نقدآگین

📚 نظر #کانت درباره‌ی تریاک‌کشی ایرانیان!
(۱/۲)
🍷#شراب و شرورِ نگره ناتاریخی مسلمانان

🖋#علی‌نجات_غلامی

احتمالا خواننده با دیدن عنوان فوق تصور کند که دارم شوخی می‌کنم یا استعاره‌ای چیزی در کار است. اما نه، کانت در این باب نظر دارد.
همان‌طور که می‌دانیم بحثی درگرفته است در مصادر قانونگذاری که مانند زمان پهلوی عرضه‌ی محدود و رقیق تریاک با قید و شروطی آزاد شود و این امر واکنش‌ها و تحلیلات گوناگونی را در پی داشته است. فکر می‌کنم کمتر کسی مشتاق نباشد نظر فیلسوف شماره‌ی یک مدرن را در این خصوص بشنود.

یان آلموند کتابی تألیف کرده است با عنوان «history of Islam in German thought: from Leibniz to Nietzsche» که در آن کتاب دیدگاه‌های فلاسفه‌ی آلمانی را در خصوص اسلام و جهان اسلام گرد آورده است. فصلی از این کتاب به دیدگاه‌های کانت درباره‌ی اسلام و مسلمانان و فهم‌اش از آنها ضمن تحلیل ارجاعاتی از وی می‌پردازد که خب موضوع بحث ما اینجا اینها نیستند. اما در این میان آلموند چند جمله از کانت را نقل می‌کند که به مسئله ایرانی‌ها و تریاک اشارت دارند.

کانت می‌گوید «پارسیان علناً خود را غرق در نئشگی تریاک و بنگ می‌کنند و دانه‌های خشخاش را می‌مکند». آلموند می‌گوید که از دید کانت این به اسلام مربوط است زیرا وی در 1797 می‌نویسد «اسلام که شراب را تحریم کرد به نحو بدی این را برگزید که تریاک را مجاز بشمارد». یک سال بعد نیز در متن انسان‌شناسی (مانند لایب‌نیتس) می‌گوید که تهور ترک‌ها از جنونی می‌آید که ناشی از تریاک است.
به هر حال جانب بحث کانت به نکوهشِ در اصل مسیحی-لوتری‌اش بر هوس‌ها و انفعالات نفسانی‌ای کشیده می‌شود که از دید وی در بهشت مسلمانان بازنمایی می‌شود و اسلام در نهایت برای کانت چونان یک «سابلایم» برای اخلاق محض دیده می‌شود. که خب این را باید در جای خود بحث کرد. (به قول صادق هدایت جواب این مردک زندیق توی مشت‌مان است اما خب اینجا جایش نیست).

اما نکته اینجاست که اگر تاریخی بحث کنیم کانت در زمانه‌ای تصویری از اسلام می‌گیرد که این تصویر از طریق حکومت عثمانی و نیز صفویه ارائه می‌شود. زمانی که خاصه در صفویه تفقه کاملاً رسمیت دارد و قوانین اسلامی خاصه در خصوص شراب‌خواری رسماً اِعمال می‌شود.

ما با رصد تاریخ ایران متوجه می‌شویم تا قبل از صفویه مسئله‌ی تریاک چندان فراگیر نیست بعد از صفویه است که اعتیاد به تریاک در بین ایرانیان و افغانستانی‌ها و ترک‌ها و دیگران فراگیر می‌شود.

حال جمله‌ی کانت که «اسلام که شراب را تحریم کرد به نحو بدی این را برگزید که تریاک را مجاز بشمارد» را اگر نتوان درباره‌ی اسلام در تمام تاریخش صادق دانست دست کم درباره‌ی اسلام در زمانه‌ی خود کانت صادق است.

در دوران قبل مثلاً عباسیان و بعد از آن ما تسامحی نسبت به خوردن شراب را می‌بینیم مثلاً در برخی متون اخلاقی حتی فصلی چونان «آداب خوردن شراب» را داریم که نویسنده حتی تأکید هم می‌کند که اگرچه حرام و بد است اما خب جوانان معمولاً می‌خورند و ما خود نیز خورده‌ایم! حال نخورید! اگر هم می‌خورید آداب‌اش که کمتر مضر باشد چنین و چونان است.

تقریباً از قرن ششم به بعد - بگوییم از نظامی تا حافظ - ما درگیری شدیدی می‌بینیم که شاعران مدام با خودشان نیز انگار درگیرند و مدام شراب از معنای واقعی‌اش به سمت استعاره حرکت می‌کند که این نشان از غلبه نگاه فقاهتی دارد که به اصطلاح از تسامح کم می‌شود. مثلاً نظامی که در وصف شراب و مستی و غیره بسیار می‌گوید در بیتی قسم می‌خورد که تا بوده است به شراب لب نیالوده است. و یا حافظ که آنهمه با جزییات عالم شرب را توضیح می‌دهد و بعد می‌نویسد که «تو مست آب انگوری!».

به هر حال این یک حرکت را نشان می‌دهد که تا زمان صفویه تکمیل می‌شود و در زمان صفویه دیگر جدی جدی «حد زنند هشیار مردم، مست را». با کنار رفتن شراب از فضای عمومی، تریاک که حکم فقهی حول آن وجود ندارد مورد استقبال قرار می‌گیرد و به شدت شیوع می‌یابد. لذا حرف کانت بدین معنا درست است.

حال در حکومت پهلوی تریاک و شراب را همزمان آزاد می‌کنند. اما بعد از انقلاب شراب ممنوعیت شدید دارد هم به مثابه گناه و هم به مثابه جرم. اما تریاک به مثابه جرم است و ممنوعیت قضائی دارد و اما ممنوعیت دینی به‌مثابه گناه ندارد. حال می‌خواهند ممنوعیت قضائی را بردارند.

می‌دانیم که نسبت معکوسی بین شراب و تریاک وجود دارد. کسی که یکی را مصرف کند نمی‌تواند آن یکی را مصرف کند و این کار حتی ممکن است به مرگ فرد منتهی شود. از آن سو انسان در دل جامعه به لحظاتی از انفعال نیازمند است که لختی از محاسبات عقل دوراندیش بیاساید. به طور تیپیک دو ابزار دم دستی و صناعی این آسودن مشروبات و موادمخدرند که نوعاً در تضاد با یکدیگر نیز هستند.

(ادامه دارد)

➖➖➖

🌾@Naqdagin