت انسانی‌ست.


هاول از «انقلاب درونی» سخن می‌گوید؛ انقلابی که با بازسازی درون انسان، با ایستادگی در برابر دروغ، و با کنش‌های کوچک اما اصیل آغاز می‌شود. او می‌نویسد: «حتی انسانی که در ظاهر بی‌قدرت است، اگر از دروغ گفتن و تظاهر پرهیز کند، یک عمل سیاسی انجام داده است.»

در جهانی که قدرت‌های بیرونی چیره‌اند و بسیاری از انسان‌ها خود را ناتوان و فرودست می‌پندارند، هاول یادآور می‌شود که قدرت حقیقی در درون هر فرد نهفته است. تحول واقعی، از لحظه‌ای آغاز می‌شود که فرد تصمیم می‌گیرد در راستی زندگی کند، نه در دروغ.
زمانی که صداقت، جایگزین ترس می‌شود، تغییر نیز آغاز شده است—آرام، آهسته، اما برگشت‌ناپذیر.

#مقاومت_مدنی #واتسلاو_هاول #نه_به_جمهوری_اسلامی #با_حقیقت_زندگی_کنیم #مسئولیت_فردی #یاری_مدنی_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

اگر اعتراض کنید، نمی‌آیم!

از وکالت تا ولایت؛ وقتی نماینده، ارباب موکلان می‌شود

✍️خیام عباسی، جامعه‌شناس


غلامرصا تاجگردون نماینده گچساران که در انتخابات قبلی به دلیل تخلف انتخاباتی، اعتبارنامه‌اش توسط نمایندگان مجلس تأیید نشد و از مجلس اخراجش کردند، در یک جلسه با تعدادی از موکلین و منتقدان خود گفته است (نقل به مضمون): چرا اعتراض می‌کنید؟. اگر به اعتراض و انتقاد ادامه بدهید، رهای‌تان می‌کنم و در تهران می‌نشینم، کاری هم از دست‌تان برنمی‌آید چون نماینده هستم.


پارلمانی که تاجگردون عضو آن است، نتیجۀ تئوری‌پردازی‌های فیلسوفان غربی است و بعید است نام‌برده از مکانیزم آن و ضرورت پاسخگویی وکیل به موکلان آگاه باشد. اگر او با مکانیزمی کاملاً دموکراتیک انتخاب شده بود، همین چند جمله حق عزل او را به موکلانش می‌داد و موکلانش - حتا آن درصدی که به او رأی نداده‌اند- قادر بودند به راحتی، کرسی قرمز ِ پُر آب‌ونان را از زیر پای او بکشند. اما دریغا که... .

