نقدآگین

📘متکلم یا فیلسوف؟
— پاسخی به نقد جناب آقای علیرضا معینی
(۱/۲)
✍🏻 #علی_صاحب‌الحواشی

🍂 من از جناب آقای معینی متشکرم که محبت کرده وقت گذاشتند و نقد خود را بر یادداشت "دین، نواندیشی دینی، و دکتر عبدالکریم سروش" من طرح نمودند. ای‌ کاش بجای گفتار (پیوست)، متن مکتوب می‌فرستادند.

🍂 نکته نخستِ بسیار مهم، و مقدم بر همه‌چیز، آن است که یادداشت من در پاسخ به گزاره‌ زننده‌ای بود که کسی در جایی نوشته بود و من در صدر مطلبم نقل کردم تا وجه مخاطبه‌ای سخنم روشن‌ باشد. لیکن بسیار متاسف شدم که نه فقط آقای معینی بلکه برای چند تن دیگر نیز شبهه پیش آمد که آن گزاره از من است!!! من زبان به هرز نیالایم، هیهات که چنان نویسم!

🍂 باری! برای رفع آن شبهه، اولاً در یادداشت خویش خط‌کشی کردم تا آن جمله موهن از جوابیه من تفکیک شود، و ثانیا کلمه زننده موجود در آن را تطهیر نمودم.

🍂 اما لب‌لباب نقد جناب آقای معینی بر یادداشت من این بود که

"هیچ فیلسوفی بی‌پیش‌فرض نیست، پس می‌توان دیندار بود و فلسفه هم ورزید".

🍂 من مقدمۀ گزاره اخیر را می‌پذیرم، اما در اعتبارِ نتیجه تردید دارم. این ایستار البته نو هم نیست، بلکه از دیرباز بحث پرمناقشه‌ای بوده‌است.

🍂 جناب آقای معینی بر سکوی «نواندیشی‌ دینی» ایستاده و می‌اندیشند، من بر سکوی «انسان‌شناسی فرهنگی» ایستاده و سخن می‌گویم. خودِ تفاوت سکوهای ما دو نفر، می‌تواند قدری مفاهمه را دشوار کند. بی‌تردید اگر هر دو بر یک سکو ایستاده بودیم، کار قدری آسان‌تر می‌شد.

🔻بگذارید چند پرسش را طرح کنیم:

۱) آیا آلبرتوس ماگنوس یا توماس آکویناس "فیلسوف" بودند یا "متکلمِ" (مسیحیت کاتولیکی) بودند؟

۲) آیا بوعلی‌سینا "فیلسوف" بود یا متکلم؟

۳) در فیلسوفی و متکلمی، چه فرقی بین بوعلی سینا و امام محمد غزالی هست؟

۴) آیا دکارت که صادقانه متدین به مسیحیت بود، فیلسوف بود یا متکلم؟

۵) آیا فردریش هگل، که به‌نظر می‌رسد متدین به مسیحیت بود، فیلسوف بود یا متکلم؟

🔺همه شخصیت‌های نام‌برده در بالا، مردمان‌ متدینی بودند.

1️⃣ اما من به پرسش اول پاسخ می‌دهم که آلبرتو ماگنوس و توماس آکویناس "قطعا متکلم بودند نه فیلسوف".

2️⃣ به پرسش دوم پاسخ می‌دهم که "بوعلی سینا بیشتر فیلسوف بود تا متکلم".

3️⃣ در مورد پرسش سوم می‌گویم "امام محمد غزالی قاطعانه متکلم بود".

4️⃣ و 5️⃣ و سرانجام در پاسخ به پرسش چهارم و‌ پنجم می‌گویم "دکارت و هگل قطعا فیلسوف بودند، نه متکلم".

❓اینک پرسش این می‌شود که چگونه است این شش‌نفر که همگی متدین بودند، می‌توانستند در منزلتِ فیلسوفی یا متکلمی این‌قدر مختلف باشند؟

🍂 پاسخ این پرسش را، من ایستاده بر سکوی انسان‌شناسی فرهنگ چنین می‌دهم:

🍂 آلبرتوس ماگنوس، توماس آکویناس، و غزالی، باشندگانِ زیست‌جهانی مطلقاً دینی بودند؛ زیست‌جهان آنان بیرون نداشت! برای آنان "بیرون" از زیست‌جهان دین، صرفاً یک خلاء و فقدان، و مصداقی از گمگشتگیِ محض و ضلالتِ مطلق و ملعنت‌تام بود.

🍂 وضعیت برای بوعلی‌سینا و دکارت و هگل، که هرسه متدین بودند، هرگز چنان نبود که برای آن سه تن پیشین بود.

🍂 پرسش مقدر آن می‌شود که چه تفاوتی میان "دینداریِ" این دو گروهِ سه‌نفری بود، که آنان را تا بدین درجه متمایز از هم می‌کرد؟ اینجاست که وارد گردنه دشوار جستاری‌مان می‌شویم!

🍂 دغدغۀ محوریِ آلبرتو ماگنوس و آکویناس و غزالی، اولاً و آخراً "دین" بود؛ همین هم بود که آنان را نمی‌توان جز "متکلم" دانست. این سخن را نمی‌توان در مورد بوعلی و دکارت و هگل گفت! این سه تن اخیر، هرچند که متدین بودند، اما دغدغه‌ محوریشان "دین" نبود، "معرفت" بود.

🍂 آیا این بدان معناست که این سه تن "کمتر دیندار" بودند؟ من می‌گویم: نه لزوماً! پس این سه تن چگونه بودند که در عین "نه کمتر دیندار" بودن، دغدغۀ محوری‌شان "دین" نبود، بلکه "معرفت" بود؟

🍂 اینجا لب آن دریایی - به‌تعبیر مولانا - است که باید مَرکَبِ جستار را عوض کرد، تا پیش‌ توان رفت. از اینجا به بعد، باید برای تماشا باید بر سکوی انسان‌شناسی فرهنگ ایستاد:

(ادامه دارد)

➖➖➖

🌾@Naqdagin

2.51K viewsedited 17:35