نقدآگین

This media is not supported in your browser

1.77K views17:37

📘قطعیتی که از دست برفت و پذیرفته شد!
(۱/۲)
✍🏻 #علی_صاحب‌الحواشی

🍂 در کلیپ «چرا در علم «اثبات» نداریم؟» [به‌زبان آلمانی و زیرنویس انگلیسی] رشتۀ اصلی بحث پوپر همان نظر بدیع "ابطال‌پذیری" او دربارۀ نظریه‌های علمی‌ست، که من بدان نمی‌پردازم. یک رشتۀ دومی در این سخنان ایشان هست که ناظر بر کوتاهیِ دست ما از "حقیقت" است. سخن من بر این نکتۀ دوم متمرکز خواهد بود و آن را در چشم‌اندازی از تاریخِ اندیشه در غرب می‌نهم تا اهمیتش بیشتر دیده‌شود؛ درست مثل وقتی که شما زیر جمله‌ای از متن، خط می‌کشید تا مشخص‌ترش کرده‌باشید.

🍂 اینکه ما در جهانی از تردیدها و آکنده از عدم‌قطعیت‌ها زندگی کنیم، نوپدیدی در تاریخ هوموساپینس است که عمرش به‌زحمت به ۲.۵ قرن می‌رسد، و در عین حال، از کلان‌ بن‌مایه‌های "مدرنیته" است. مردمان قدیم ابداً برنمی‌تافتند که در "وضعیت تردید" سَر کنند!

🍂 انسان کهن در سودای "قطعیت"، آن را برای خودش "می‌ساخت" و سپس "باورش می‌کرد"! این گزاره، غریب و متناقض می‌نماید، چون می‌توان پرسید که چگونه می‌شود به دروغی که خود ساخته‌ایم، باور آوریم؟! با این‌وجود، این اتفاقی بود که از ابتدای تاریخ تا همین اواخر می‌افتاد؛ بقول قدمای خودمان "مذهب‌ِ مختار" انسان بود!

🍂 ما اسطوره را خود می‌ساختیم و آنگاه نه‌تنها باورش می‌کردیم، بلکه به درونش خزیده و در جهان دروغینی که او روایت می‌کرد، زندگی هم می‌کردیم؛ مثلا این جهانِ ساختگی در فلات‌ِ ایرانِ باستان «زروان» و «اورمزد» و «اهریمن» و «امشاسپندان» داشت؛ آن‌طرف‌تر در یونان، زئوس و هرا و آفرودیت و پوسیدون و... داشت. هرچه بود، به "حقیقت‌ داشتنِ" این "قصه" ایمان می‌آوردند؛ چنانکه قدری بعدتر، قصۀ نویی برآمد که ملکوت، "پدر و پسر و روح‌القدس و فرشتگان" داشت.

🍂 کاری با سازوکارِ باور آوردن به "قصه"‌ای جعل‌شده ندارم، کار به "قطعی‌انگاشتن‌" آن دارم؛ درست که نگاه کنیم و بتوانیم بر عادت‌های فکری‌مان غلبه کنیم، می‌بینیم که چه پدیدۀ غریبی بوده‌است این ساده‌لوحی که مردمان گذشته‌ - که هرگز ابله نبودند - داشتند.

🍂 در بامداد فلسفه‌اندیشی که از یونان‌ حوالی ۶۰۰ پیش از میلاد دمید و در مقطع ارسطو، می‌شود گفت که از اسطوره‌اندیشی عبوری عمده کرد، باز هم سودای "قطعیت" حاکم بود.

🍂 ارسطو "قیاس" را مفید قطعیت و "استقراء" را غیرمفید به آن می‌دانست. در نتیجه، اولی را برکشید و دومی را فرونهاد. ارسطو راست می‌گفت که "استقراء" مفید یقین (قطعیت) نیست، چون همواره غیرتام می‌ماند! ما که نمی‌توانیم همۀ کلاغ‌های گذشته و حال و آینده را بیازماییم تا حکم کنیم که "همه کلاغ‌ها سیاه هستند"؛ پس، از استقراء برای "قطعیت" آبی گرم نمی‌شود.

🍂 ارسطو و استاد اسطوره‌اندیشش افلاطون، برای دو هزاره، اروپا و غرب‌آسیا و غرب و شمال شبه‌قاره هند را تحتِ نفوذ فرهمندی اندیشگی‌شان داشتند.

🍂 آنگاه که نخستین بارقه‌های "اندیشه علمی" از اواخر قرن شانزدهم داشت پیدا می‌شد، خردگراییِ اسپینوزا و دکارت، باز هم در طلب "قطعیت" بودند. از نظر آنان، اصلاً نمی‌شد که در "شکاکیت" و جهانی "آکنده از عدم‌قطعیت‌" سَر کرد. حداقل نقطۀ عزیمتِِ "می‌اندیشم، پس هستمِِ" دکارت، روبه‌سوی "قطعیت" بود. اسپینوزا هم در تمنای "قطعیتی هندسه‌وار" در اندیشه بود، اما یک چرخشگاه بزرگ در راه بود که از درون سنتِ "تجربه‌گراییِ فایده‌گرا"ی انگلیسی آمد.

🔻فرانسیس بیکن در "ارغنون نو" که به مصاف ارسطو رفته‌بود، "قیاس" را کنار زد و "استقراءِ" حاشیه‌نشینِ مطعون را به میانۀ بازی کشید؛ و همزمان صَلای پذیرش "عدم‌قطعیت" معرفتی را داد. این نقطۀ آغاز نویی، مطلقا بی‌سابقه، در تاریخ هوموساپینس بود که پس از آن او بایست می‌پذیرفت که:

۱) سودای دستیابی به "قطعیت" خیال خامی بیش نیست؛

۲) می‌شود - و ناگزیریم - که در "عدم‌قطعیت" زندگی کنیم.

🔺نهاد علوم‌تجربی از اینجا شروع شد، و در جایگاه "هستی‌شناسی" مدرن مستقر گردید. آن معرفت‌شناسی، که این هستی‌شناسی متکی بدان بود، "قطعیت" نداشت. این فقدانِ قطعیت، آسان تحویل گرفته‌نشد، آسان هم بدان تمکین نشد.

(ادامه دارد)
➖➖➖

🌾@Naqdagin

2.37K viewsedited 17:38