اما، فیلسوفانی چون روسو و لاک بر این اصل پای فشرده‌اند که قدرت سیاسی ریشه در حقوق انتخاباتی مردم دارد. نماینده، وکیل‌ِ موکلان است، نه ارباب آنان. موکل، وکیل را استخدام می‌کند تا کارهای او را انجام بدهد. این رابطه در ایران برعکس شده است. هنگامی که نماینده‌ای می‌گوید: «رهای‌تان می‌کنم و کاری نمی‌توانید بکنید چون نماینده هستم» در واقع خود را فراتر از مردم می‌نهد و رابطۀ عمودی ِ فرادست - فرودست را جای‌گزین رابطۀ افقی ِ خادم - موکل می‌کند. این سخن، مشروعیت نمایندگی را از اساس تخریب می‌کند.
حقِ اعتراض و نقد، خون جاری در رگ‌های دموکراسی است. جان استوارت میل در رساله‌ جاودان «دربارۀ آزادی» هشدار داده است که خاموش کردن صداهای مخالف، جامعه را به ورطۀ «استبداد خاموش» می‌کشاند. عبارت «اعتراض می‌کنید» نه‌تنها حق مردم را تحقیر می‌کند، بلکه خطر تبدیل نمایندگی به پدرسالاری سیاسی را آشکار می‌سازد. نماینده‌ای که نقد و اعتراض را با تهدید پاسخ می‌دهد، گویی خود را «پدر و دانای کل جامعه» می‌پندارد. 
البته چنین آدمی حتا مصونیت پارلمانی را هم درک نکرده است. مصونیت پارلمانی، حربه‌ای برای دفاع از استقلال نهاد قانون‌گذاری در برابر فشارهای بیرونی است. این دیدگاه را منتسکیو، نظریه‌پرداز تفکیک قوا نوشته است. اما هنگامی که نماینده‌ای با تکیه بر این مصونیت فریاد می‌زند:‌«کاری از دست‌تان برنمی‌آید»،‌ این امتیاز را به سلاحی برای مصونیت از پاسخگویی بدل می‌کند. این همان فساد نهادی است که ارسطو نسبت به آن هشدار داده است؛ یعنی تبدیل دموکراسی به اولیگارشی خودکامه.
هابرماس و دیگر نظریه‌پردازان دموکراسی ِ گفت‌وگومحور تأکید دارند که مشروعیت نهادها در گرو دادوستد پیوسته با ارادۀ مردم است. اعلام «در تهران می‌نشینم» و تهدید به ترک مسئولیت، نشان‌دهندۀ گسست ارادۀ نماینده از ارادۀ موکلان است. این سخن، آشکارا می‌گوید نفع شخصی یا موقعیت من بر خدمت به شما ارجحیت دارد. 
حتی ادموند برک که از استقلال رأی نماینده دفاع می‌کرد، هرگز حق تحقیر مردم یا انکار پاسخگویی را مجاز نمی‌شمرد. آنچه این جا رخ داده، سقوط از اخلاق نمایندگی به ورطۀ نخوت قدرت است. نماینده‌ای که تهدید به «رها کردن» مردم می‌کند، گویی نمایندگی را ملک شخصی خود می‌پندارد، نه امانتی عمومی.
این سخن، سه زنگ‌خطر بزرگ را به صدا درمی‌آورد: 
اول، فراموشی ریشه‌های مردمی قدرت (روسو)؛
دوم،  تبدیل نقد به «تهدید» (نفی آزادی بیان میل)؛
و سوم، سوءاستفاده از نهادهای دموکراتیک برای تثبیت بی‌مسئولیتی (ارسطو). 

همان‌گونه که روسو هشدار داد قدرتی که از مردم برمی‌خیزد، اگر در خدمت مردم نباشد، مشروعیت خود را می‌کُشد.
این نماینده، با گفتارش، نه‌تنها مشروعیت خودش را خدشه‌دار کرده، بلکه خطر بی‌اعتمادی به نهاد نمایندگی را نیز دامن زده است.
این‌که کدام‌یک از نهادها و سازمان‌های حکومتی در نبود حق عزل مردم، از این نماینده پاسخ و توضیح بخواهند، در اصول اساسی و حقوق سیاسی مردم غایب است. در واقع برای چنین نماینده‌ای هم روشن است که ارکان حکومت از او توضیح نمی‌خواهند. هرچه هست، حتا رنگ ظاهری هم از سیستم انتخاباتی در ایران باقی نمانده است. اگرنه چنین افرادی، نمایندگی مردم را در لیست آرزوهای‌شان می‌نوشتند.


آن‌چه خواندید یادداشت تحلیلی خیام عباسی (جامعه‌شناس) است که در کانال تلگرامی‌اش (شرنگ) منتشر شده است.

