نقدآگین

📕اسلام قاصم الجبارین و شگفتی دکتر سروش (۱/۳)

✍️#بهزاد_کریمی

ارائه گزارشی از آخرین سخنان روز شنبه آقای سروش در «حلقه دیدگاه نو/ سرای گفت و شنود» بازتاب ویژه‌‌ای در شبکه‌های اجتماعی یافته است.

گرچه شخصاً متن مستقیم و کامل سخنان تازه این «غول پهنه روشنفکری دینی» را در اختیار ندارم، اما شرح مختصر و گویای ایشان از سخنان دکتر سروش – و با فرض رعایت امانت در نقل بیانات سخنران- آنچنان غنی است که با درنگ بر مفاد آن، می‌باید در این باره سخن گفت.

مطابق گزارش مزبور، پیام اصلی سخنران را می‌توان این فهمید که «عیب از مسلمانی و نامسلمانی ما نیست»، «اسلام به ذات خود عیب دارد (و بسی) معیوب است!»؛ یعنی در ماهیت خود، قاصم الجبارین است؛

دینی که، «سلطه، جنگ، انتقام، اقتدار و عذاب» را نمایندگی می‌کند. صفت «رحمانیت» برای این دین، چیزی است نسبت داده شده به آن!
«الرحمن الرحیم» اسلام، حداکثر شامل «خودی‌»هایش است و حتی آن‌ها هم وقتی که مطیع و تسلیم دین مبین باشند، لایق رحمتند.

در قرائت مبشران اسلام، تعزیر و جهنم، نه تنها دست افزار‌یند جهت تهدید منکران دین، که لازمه‌ای برای ترغیب و انقیاد بندگان رب النوع‌‌ می‌باشند.

شفقت، نه که فقط در برهه حاکمیت اسلام بر یثرب (مدینه) – دوره‌ی آیات قرانی‌‌ مبتنی بر «قتال»، «ستیزه‌جویی»، «جزیه» و «اجبار» – فاقد جا و وجهه می‌باشد، بلکه در آیات ناظر بر «تقیه»، «خدعه» و «مکر» مکی نیز وعده‌ای بود بی محتوی!

اسلام، دین قدرت است از نوع اقتدار جویانه‌‌. در مقام قیاس، مسیحیت اگر یک زایش دینی بود برای تسکین و التیام در برابر جباریت سیستماتیک امپراتوری روم، اسلام اما از همان آغاز، دینی شد حکومتی و حکومتی بود دینی! آئینی که فقط مصرف وحدت قبایل بدوی برای کسب و اعمال قدرت سیاسی را داشت! دین فقه و فتوی و باید و نبایدهاست؛ دین تهاجم!

سخنان سروش را از دو منظر باید بررسی کرد. یکی وجه نظری و دیگری بازخورد آن در پهنه سیاست.

در درنگ بر وجه اول از برآمد گفتاری وی و از دیدگاه تاریخی، بیشتر کیستی صاحب سخن است که تازگی دارد، وگرنه در چیستی پرسشگری، چیز چندان نویی نیست!

در آنجا که به کیستی برمی‌گردد موضوع اینست که سروش عارف مسلک در سیر آفاق و انفس خود و تحولات اندیشگی‌ خویش اکنون در جایی قرار گرفته که تا بحال بدان دست نیافته بود.
او با برون‌داد سطحی شجاعانه از نواندیشی، توانسته به نوآوری طراز بالا دست یازد. چیزی فراتر از دین پژوهی و بسی فرارفته از جایگاهی که در همه عمر تاکنونی‌اش، که ‌خواسته هر چیزی را از آنجا و با نگاهی متحول در دین به تبیین بنشیند.

حالا اما عرفان و اندیشه ورزی عرفانی سرانجام کار خود کرده و کار دست این دینور داده است! این شخصیت اسلامی اهل اندیشه که زمانی رسالت انقلاب دینی در دانشگاه را بر عهده داشت و مبشر اسلام بود و مدت‌ها شیفته «سواد» آقای خمینی بود، اکنون اما با خود مبداء اسلام درگیر شده و در برخورد با اسلام قرار گرفته است!

شگفت‌آفرینی شخص ایشان تحسین برانگیز است و باید به فال نیک گرفت.
اما چنین چالشی نه که چیز چندان تازه‌ای‌ در اسلام باشد؛ جزیی است از جدال درون فکریِ دین‌پژوهان عارف مسلک که آدمی را در وحدت وجودی‌ با خالق می‌جویند و عامل وساطت بین خود با خدا را زیر سئوال می‎‌برند. همان کشاکش دیرینه‌ در عالم عرفان اسلامی که طی قرون خود را وقف توضیح علت وجودی آنسان کرده با قدمتی هزار ساله!

همگی‌ از ابو سعید ابوالخیر، منصور حلاج، بو علی سینا، زکریای رازی، عمر خیام، ابن رشد، نسیمی، مولانا، حافظ و … تا میراث ‌بران تاریخی‌شان‌‌ در امروز ما، جملگی اینان‌ و هر یک بگونه‌ای و البته محدود و مشروط به بلوغ فکری زمانه خود، از آن نوع متفکر اسلامی بوده‌ و هستند که تاب سنگینی تعبد و جمود ندارند و با در پیش گرفتن اندیشیدن و پرسشگری به نو اندیشی و نوآوری می‌رسند.

سلسله دراز جماعت عرفا، عمر خویش در تناقض طی کرده‌اند؛ باورمندانی دینی و همزمان چالشگرانی علیه مسلمات دین!
اینگونه هم نیست که راه را پیوسته در دوری از تحکمات پیموده باشند؛ هم پیش می‌‌آمده‌اند در فهم برهان و منطق و هم پس می‌ماندند و عقب می‌نشستند به گرداب پایبندی اعتقادی! یک حرکت پاندولی، گرچه غالباً در سمت غلبه عرفان بر ذهن دینخو!
عموماً در آستانه علم و ورود در حیطه علم، ولی نه هنوز در تسخیر علم، جهش‌ فکری در این روشنگران جرقه می‌زد و راه روشن می‌کرد، ولی هنوز هم رهایی از ظلمت دینی در آنها را پایان نمی داد.

عارف، گیر کرده‌ای است میان تصوف و رهایی از دین! سرنوشت کمابیش هر آن صوفی که به عرفان رو آورد، حدی از درگیری با بنیاد دین است.

اسلام صوفی را در دل خود جا می‌دهد، عارف را اما حتماٌ از خود می‌راند! به دار می‌کشد در وجود حلاج و پوستش را می‌کند همچون نسیمی و دستکم حکم تبعید یا خانه نشینی برایش صادر می کند!

(ادامه دارد)

🌾@Naqdagin