#مشروعیت #بحران_مشروعیت #دموکراسی #مسئولیت #شفافیت #قدرت #نمایندگی #پاسخگویی #استبداد #یاری_مدنی_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

«گلیم خودت را از آب بکش»:
از رهایی فردی تا فروپاشی اخلاق جمعی

پیام همراهان

آخرین جمله‌ی قاضی به من این بود:
«مجازاتت را تعلیق کرده‌ام، برو و به فکر خانواده‌ات باش.»
آن لحظه نفهمیدم چرا این جمله بیش از حکم محکومیت، در من سنگینی کرد. از در دادگاه بیرون آمدم، اما در ذهنم چیزی شکست؛ نوعی اعتماد، نوعی باور به پیوند میان انسان و جامعه. حس کردم این جمله نه فقط خطاب به من، بلکه خطاب به نسلی است که یادش داده‌اند در هر شرایطی فقط گلیم خودش را از آب بیرون بکشد.

این توصیه، که در ظاهر رنگ عقل معاش دارد، در عمق خود پژواکی است از مرگ مسئولیت مدنی. وقتی هرکس تنها به نجات خود می‌اندیشد، پیوندهای اجتماعی یکی‌یکی می‌گسلند. در چنین فضایی، استبداد برای بقا به زور چندانی نیاز ندارد؛ ترس، سکوت و بی‌تفاوتیِ مردم برایش کافی است. رسانه‌ها دروغ می‌گویند، همسایه فریاد مظلوم را می‌شنود و خاموش می‌ماند، معلم حقیقت را می‌داند اما از ترس نان لب فرو می‌بندد — و چرخ بی‌عدالتی نرم و بی‌صدا می‌چرخد.

آلبر کامو گفته بود: «ستمگر بدون کمک قربانی‌اش نمی‌تواند کاری کند.»
وقتی ما از خیر جمعی می‌گریزیم، ناآگاهانه طناب تداوم ظلم را می‌تابیم.
و با هر بار گفتن «به من چه»، دیواری دیگر میان انسان و انسان بالا می‌رود.

شجاعت مدنی لزوماً فریاد در میدان نیست؛ گاه تنها یعنی نترسیدن از اندیشیدن، نپذیرفتن دروغ و ایستادن بر حقیقت در محدوده‌ی توان.
هانا آرنت نوشته بود: «ریشه‌ی شر در بی‌تفاوتی است.»
آری، وقتی مردم از شجاعت اخلاقی در بیان حقیقت دست می‌کشند، دیگر نیازی به سرکوب نیست.

نجات فردی بدون نجات جمعی توهمی بیش نیست. جامعه‌ای که دروغ و ترس در تار و پودش تنیده، حتی نجات‌یافتگانش را نیز می‌بلعد.
بازسازی اخلاق جمعی از لحظه‌ای آغاز می‌شود که کسی دوباره جرأت کند چراغی بیفروزد؛ حتی اگر در باد خاموش شود.


عکس: وکیل محمد نجفی، انسان مسئولی که می‌توانست سکوت کند، وکالت چند پرونده اختلاف مالی را بر عهده بگیرد و گلیم خودش را از آب بکشد و زندگی مرفهی هم داشته باشد. ولی وجدان او اجازه نداد که در برابر ظلم ظالمان خاموش بنشیند. هزینه‌اش را هم داده است، اما فضیلتی اخلاقی را زندگی کرده است.


#شهامت #مسئولیت_فردی #شهامت_مدنی #نه_به_بیتفاوتی #یاری_مدنی_توانا

@Tavaana_TavaanaTech

ناخودآگاهِ جمعیِ ناتوان از کنش؛

ای خدا، ای فلک، ای طبیعت!
شامِ تاریکِ ما را سحر کن

پیام همراهان

ناخودآگاهِ جمعی ما آکنده از رنج است، اما تهی از کنش. ما درد را به‌خوبی می‌شناسیم، آن را روایت کرده‌ایم، آوازش را خوانده‌ایم و برایش اشک ریخته‌ایم؛ اما هنگامی که نوبت به خشم می‌رسد، به آن نیروی مرزگذار و تغییرساز، ناگهان زبانمان می‌گیرد. به‌جایش آه می‌کشیم، ناله می‌کنیم و چشم به جایی بیرون از خود می‌دوزیم.
«ای خدا، ای فلک، ای طبیعت!» این فراخوان جمعی، بیش از آنکه دعایی ساده باشد، نشانه‌ی یک الگوی روانیِ ریشه‌دار است: عادت به واگذاری عاملیت. گویی تاریکی بی‌فاعل است و سحر باید از جایی بیرون از انسان نازل شود. در این الگو، ما نه کنشگران تاریخ، که تماشاگران تقدیر هستیم؛ محکومانِ صبوری که امید را جانشین مسئولیت کرده‌ایم.
فرهنگ عاطفی ما خشم را یا خطرناک دانسته یا نازیبا. خشم باید تلطیف شود، به ناله بدل گردد، یا در قالب عرفان و رضا حل شود تا نظم نمادین بر هم نخورد. نتیجه، شکل‌گیری نوعی مظلومیت اخلاقی است: رنج می‌کشیم، پس حق داریم، اما کنش نمی‌کنیم. این مظلومیت آرام‌بخش است، اما ناتوان‌کننده.
نقد ناخودآگاه جمعی، درست از همین‌جا آغاز می‌شود: از بازشناسی این حقیقت که بدون خشمِ آگاهانه، هیچ تغییری ممکن نیست. خشمی که فریاد نیست، ویرانگری نیست، بلکه مطالبه است؛ خشمی که خطاب دارد، مسئول را نشانه می‌گیرد و از جهان پاسخ می‌خواهد.
شاید وقت آن رسیده که به‌جای التماس برای سحر،
جرئت کنیم تاریکی را نام‌گذاری کنیم
و سهم خودمان را در ساختن صبح بپذیریم

#خشم #کنشگری #مسئولیت_پذیری #مبارزه_مدنی #نه_به_جمهوری_اسلامی

@Tavaana_TavaanaTech

‌
صنعت حالِ خوب و فراموشی مسئولیت جمعی:
آیا «حال خوب» محصول جانبی زیست مسئولانه است؟

پیام همراهان

در سال‌های اخیر «حالِ خوب» از یک تجربه انسانی به یک مطالبه دائمی تبدیل شده است؛ گویی مهم‌ترین وظیفه ما تنظیم ذهن، دوری از اخبار تلخ و تمرکز بر احساسات شخصی است. این توصیه‌ها در ظاهر سودمندند، اما پرسش اینجاست: وقتی جامعه با بحران و خشونت روبه‌روست، به‌ویژه در روزهای پس از کشتار خونین هجدهم و نوزدهم دی‌ماه، آیا می‌توان رنج جمعی را به مسئله‌ای صرفاً فردی تقلیل داد؟
در چنین لحظاتی، اندوه و خشم فقط «هیجان منفی» نیستند؛ واکنش‌هایی اخلاقی‌اند. سوگ اجتماعی نشانه زنده بودن وجدان عمومی است. اگر به ما گفته شود «برای حفظ حال خوب، فاصله بگیر و درگیر نشو»، خطر آن است که به‌تدریج حساسیت اخلاقی و مسئولیت شهروندی‌مان فرسوده شود.

حتی در روان‌شناسی مثبت‌نگر که با نام‌هایی مانند مارتین سلیگمن شناخته می‌شود، تأکید بر معنا، ارتباط و مشارکت است؛ نه انکار واقعیت و نه بی‌اعتنایی به رنج دیگران. حال خوبِ پایدار از دل تجربه معنا و پیوند اجتماعی شکل می‌گیرد، نه از بریدن خود از جهان مشترک.

مسئولیت اجتماعی لزوماً به معنای فرسودگی یا خشم دائمی نیست. مسئول بودن یعنی آگاه ماندن، همدل بودن با آسیب‌دیدگان، پرسیدن پرسش‌های دشوار و حفظ حافظه جمعی. جامعه‌ای که رنج مشترک را به «انتخاب ذهنی افراد» تقلیل دهد، به‌تدریج خشونت را عادی می‌کند و پیوندهای انسانی را سست می‌سازد.

«صنعت حالِ خوب» وقتی خطرناک می‌شود که آرامش فردی را جایگزین مسئولیت جمعی کند. در مقابل، می‌توان صورت مسئله را وارونه دید: شاید حال خوب هدف نهایی نباشد، بلکه پیامد زیستِ مسئولانه و معنادار باشد. انسانی که در کنار دیگران می‌ایستد، نسبت به حقیقت بی‌تفاوت نمی‌ماند و سهم خود را حتی اگر کوچک در حفظ کرامت انسانی ادا می‌کند، امکان تجربه آرامشی عمیق‌تر را خواهد داشت.
پرسش اصلی همین است:
آیا می‌خواهیم صرفاً احساس بهتری داشته باشیم، یا می‌خواهیم در جهانی بهتر سهیم باشیم؟

#همدلی #سوگ #مسئولیت_اجتماعی #همبستگی

@Tavaana_TavaanaTech

ابتذال شر؛ از آیشمن تا سرکوبگران جمهوری اسلامی!
تاملی به دیدگاه هانا آرنت در کتاب آیشمن در اورشلیم

✍مهدی نوذر

آنچه هانا آرنت در کتاب آیشمن در اورشلیم صورت‌بندی کرد، فقط یک روایت تاریخی از محاکمه‌ی آیشمن نبود؛ هشداری بود برای همه‌ی زمان‌ها. هشداری درباره‌ی اینکه شر، لزوماً با چهره‌ای هیولایی ظاهر نمی‌شود، بلکه می‌تواند در قالب انسان‌هایی کاملاً معمولی، قانون‌مدار و حتی «وظیفه‌شناس» عمل کند.
آیشمن نه دیوانه بود و نه سادیست. او کارمندی بود که واژه‌ها را برایش تغییر داده بودند تا واقعیت را نبیند؛ «اسکان مجدد» به جای تبعید، «رفتار ویژه» به جای مرگ. این تغییر زبان، تنها یک بازی لفظی نبود، بلکه سازوکاری بود برای فرار از مواجهه با حقیقت در ذهن او، جنایت دیگر جنایت نبود، بلکه اجرای قانون بود.
همین‌جا است که مفهوم «ابتذال شر» شکل می‌گیرد: جایی که انسان، به‌جای اندیشیدن، اطاعت می‌کند؛ به‌جای قضاوت اخلاقی، به دستور تکیه می‌کند و به خود می‌گوید «من فقط مأمورم».
این منطق، محدود به یک دوره یا یک کشور نیست. در هر نظامی که سرکوب به یک رویه تبدیل می‌شود، این الگو تکرار می‌گردد: کارگزارانی که نه از سر نفرت شخصی، بلکه از سر عادت، ترس، یا میل به پیشرفت در ساختار، در چرخه‌ی خشونت مشارکت می‌کنند. جایی که قانون، جای اخلاق را می‌گیرد و دستور، جای مسئولیت را.
در چنین ساختاری، خشونت نه به‌عنوان یک استثنا، بلکه به‌عنوان «وظیفه» بازتعریف می‌شود. کسانی که در خیابان‌ها، بازداشتگاه‌ها یا اتاق‌های بازجویی نقش دارند، اغلب خود را مجرم نمی‌دانند؛ زیرا همانند آیشمن، معیار قضاوتشان نه وجدان، بلکه چارچوبی است که در آن قرار گرفته‌اند.
اما استدلال «من مأمور بودم و معذور»، همان‌طور که هانا آرنت نشان می‌دهد، نه تنها مسئولیت را از بین نمی‌برد، بلکه دقیقاً نقطه‌ی آغاز فروپاشی اخلاقی است. زیرا لحظه‌ای که انسان اختیار اندیشیدن را کنار می‌گذارد، به ابزاری در دست هر سیستمی تبدیل می‌شود فارغ از اینکه آن سیستم تا چه حد عادلانه یا فاسد باشد.
در مواجهه با رخدادهای خشونت‌آمیز در هر جامعه‌ای، از جمله سرکوب‌های سیاسی در ایران که به طور مثال در دی ماه گذشته بیش از سی هزار انسان بی‌گناه را کشتند این پرسش اساسی مطرح می‌شود: نقش فرد چیست؟ آیا می‌توان پشت قانون یا دستور پنهان شد و از مسئولیت اخلاقی گریخت؟ یا اینکه، همان‌گونه که آرنت در نوشته‌هایش درباره‌ی مسئولیت فردی در زمان دیکتاتوری تأکید می‌کند، حداقل وظیفه‌ی انسان «همکاری نکردن با ظلم» است؟
این انتخابی است که هر فرد، در هر جایگاهی، ناگزیر با آن روبه‌رو می‌شود. انتخاب میان اطاعت کورکورانه و اندیشیدن !
تاریخ بارها نشان داده که داوری نهایی، نه بر اساس عنوان‌ها و جایگاه‌ها، بلکه بر اساس همین انتخاب‌ها صورت می‌گیرد. کسانی که صرفاً «وظیفه‌شان را انجام می‌دادند»، اغلب در برابر این پرسش تنها می‌مانند: چرا در لحظه‌ای که باید فکر می‌کردند، فقط اطاعت کردند؟

تاریخ نه بهانه‌ها بلکه انتخاب‌ها را قضاوت میکند مراقب باشید که کجای تاریخ ایستاده اید!

#ابتذال_شر #مسئولیت_فردی #نه_به_جمهوری_اسلامی

@Tavaana_TavaanaTech

هراس از آزادی

دشواری‌های زیستن در جهان آزاد

✍️مصطفا آل‌احمد

آزادی از جذاب‌ترین و در عین حال از پرهزینه‌ترین آرمان‌های زندگی اجتماعی است. کمتر مفهومی را می‌توان یافت که در گفتار عمومی تا این اندازه مورد ستایش قرار گیرد، اما در عین حال، الزامات و پیامدهای واقعی آن تا حدود زیادی نادیده گرفته شود. بسیاری از مردم، آزادی را مطالبه می‌کنند، اما آیا برای زیستن در شرایط آزادی نیز آمادگی دارند؟

حکومت استبدادگر نه تنها آزادی‌های سیاسی و اجتماعی را تباه می‌کند، بلکه به‌ تدریج فرهنگ عمومی، روابط اجتماعی و خانوادگی و همچنین عادت‌های رفتاری را نیز به فرهنگی مستبدانه تغییر می‌دهد. مردمی که در تاریخی طولانی زیر سلطه‌ی رژیم‌های اقتدارگرا زیسته‌اند، معمولاً بخشی از اعتماد اجتماعی، مسئولیت‌پذیری و مهارت‌های زیستن در آزادی را نیز از دست می‌دهند. از این رو، مسئله تنها «خواستن آزادی» نیست، بلکه استبداد، میراثی تاریخی و فرهنگی را شکل‌ می‌دهد که مردم به ساختار عمودی آن عادت می‌کنند.

آزادی‌خواهانِ واقعی هرگز برای رهایی از استبدادی ریشه‌دار و چندصدساله، به دنبال راه‌حل‌های زودگذر و معجزه‌آسا نیستند. آزادی ــ در معنای گسترده‌ی آن ــ چیزی نیست که آن را رایگان یا از سر ترحم به ملتی هدیه بدهند. راه آزادی، راهی دشوار، پرهزینه و پرتلاطم است؛ راهی که تنها هنگامی تحقق می‌یابد که جامعه‌ای آماده باشد بهای سنگین آن را بپردازد.
آزادی مستلزم پذیرش مسئولیت، رعایت قانون، احترام به حقوق دیگران و شکلی از خودمحدودسازی است. از این رو، متفکرانی چون روسو و کانت آزادی را نه در رها بودن از هر قید و بند، بلکه در توانایی انسان برای تبعیت از قواعدی می‌دانستند که یکایک مردم در شکل‌گیری آن‌‌ها مشارکت دارند.
برخلاف تصور رایج، زندگی در جامعه‌ای آزاد الزاماً آسان‌تر از زندگی در یک نظام اقتدارگرا نیست. در جوامع آزاد، شهروندان باید مسئولیتِ بخش بزرگی از تصمیم‌ها و پیامدهای زندگی خود را بر عهده بگیرند. آنان باید میان حقوق خود و حقوق دیگران تعادل برقرار کنند و از تبدیل منافع فردی به زیان عمومی پرهیز کنند. به این ترتیب، آزادی تنها گسترش اختیار نیست؛ گسترش مسئولیت نیز هست.
اریک فروم در کتاب گریز از آزادی استدلال می‌کند که بسیاری از انسان‌ها از آزادی می‌ترسند، زیرا آزادی، مسئولیت و اضطراب به همراه می‌آورد، زیرا هزینه‌های آزادی برای گروه‌های مختلف اجتماعی یکسان نیست. برای مثال نخبگان اقتصادی و فرهنگی معمولاً از آزادی سود بیشتری می‌برند، در حالی که برخی اقشار ممکن است در کوتاه‌مدت احساس ناامنی کنند. این نابرابری هزینه، یکی از منابع مهم پوپولیسم و بازگشت اقتدارگرایی است. از این جاست که گاه مردم به استقبال اقتدارگرایی می‌روند.
به این ترتیب می‌توان پرسید: آیا مردمی که خواهان آزادی هستند، برای پذیرش الزامات آن نیز آماده‌اند؟ آیا جامعه‌ای که در آن قانون به‌سادگی دور زده می‌شود، منافع عمومی قربانی منافع فردی می‌شود و مسئولیت‌پذیری مدنی ضعیف است، می‌توان به‌سادگی از آزادی بهره‌مند شد؟
تاریخ بارها نشان داده است که نهادهای آزاد بدون فرهنگ مدنی مناسب، شکننده و آسیب‌پذیر خواهند بود.
با این حال، تاریخِ اندیشه‌‌های سیاسی نشان می‌دهد که استبدادگران نیز بارها با استناد به «آماده نبودن مردم»، آزادی را به تعویق انداخته‌اند. از این رو، مطالبه‌ی آمادگی کامل برای آزادی می‌تواند به چرخه‌ای بی‌پایان تبدیل شود؛ چرخه‌ای که در آن جامعه هرگز به اندازه‌ی کافی بالغ تشخیص داده نمی‌شود و آزادی همواره به آینده‌ای نامعلوم موکول می‌گردد.
به این ترتیب آزادی و فرهنگ آزادی‌خواهی در رابطه‌ای متقابل با یکدیگر شکل می‌گیرند؛ هرچه جامعه‌ای مسئول‌پذیرتر باشد، نهادهای آزادتر می‌آفریند و نهادهای آزاد نیز به نوبه‌ی خود شهروندانی با حس مسئولیت بالا پرورش می‌دهند.

بنابراین پرسش اصلی این نیست که آیا ما آزادی را دوست داریم یا نه. پرسش این است که آیا آماده‌ایم هزینه‌های آزادی را بپردازیم، مسئولیت‌های آن را بپذیریم و همزمان از به تعویق افتادن دائمی آن نیز جلوگیری کنیم؟

آزادی، انتخابی یک‌باره نیست؛ بلکه آزمونی دائمی است. آزادی نه با شعار به دست می‌آید و نه با انتظار. جوامع گذشته‌گرا حاضر نیستند برای آزادی به تحول تن بدهند و با ثبات جویی و عافیت‌طلبی، زندگی در استبداد را بر می‌گزینند.

این مطلب از کانال تلگرام آقای آل‌احمد برداشته شده است.

#آزادی #مسئولیت

@Tavaana_TavaanaTech